درآمدی بر مفهوم «جامعهپذیری» در فلسفۀ سیاسی کانت
اندیشیدن در میان جمع
کانت برخلاف اسلاف و اخلاف خود، از افلاطون و ارسطو و آگوستین گرفته تا اسپینوزا و هگل و دیگر فلاسفه، هرگز فلسفۀ سیاسی ننوشت.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
میگویند قدرتها میتوانند آزادی سخنگفتن و یا نوشتن را از ما سلب کنند، اما آزادی اندیشه را هرگز.
کانت
کانت برخلاف اسلاف و اخلاف خود، از افلاطون و ارسطو و آگوستین گرفته تا اسپینوزا و هگل و دیگر فلاسفه، هرگز فلسفۀ سیاسی ننوشت. با این وصف، هانا آرنت از خلالِ آرای کانت، خاصه با حفاری در سه نقد -«نقد عقل محض»، «نقد عقل عملی» و «نقد قوه حکم»- فلسفۀ سیاسی کانت را بازیابی میکند: «کانت در اواخر عمرش به امر سیاسی به تمایز از امر اجتماعی، بهمنزلۀ بخشی جداییناپذیر از وضع بشر در جهان واقف شد، یعنی هنگامی که نه نیروی ساختن و پرداختن فلسفۀ خودش درباره این موضوع خاص را داشت و نه وقتش را». البته هانا آرنت بیدرنگ تأکید میکند که منظورش این نیست که نقد سوم یعنی «نقد قوه حکم» که به تمایز از «نقد عقل عملیِ» خودانگیخته نوشته شد، باید کتابی میشد که از جهات دیگر در جمع آثار بزرگ کانت مفقود است. از دیدِ آرنت، وقتی کانت کار نقدها را تمام کرد، از منظر خودش دو پرسش باقی ماند؛ پرسشهایی که در سرتاسر زندگیاش او را میآزردند و او کار روی آنها را متوقف کرده بود تا ابتدا به قول خودش «رسوایی عقل» را روشن کند: اینکه عقل خودش را نقض میکند. آرنت معتقد است یکی از این پرسشهای کانت را میتوان در عبارت «جامعهپذیریِ» بشر خلاصه کرد؛ اینکه هیچ انسانی نمیتواند تنها زندگی کند، اینکه انسانها به هم وابستهاند، نهفقط در نیازها و پرواهایشان بلکه همچنین در بالاترین قوهشان یعنی ذهن بشری، که خارج از جامعۀ انسانی عمل نمیکند، که بهتعبیر خود کانت «معاشرت برای اندیشمند ناگزیر است». از منظر هانا آرنت، این یکی از مفاهیم کلیدی کانت در «نقد قوه حکم» است که در فلسفۀ سیاسی کانت اهمیت بسزایی پیدا میکند، تا حدی که به باور آرنت، وقتی درباره لوازم سیاسیِ اندیشیدنِ نقادانه سخن میگوییم، این تلقی که اندیشیدنِ نقادانه مستلزم انتقالپذیری یا مفاهمهپذیری است، مطرح میشود. آرنت تأکید میکند حالا روشن است که انتقالپذیری مستلزم اجتماعی از انسانهاست که میتوان آنان را مخاطب قرار داد و به ما گوش میکنند و ما میتوانیم به آنها گوش کنیم. و البته پرسش دومی که آرنت معتقد است کانت با آن درگیر بود، در امتداد همین نکته است: اینکه چرا بهجای انسان انسانها وجود دارند و پاسخ او این بود: «برای اینکه بتوانند با یکدیگر حرف بزنند». درواقع برای انسان به صیغۀ جمع، و در نتیجه برای نوع بشر «طبیعی است که محتوای ذهنش را منتقل و بیان کند». وجهِ سیاسیِ بحث کانت، علاوه بر آنکه با آزادی بیان و آزادی اندیشیدن پیوند میخورد، ایدۀ رادیکالِ متفاوتی را نیز پیش میکشد: اینکه اعتقاد کانت برخلاف بیشتر متفکران این بود که اندیشیدن اگرچه کاری انفرادی است، امکانپذیریِ آن وابسته به دیگران است. «میگویند قدرتها میتوانند آزادی سخنگفتن و یا نوشتن را از ما سلب کنند، اما آزادی اندیشه را هرگز. با این حال، اگر در اجتماع با یکدیگر نمیاندیشیم، دیگرانی که اندیشههایمان را به آنها منتقل میکنیم و آنها نیز اندیشههایشان را به ما منتقل میکنند؛ تا چه اندازه و چقدر درست میتوانستیم بیندیشیم!» اینجاست که کانت با ردِ امکان اندیشیدن انفرادی یا اندیشیدن تحت ستم و سرکوب، بر «آزادی اندیشیدن» تأکید میکند: «با اطمینان میتوانیم بگوییم قدرت بیرونیای که انسان را از آزادیِ انتقال عمومی اندیشههایش محروم میکند آزادی اندیشیدن را نیز از او سلب میکند» و درواقع آزادی اندیشیدن از این منظر، «تنها گنجینهای است که در حیات مدنی ما باقی مانده» و بهقول کانت فقط از طریق آن علاجی برای تمام شرور وضع موجود ممکن میشود.
هانا آرنت معتقد است مسئله کانت در دوره متأخر عمرش، زمانی که انقلاب آمریکا و نیز انقلاب فرانسه، بهتعبیری «او را از خواب سیاسیاش بیدار کرد»، این بود که چگونه سازماندهی دولت را با فلسفۀ اخلاقش یعنی با فرمان عقل عملی وفق دهد. البته بهتعبیر آرنت، پیشتر و در ایام جوانیِ کانت، هیوم او را از خواب جزماندیشانهاش بیدار کرده، و در سن پختگی نیز روسو او را از خواب اخلاقیاش پرانده بود. کانت میدانست در این مسئله کاری از فلسفۀ اخلاقش ساخته نیست و از اینرو، از هرگونه موعظۀ اخلاقی در این باب دست کشید. چهآنکه این بار مسئله عبارت بود از «واداشتن انسان به اینکه شهروند خوبی باشد حتی اگر شخصِ اخلاقاً خوبی نباشد». و مهمتر از همه اینکه «از اخلاق نمیتوان قانون اساسی خوبی انتظار داشت، بلکه برعکس، ذیل قانون اساسی خوب میتوان انتظار داشت که وضع اخلاقی ملت خوب باشد». آرنت در اینجا به این سخنِ ارسطو ارجاع میدهد که دست بر قضا شباهت بسیاری با ایدۀ کانت دارد: «انسان خوب فقط در دولت خوب میتواند شهروندی خوب باشد». البته آرنت اشاره میکند که در کمال شگفتی، کانت در جداسازیِ اخلاق از سیاست (یا شهروندی خوب) بهمراتب از ارسطو فراتر میرود: «مسئله سازماندهی دولت، هر قدر هم که سخت به نظر برسد، حتی برای تباری از شیاطین هم قابل حل است، تنها اگر هوشمند باشند». تلقی کانت از مسئله این است: «با فرض تعداد کثیری از موجودات عقلانی که برای حفظ خویش به قوانین کلی احتیاج دارند اما هر کدام در خفا تمایل دارد که خود را از قوانین معاف کند، تأسیس قانون اساسی بهگونهای که با وجود تعارض میان نیات شخصیشان یکدیگر را مهار کنند، با این نتیجه که رفتار عمومیشان بهگونهای است که گویی چنین نیاتی نداشتهاند». آرنت میگوید کانت با تغییر در فرمول ارسطویی نشان میدهد که حتی انسان بد در دولت خوب میتواند شهروندی خوب باشد. تعریف کانت از «بد» یا «شیاطین» در این عبارات، با فلسفۀ اخلاق او منطبق است: «امر مطلق به شما میگوید همیشه بهگونهای عمل کن که ضابطۀ اعمالت بتواند به قانونی عام بدل شود، یعنی هرگز نباید بهگونهای جز این عمل کنم که همچنین بتوانم اراده کنم که ضابطهام قانونی کلی شود». آرنت از خود کانت نقل میکند که گفته بود من میتوانم دروغی جزئی را اراده کنم، اما بههیچوجه نمیتوانم اراده کنم که دروغگفتن قانونی کلی باشد، زیرا «با چنین قانونی اساساً وعدهای در کار نخواهد بود». تعبیر «تبار شیطان» یا «شیاطین» نیز نزد کانت معنای معمول را ندارند، بلکه به کسانی اشاره میکنند که «در خفا مایل به معافکردن خویش» از قانوناند. از نظر آرنت، نکته در همین «خفا»ست: آنان نمیتوانند این کار را در ملأعام انجام دهند، زیرا در این صورت علناً در مقابل مصلحت عمومی ایستادهاند و دشمن مردم خواهند بود. چراکه در سیاست برخلاف اخلاق، «همه چیز به کردار عمومی وابسته است». از این قرار، «عمومیت» از مفاهیم کلیدی در اندیشۀ سیاسی کانت تلقی میشود و بهتعبیر آرنت از این اعتقاد او حکایت دارد که اندیشههای شرورانه بنا به تعریف حتی نزد حاکمان نیز مخفیاند: «چرا هیچ حاکمی هرگز جرئت نداشته علناً اعلام کند که مطلقاً هیچ حقی برای مردم در مقابل خودش قائل نیست؟ دلیلش این است که چنین اعلام عمومیای همه رعایایش را علیه او برخواهد انگیخت، گرچه... تحت هدایت اربابی خیرخواه و خردمند... هیچ کمبودی در رفاه خود نداشته باشند تا افسوسش را بخورند».
دست آخر، هانا آرنت معتقد است در عین تمام توجیهاتش درباره فلسفۀ سیاسیِ نانوشتۀ کانت، یک اشکال مطرح است که هرگز نمیتوان بهتمامی از پس آن برآمد؛ اینکه کانت مکرراً چیزی را صورتبندی کرده که از نظرش پرسشهایی محوری است که موجب فلسفهورزی انسانها میشود و فلسفۀ خود او کوشیده تا به آن پاسخ دهد، اما هیچیک از اینها به انسان در مقام موجودی سیاسی مربوط نمیشود. با این حال آرنت تأکید میکند که مسئله رابطۀ سیاست و فلسفه بهطرز غریبی دشوار است و فیلسوفان دیگر کاری را انجام دادند که کانت انجام نداد: آنان فلسفه سیاسی نوشتند، اما این بدان معنا نیست که نظر عالیتری در این باره داشتند یا دغدغههای سیاسی آنان محوریت بیشتری در فلسفهشان داشته است. از همینروست که هانا آرنت با رجوع به آرای کانت درباره ذوق، تخیل، توان اندیشیدن و خاصه جامعهپذیری، این مفاهیم را در حکم بستری برای درک سیاسی واکاوی کرده و با تأمل در معنای اندیشیدن و داوری در حیطه حیات اجتماعی، میکوشد فلسفۀ سیاسیِ کانت را از خلال ایدههایش تبیین کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.