توجه به الگوی فرمی زیباییشناسانه در سینما
معمولا وقتی میخواهیم درباره پیوند سینما و کتاب نکاتی را مطرح کنیم، در بدو امر پنج محور به ذهن متبادر میشود
به گزارش گروه رسانهای شرق،
مهرزاد دانش: معمولا وقتی میخواهیم درباره پیوند سینما و کتاب نکاتی را مطرح کنیم، در بدو امر پنج محور به ذهن متبادر میشود: نخست، اقتباس ادبی (مانند بسیاری از آثار اقتباسی در سینما، از بلندیهای بادگیر تا هملت)؛ دوم، لوکیشن و صحنهپردازیهایی که مربوط به کتابفروشی، کتابخانه، چاپخانه و سایر حلقههای زنجیره نشر هستند (مثل فیلم نام گل سرخ ساخته ژانژاک آنو)؛ سوم، روایتپردازی درباره شخصیتهایی همچون نویسنده، کتابفروش، کارمند آژانس ادبی و... که حرفه یا موقعیتشان مربوط به کتاب است (مثل فیلم سال سلینجر من ساخته فیلیپه فالاردیو)؛ چهارم، خود عنصر کتاب و تأکید بر محوریت این عنصر در بافت درام و درونمایه متن فیلم (مثل فیلم عجیبتر از داستان ساخته مارک فورستر)؛ و پنجم، آثار زندگینامهای از نویسندگان، شاعران، ناشران و سایر اهالی حوزه نشر و کتاب (مانند فیلم تالکین ساخته دومه کاروکسکی که درباره دوران جوانی جی. آر. آر. تالکین، نویسنده کتاب ارباب حلقههاست).
اما در این میان، یک محور دیگر هم در بازنمایی پیوند بین این دو پدیده فرهنگی وجود دارد که کمتر بدان توجه شده است؛ اینکه فیلمساز به کتاب بهمثابه یک الگوی فرمی توجه میکند. در این ساحت، پرده سینما و قاب فیلم چنان مقابل مخاطب قرار میگیرد که گویی همان حس در دست گرفتن نسخهای از کتاب، سفیدخوانیهای صفحات آن و شیوه مواجهه ذهن با واژگان کتاب تداعی میشود.
در سینمای کلاسیک معمولا برشهای تدوین نامحسوس هستند تا تماشاگر غرق در جریانی پیوسته و باورپذیر از زمان شود. اما در نقطه مقابل، در کتاب، روند گذر مخاطب بر متن قالبی منقطع دارد و خواننده، با توجه به عناوین با فونت درشت بالای صفحات، شماره فصلها و صفحات سفید بین فصلهای متن، خواهناخواه هرازچندی دچار مکث و درنگ و تأمل میشود. برخی فیلمسازان آگاهانه این انقطاع ادبی را به دستور زبان فیلم خود تبدیل کردهاند: از فصلبندیهای صریح در سینمای کوئنتین تارانتینو تا میزانسن تئاتری و فصلبندیشده لارس فون تریه در داگویل و ساختارهای چندلایه و تودرتوی وس اندرسون در هتل بزرگ بوداپست. این شیوه به تماشاگر چنان فضا را مینمایاند که گویی در حال ورقزدن روایتی برساخته است، آن سان که تغییر قطع تصویر، عناوین کتیبهوار و تقسیمبندی به پردهها، همان کارکرد مرزهای فصلها در یک کتاب را پیدا میکنند.
افزون بر این، در روند مطالعه، پانویسها و پیشگفتارها زمینههایی هستند که به آگاهی فرامتنی مخاطب کمک میکنند و سینمای مدرن نیز تمهیدهایی برای ترجمه این پارهمتنها به زبان تصویر در اختیار دارد: از قطع ناگهانی درام اصلی برای بازکردن کادری توضیحی و کوچک (مانند آنچه آدام مککی در فیلم رکود بزرگ انجام میدهد) تا جامپکاتها و حاشیهنویسیهای ژان لوک گدار روی نگاتیو. نمونه دیگر، صدای راوی در نریشن است که حاشیهنویسی خواننده بر سفیدی حاشیه کتاب را تداعی میکند و به مخاطب فاصله لازم را برای ارزیابی موقعیتها میبخشد.
رماننویسان بزرگ مدرن در آثار خود گاه تمهیداتی به کار بردهاند که طی آن، سازوکار ذهن از قالب خطی و تقویمی فاصله میگیرد و به الگویی تداعیگر و چندلایه میرسد. به تأسی از همین الگو، سینماگرانی چون آلن رنه و آندری تارکوفسکی زمان تقویمی را در سینما درهم شکستند. در این ساختار، تدوین نه بر مبنای توالی اتفاقات بیرونی، بلکه بر مدار جهشهای ذهنی و تداعی واژگان پیش میرود. علاوه بر این، سفیدخوانی (مکثها و فاصلههای میان سطور) در سینما با سکوتهای ممتد، پلانهای خالی از واقعه و فیدهای طولانی به سیاهی حاصل میشود. در این مجالها، تماشاگر رخصت مییابد مانند خوانندهای متفکر، سر از صفحه بردارد و تصویر پیشین را در خلوت خود
مزهمزه کند.
نگاه فرمالیستی سینما به کتاب، فرضیه تقابل تاریخی تصویر متحرک در برابر واژه مکتوب را به چالش کشیده است. در این خوانش، کتاب بیش از آنکه رقیب سینما یا حتی صرفا انبار قصههای آماده برای ساخت فیلم باشد، الگویی زیباییشناسانه است که سینما با تأسی از ساختار و معماری آن میتواند جنبههای هنری خود را ارتقا بخشد و شکل بودن، ورقخوردن و فهم کتاب را به زبان نما، صدا و ضرباهنگ بازتعریف کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.