حسین علائی در گفتوگو با «شرق» از شباهتهای جنگ کنونی با دهه ۶۰، نقش اسرائیل در ناکامی مذاکرات و ضرورت پایان جنگ میگوید
جنگ تمام نشده است
حسین علائی، از فرماندهان دوران جنگ ایران و عراق و فرمانده پیشین نیروی دریایی سپاه، معتقد است آنچه امروز بر ایران میگذرد، نه وضعیت «نه جنگ، نه صلح»، بلکه مرحلهای از یک جنگ فرسایشی است؛ جنگی که به گفته او، آمریکا دامنه نظامی آن را محدود کرده، اما فشار اقتصادی را به سطحی بیسابقه رسانده است.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
زهره فراهانی: حسین علائی، از فرماندهان دوران جنگ ایران و عراق و فرمانده پیشین نیروی دریایی سپاه، معتقد است آنچه امروز بر ایران میگذرد، نه وضعیت «نه جنگ، نه صلح»، بلکه مرحلهای از یک جنگ فرسایشی است؛ جنگی که به گفته او، آمریکا دامنه نظامی آن را محدود کرده، اما فشار اقتصادی را به سطحی بیسابقه رسانده است. علائی در گفتوگو با «شرق»، تفاهمنامه اسلامآباد را یکی از بهترین تفاهمهای ایران با دشمنانش در طول تاریخ میخواند و معتقد است اسرائیل در ناکامی اجرای آن نقش داشته است. او با تأکید بر اینکه «با دیپلماسی نمیشود قهر کرد»، از ضرورت مذاکره حتی در میانه جنگ سخن میگوید و هشدار میدهد دوقطبیسازی جامعه، به زیان ایران است. این فرمانده پیشین همچنین درباره نقش تنگه هرمز در معادلات جنگ، عملکرد چین و روسیه، احتمال تغییر سیاستهای آمریکا پس از ترامپ و آینده سیاسی نتانیاهو اظهارنظر میکند. بخش دیگری از این گفتوگو به مقایسه شرایط امروز با سالهای پایانی جنگ هشتساله، خستگی جامعه، جایگاه چهرههایی مانند هاشمیرفسنجانی در تصمیمگیریهای سرنوشتساز و ضرورت ایجاد بازدارندگی پایدار اختصاص دارد.
میخواهم گفتوگو را از مقایسه وضعیت کنونی ایران با دوران جنگ هشتساله آغاز کنیم. امروز شرایط کشور از سوی برخی به وضعیت «نه جنگ، نه صلح» تعبیر میشود؛ وضعیتی که به نظر میرسد شباهتهایی با سالهای پایانی جنگ ایران و عراق دارد. شما که از فرماندهان نظامی آن دوران بودید، این مقایسه را تا چه اندازه درست میدانید؟ آیا میتوان میان فضای امروز و دهه ۶۰ شباهتی قائل شد؟
جنگ صدام علیه ایران شباهتهایی با جنگ آمریکا علیه ایران دارد، اما تفاوتهای اساسیای هم میان این دو جنگ وجود دارد و نمیتوان آنها را کاملا مشابه دانست. یکی از شباهتهای مهم این است که جنگ در سالهای پایانی دفاع مقدس به جنگی فرسایشی تبدیل شد و اکنون نیز آمریکا جنگ با ایران را به سمت فرسایشیشدن برده است. البته من با تعبیر «نه جنگ، نه صلح» موافق نیستم؛ ما اکنون در وضعیت جنگی قرار داریم. صلحی در کار نیست؛ جنگ برقرار است، اما آمریکاییها حوزه جنگ اقتصادی را بهشدت تقویت کردهاند و در مقابل، دامنه درگیری نظامی را محدود نگه داشتهاند. به همین دلیل است که هر چندوقت یک بار شاهد حمله به نقاطی از ایران، از جمله جزیره قشم و سیریک هستیم. حتی پایگاههایی که از نگاه آمریکاییها بهتازگی راهاندازی شدهاند، مانند تأسیسات پدافند هوایی در قشم، هدف بمباران قرار میگیرند. به اعتقاد من، اتفاقاتی از این دست نشان میدهد جنگ نظامی همچنان ادامه دارد. بنابراین اگرچه در تهران صدای گلوله و انفجار بمب شنیده نمیشود، این به معنای پایان جنگ نیست. جنگ نظامی برقرار است، اما مهمتر از آن، جنگ اقتصادی گستردهای است که علیه ایران جریان دارد.
شما از جنگ اقتصادی گسترده صحبت میکنید. ابعاد این جنگ را چگونه ارزیابی میکنید و چه تفاوتی میان فشارهای امروز و تحریمهایی که ایران در دهههای گذشته تجربه کرده است، وجود دارد؟
به اعتقاد من، آنچه امروز علیه ایران جریان دارد، گستردهترین جنگ اقتصادی تاریخ بشر است. در تاریخ بشر سابقه نداشته کشوری با چنین وضعیتی روبهرو شود. آمریکاییها عملا ایران را از مسیر دریا محاصره کردهاند. ترامپ میگوید برای تنگه هرمز یک دیوار آهنین ایجاد کردهایم و ادعا میکند این تنگه فقط به روی ایران بسته است. در عمل، مسیرهای دریایی ایران را مسدود کردهاند؛ بهگونهای که تقریبا همه بنادر کشور غیرفعال شدهاند، رفتوآمد کشتیها بهشدت کاهش یافته و صادرات نفت و محصولات پتروشیمی ایران تقریبا متوقف شده است. این فشار فقط به دریا محدود نمیشود. در حوزه حملونقل هوایی نیز خطوط هوایی خارجی به ایران پرواز نمیکنند، مگر پروازهای خاص مربوط به مقامات. از سوی دیگر، شرکتهای هواپیمایی ایرانی نیز اجازه پرواز به بسیاری از مقاصد بینالمللی را ندارند و فقط به برخی کشورهای همسایه، آن هم بهصورت محدود و گزینشی، پرواز انجام میشود. در حوزه حملونقل زمینی هم محدودیتهای گستردهای ایجاد شده است؛ کامیونهای ایرانی مانند گذشته نمیتوانند از مسیرهای جادهای به کشورهای همسایه، ازجمله عراق و پاکستان تردد کنند. حتی عراق که یکی از کشورهای نزدیک به ایران محسوب میشود، در مقاطعی برخی گذرگاههای مرزی را بسته است. برای نمونه، مرز چذابه مدتی بسته بود و پس از بازگشایی نیز تردد مسافران با محدودیت انجام میشد که بخش عمده آن مربوط به اتباع عراقی بود. مجموع این شرایط نشان میدهد آمریکاییها جنگ اقتصادی بسیار وسیعی را علیه ایران به جریان انداختهاند.
با توجه به تصویری که از شرایط اقتصادی و نظامی کشور ترسیم میکنید، پرسش این است که ایران تا چه زمانی میتواند چنین فشاری را تحمل کند؟ ترامپ اکنون از گسترش محاصره، حتی در حوزه زمینی، سخن میگوید. ظرفیت تابآوری کشور تا کجاست و آیا میتوان امیدوار بود ادامه مقاومت، آمریکا را از سیاستهای کنونی مأیوس کند؟ در چنین شرایطی، مذاکره نمیتواند راه خروج از بحران باشد؟
مذاکره راهحل است، اما مسئله این است که ترامپ مذاکره نمیکند. او میگوید نمیداند در داخل ایران باید با چه کسی صحبت کند. اگر واقعا نمیداند، پس چرا با آقای محسن رضایی مکاتبه کردهاند؟ مگر نمیداند رئیسجمهور ایران چه کسی است؟ اگر نمیداند، چگونه خودش با رئیسجمهور ایران تفاهمنامه امضا کرده است؟ بنابراین مسئله این نیست که طرف مذاکره را نمیشناسد. ترامپ درباره تفاهمنامه گفته است ایران آن را به هم زده، در حالی که خودش میداند ابتدا آمریکا اقداماتی انجام داد که موجب برهمخوردن تفاهم شد و ایران در واکنش به آن اقدامات تصمیم گرفت. البته از نظر من، بهتر بود ایران آن واکنش را نشان نمیداد؛ ما نباید بهانه به دست آمریکاییها میدادیم.
منظورتان این است که با وجود اقدامات آمریکا، ایران نباید به شکلی واکنش نشان میداد که زمینه فروپاشی تفاهم فراهم شود؟
بله. آمریکاییها پس از امضای تفاهمنامه چند اقدام مهم انجام دادند. یکی از نخستین اقدامات این بود که مسیر جدیدی برای تردد کشتیها از تنگه هرمز اعلام کردند. سازمان بینالمللی دریانوردی، تحت نفوذ و خواست آمریکا، مسیر تازهای را به سمت عمان اعلام کرد. سپس آمریکاییها گفتند امنیت این مسیر را تضمین میکنند. این در حالی بود که براساس تفاهم صورتگرفته، قرار بود ایران تنگه هرمز را باز کند و تردد کشتیها براساس سازوکاری که ایران تنظیم میکند، به وضعیت عادی بازگردد. اما آمریکا عملا مسیر دیگری را در پیش گرفت تا چنین القا کند که کشتیها برای عبور از تنگه هرمز نیازی به سازوکار مورد نظر ایران ندارند. این اقدام برخلاف روح تفاهمی بود که صورت گرفته بود.
درباره تفاهمنامه اسلامآباد دیدگاههای متفاوتی مطرح شده است؛ برخی آن را دستاوردی مهم برای ایران میدانند و برخی دیگر معتقدند از ابتدا مشخص بود که آمریکا به تعهدات خود پایبند نخواهد ماند. ارزیابی شما چیست؟
من معتقدم این تفاهمنامه یکی از بهترین تفاهمهای ایران با دشمنانش در طول تاریخ ایران بود. بهنتیجهرساندن چنین تفاهمی نیازمند مدیریت درست همه طرفهاست. نخست باید توجه کنیم که پس از امضای تفاهمنامه، بسیاری از افراد در آمریکا به ترامپ انتقاد کردند و گفتند متوجه نشده چه چیزی را امضا کرده است. به او گفتند تقریبا همه آنچه ایران میخواسته، در این تفاهمنامه پذیرفته شده است. نکته دیگر نقش اسرائیل است. معمولا هر زمان تفاهمی میان ایران و آمریکا در حال شکلگیری است یا به نتیجه میرسد، اسرائیل بهشدت فعال میشود. به اعتقاد من، اسرائیل در پشت پرده برهمخوردن این تفاهمنامه نقش داشت؛ زیرا اگر این تفاهم اجرا میشد، اتفاقات بسیار خوبی هم برای ایران و هم برای منطقه رخ میداد.
با وجود این شرایط، آیا هنوز زمینهای برای بازگشت به تفاهمنامه اسلامآباد وجود دارد؟
ایران خواهان بازگشت به تفاهم است، اما آمریکا نمیخواهد. مشکل از طرف آمریکایی است. ونس درباره آقای محسن رضایی گفته او مرد سرسخت ایران است. آمریکاییها معمولا برای آنکه به افکار عمومی القا کنند مشکل از طرف آنها نیست، گاهی از طرف مقابل تعریف میکنند تا چنین نشان دهند که مانع اصلی در طرف مقابل قرار دارد. در حالی که ایران همین حالا هم پیشنهاد داده است. ایران هفت ماده را اعلام کرده و گفته اگر این موارد اجرا شود، تنگه هرمز باز خواهد شد. این هفت ماده فقط بخشی از تفاهم ۱۴مادهای است، نه تمام آن. ایران ابتدا پیشنهاد کرد این اقدامات در یک دوره هفتروزه انجام شود، اما آمریکاییها نپذیرفتند. سپس ایران این مدت را به دو روز کاهش داد، ولی آنها حتی با دو روز هم موافقت نکردند.
برای قدرت بزرگی مانند آمریکا، یک یا دو روز چه اهمیتی دارد؟ اگر واقعا میخواهند جنگ پایان یابد و مسائل حل شود، چرا چنین پیشنهادی را نمیپذیرند؟
ایران هم حرف غیرمنطقی نمیزند. تجربه ما نشان داده گاهی ایران به تعهدات خود عمل کرده، اما طرف مقابل پس از دستیابی به خواستههایش، تمام یا بخشی از تعهدات خود را زیر پا گذاشته است. در طول بیش از چهار دهه گذشته، نمونههایی از چنین رفتارهایی وجود داشته است.
با وجود بیاعتمادی عمیقی که توصیف میکنید، آیا همچنان راه دیپلماسی باز است؟
راه دیپلماسی همیشه وجود دارد. شما در هر شرایطی باید با دشمن خود گفتوگو کنید، حرف بزنید، مذاکره و از ابزار دیپلماسی استفاده کنید. با دیپلماسی که نمیشود قهر کرد. دیپلماسی یکی از ابزارهای قدرت است؛ همانطور که قدرت نظامی و عملیات در میدان نیز ابزار هستند. هیچکدام از این ابزارها بهخودیخود هدف نیستند. جنگیدن هدف نیست؛ دفاعکردن هم برای آن است که جنگ پایان پیدا کند. دیپلماسی نیز برای پایاندادن به جنگ به کار گرفته میشود. هیچ دو کشور یا دو قدرتی تا ابد با یکدیگر نمیجنگند؛ بالاخره روزی باید جنگ پایان یابد و مسائل از طریق گفتوگو حلوفصل شود.
در سالهای پایانی جنگ هشتساله، برخی دیپلماتهای ایرانی ازجمله آقای ولایتی، با انتقاداتی روبهرو بودند و حتی در بعضی روایتها به خیانت متهم شدند. امروز نیز شاهد انتقادهای تندی علیه چهرههایی مانند آقای قالیباف و آقای عراقچی هستیم؛ تا جایی که برخی مخالفان از تعابیری مانند کودتا استفاده میکنند. چرا در مقاطع حساس تاریخی، تلاش برای دیپلماسی از سوی برخی جریانها به خیانت تعبیر میشود؟
بالاخره در کشور جریانهای سیاسی مختلفی وجود دارند. این جریانها گاهی حرفهایی میزنند که لزوما فقط به خاطر خدا یا منافع کشور نیست، بلکه منافع سیاسی خودشان را هم در نظر میگیرند. گاهی یک جریان سیاسی میخواهد رقیب خود را تا جایی که میتواند تضعیف یا از میدان خارج کند. بنابراین باید برخی از این موضعگیریها را در چارچوب رقابتهای سیاسی تحلیل کرد، نه صرفا مسائل مربوط به منافع ملی. جریانهای سیاسی بیطرف نیستند؛ هرکدام طرف خودشان هستند و از مواضع خود دفاع میکنند. در غیر این صورت، همه گروههای سیاسی و همه انسانها میدانند دیپلماسی یکی از ابزارهای قدرت کشورهاست.
اما این اختلافنظرها گاهی به دوقطبی آشکاری در جامعه تبدیل میشود. آیا چنین فضایی تیم دیپلماسی ایران را در برابر آمریکا تضعیف نمیکند؟
مهم این است که دستگاه دیپلماسی چگونه از این صداها استفاده کند. حتی میتوان از این اختلافنظرها به عنوان ابزاری برای فشار بر طرف مقابل بهره گرفت. برای مثال، مذاکرهکننده ایرانی میتواند به آمریکاییها بگوید همه در ایران مانند ما علاقهمند به نشستن پای میز مذاکره نیستند، بسیاری میگویند چگونه میتوان با کشوری مذاکره کرد که فرماندهان ما، رهبر ما و مردم ایران را کشته است؟
آمریکاییها در میناب مرتکب جنایت شدند و نزدیک به ۲۰۰ کودک و اعضای خانوادهها را کشتند. در لامرد نیز آن جنایت را رقم زدند. به اعتقاد من، آنها حتی از بمبهایی در ایران استفاده کردند که پیشتر در هیچ نقطهای از جهان به کار گرفته نشده بود. با چنین دشمنی، نشستن پشت میز مذاکره ساده نیست. فرض کنید در خانوادهای، فردی پدر خانواده را مقابل چشم اعضای آن به قتل برساند؛ حالا از فرزندان همان خانواده بخواهند با قاتل پدرشان بنشینند و گفتوگو کنند. طبیعی است که احساسات بسیار سنگینی وجود خواهد داشت. بنابراین باید این واقعیت را نیز به طرف آمریکایی منتقل کرد که مذاکره در چنین شرایطی برای ایران کار آسانی نیست.
مارکو روبیو نیز گفته است خصومت آمریکا با ایران به ۴۷ سال قبل بازمیگردد. شما ریشه این خصومت تاریخی را چگونه تحلیل میکنید؟
درست میگوید. آمریکاییها میگویند چرا ایرانیها ما را از ایران بیرون کردند؟ آنها پیش از انقلاب بر ایران سلطه داشتند و تقریبا با یک اشاره میتوانستند هر کاری که میخواهند، انجام دهند. در آن دوران، آمریکا نیازی نداشت مانند امروز در کشورهای مختلف منطقه پایگاههای نظامی گسترده ایجاد کند و هزینههای سنگین بپردازد. ارتش ایران هزینههای حضور و اجرای مأموریتهای مدنظر آمریکا را تأمین میکرد و به همین دلیل هم از ایران به عنوان ژاندارم خلیج فارس یا ژاندارم منطقه یاد میشد. این تعبیر به معنای آن نبود که ایران مستقلا چنین قدرتی داشت، بلکه ارتش ایران مأموریتهایی را انجام میداد که آمریکا در منطقه دنبال میکرد.
آمریکاییها در زمان شاه حدود ۴۰ هزار مستشار در ایران، بهویژه در ارتش، مستقر کرده بودند. هزینه این مستشاران را نیز دولت ایران میپرداخت. به مستشاران آمریکایی حقوق دلاری پرداخت میشد، درحالیکه نیروهای ایرانی حقوق ریالی دریافت میکردند و حقوق آنها نیز قابل مقایسه نبود. حتی در برخی موارد، یک گروهبان آمریکایی بر یک تیمسار ایرانی نفوذ و تسلط داشت. من این مطالب را بدون اطلاع بیان نمیکنم؛ خودم در مقاطعی مسئولیت سازمانهایی را بر عهده داشتم که پیش از انقلاب مستشاران آمریکایی در آنها حضور داشتند. با افرادی که با این مستشاران کار کرده بودند، صحبت کردم و روایتهای آنها را شنیدم. واقعیت این است که مغز ارتش ایران در اختیار آمریکاییها بود. تصمیمات اساسی، شیوههای عملیاتی و بسیاری از امور مهم در اختیار آنها قرار داشت و نیروهای ایرانی بیشتر نقش بازوهای اجرائی را ایفا میکردند. البته این حرف به معنای توهین به ارتش آن دوران نیست. ارتش همواره برای ایران لازم بوده و نیروهای ارزشمندی داشته است، اما ساختار تصمیمگیری آن بهشدت به مستشاران خارجی وابسته بود. ۴۰ هزار مستشار عدد کوچکی نیست؛ تقریبا معادل چهار لشکر است. حالا آمریکاییها میگویند شما ما را از ایران بیرون کردید، شاه را که متحد ما بود کنار گذاشتید و تشکیلات اسرائیل را نیز از ایران خارج کردید. آنها این تحولات را آغاز خصومت میدانند؛ در حالی که این اقدامات را مردم ایران انجام دادند، نه دولتی که آن زمان با آمریکا همکاری داشت. مردم ایران به هر دلیلی آن شرایط را نخواستند و انقلاب کردند. اکنون آمریکاییها از همان تحول تاریخی احساس زیان میکنند و به دنبال جبران آن هستند.
اگر بخواهیم از منظر نظامی به مقایسه دهه ۶۰ با شرایط امروز برگردیم، مهمترین تفاوت نیروهای مسلح ایران در جنگ هشتساله و جنگ کنونی چیست؟
در زمان شاه، ایران هزینههای بسیار سنگینی برای ارتش پرداخت میکرد، اما بخش بزرگی از این پول صرف خرید تجهیزات از کشورهای خارجی میشد؛ از تانک و توپ تا هواپیما و بالگرد. این تجهیزات عمدتا از آمریکا و کشورهای اروپایی و در مواردی نیز از شوروی خریداری میشدند. ارتش برای استفاده از این تجهیزات به آموزش خارجی نیاز داشت. قطعات یدکی را باید از خارج دریافت میکرد و حتی برای آییننامههای نظامی، روشهای جنگیدن و تاکتیکهای عملیاتی به کشورهای دیگر وابسته بود. اما پس از انقلاب و بهویژه در دوران جنگ عراق علیه ایران، اتفاق مهمی رخ داد. نیروهای مسلح ایران به سمت خودکفایی حرکت کردند. من معتقدم ایران از معدود کشورهایی است که نیروهای مسلح آن به معنای واقعی کلمه توانستهاند بخش مهمی از نیازهای خود را تأمین کنند. تجهیزات دوران شاه نتوانستند بهتنهایی تعیینکننده نتیجه جنگ عراق علیه ایران باشند و امروز نیز آنچه برای دفاع از کشور اهمیت دارد، توانمندیهایی است که خودمان ایجاد کردهایم.
با این حال، در روایتهای جنگ هشتساله همواره بر نقش جنگندهها و تجهیزات نظامی خریداریشده پیش از انقلاب تأکید شده است. آیا میتوان نقش آن تجهیزات را نادیده گرفت؟
نه، نمیتوان نادیده گرفت. جنگندهها وجود داشتند و مؤثر هم بودند. تانکها و سایر تجهیزات نیز نقش داشتند، اما باید ببینیم عامل اصلی پیروزی در عملیاتهای بزرگ چه بود. آیا خرمشهر را با جنگنده آزاد کردیم یا با نیروهای داوطلب و بسیجی؟ آیا حصر آبادان صرفا با جنگنده شکسته شد؟ تجهیزات نظامی نقش داشتند، اما نقش آنها در مقایسه با حضور نیروهای مردمی، فداکاری رزمندگان و طراحی عملیاتها محدود بود. برای مثال، در عملیات بیتالمقدس، اگر طرح عبور از رودخانه کارون و تلاش برای بستن عقبه ارتش عراق که در مقابل اهواز و شمال خرمشهر آرایش گرفته بود وجود نداشت، آن عملیات به پیروزی نمیرسید. فکر ایرانی، طراحی عملیاتی، فداکاری نیروها و ایمان رزمندگان در کنار یکدیگر عامل پیروزی بودند. در جنگ عراق علیه ایران، بخش عمده نیروهایی که میجنگیدند، با اعتقادات خود وارد میدان شده بودند. نمیگویم افراد دیگری حضور نداشتند، اما به اعتقاد من بیش از ۹۰ درصد کسانی که در میدان میجنگیدند، انگیزههای اعتقادی داشتند. این ویژگی را در جنگهای اخیر نیز مشاهده کردیم.
در جنگهای ۱۲روزه و ۴۰روزه و درگیریهای بعدی با آمریکا و اسرائیل، چه کسانی توانستند تا آخرین لحظه به شلیک موشک ادامه دهند؟
کسانی که میدیدند همرزمشان روی سکوی پرتاب موشک شهید میشود، اما خودشان آن سکو را رها نمیکردند. در این جنگها مشخص شد تجهیزاتی که به خارج وابسته بودند، کارایی مورد انتظار را نداشتند. برای نمونه، سامانه اس-۳۰۰ چه عملکردی داشت؟ آیا توانست نقش تعیینکنندهای ایفا کند؟ در مقابل، آنچه خودمان طراحی و تولید کرده بودیم و برای استفاده از آن به بیرون وابسته نبودیم، توانست کار کند. آمریکا و اسرائیل بسیاری از کارخانههای نظامی ایران را هدف قرار دادند، اما تولید موشک همچنان ادامه پیدا کرد. این توانمندی چگونه ایجاد شد؟ با فکر و برنامهریزی ایرانی. از قبل به این موضوع اندیشیده شده بود که اگر روزی آمریکا و اسرائیل به ایران حمله کردند، چگونه باید توان نظامی کشور را حفظ کنیم. تونلها و تأسیسات زیرزمینی را چه کسی ساخت؟ آمریکاییها، اسرائیلیها، روسها یا چینیها؟ ایرانیها ساختند. این همان تفاوت اساسی نیروهای مسلح امروز با ساختار وابسته پیش از انقلاب است.
در روزهای اخیر بحثهایی درباره برد موشکهای ایران و احتمال برداشتهشدن محدودیتهای آن مطرح شده است؛ حتی برخی از توانایی هدف قراردادن نقاطی در اروپا سخن میگویند. شما این موضوع را چگونه ارزیابی میکنید؟
درباره اینکه موشکها تا چه بردی توانایی دارند، کسانی باید اظهارنظر کنند که مسئول این حوزه هستند. من اطلاعات دقیقی درباره آن ندارم. اما یک منطق دفاعی وجود دارد که به نظرم درست است؛ اینکه از هر نقطهای به ایران حمله شود، پاسخ نیز باید متوجه همان نقطه باشد. فرقی نمیکند آن نقطه در یک کشور همسایه باشد یا در آمریکا. اگر از پایگاهی در خاک آمریکا به ایران حمله شود و ایران توانایی هدف قراردادن همان پایگاه را داشته باشد، از نظر من منطق دفاعی اقتضا میکند بتواند به منشأ حمله پاسخ دهد.
اگر توان پدافند هوایی ایران را با کشورهای همسایه مقایسه کنیم، چه ارزیابیای دارید؟ آیا ایران از این نظر حرفی برای گفتن دارد؟
بسیاری از کشورهای همسایه اساسا پدافند مستقل ندارند؛ سامانههای دفاعی آنها عمدتا تجهیزاتی است که آمریکا در اختیارشان قرار داده است. اگر آمریکا نخواهد از آن سامانهها استفاده شود، عملا آن کشورها اختیار چندانی بر پدافند خود ندارند. اما ایران پدافند مستقل دارد.
البته آمریکاییها ادعا میکنند هر زمان بخواهند میتوانند با هواپیما وارد آسمان ایران شوند. سؤال من این است که در کدام کشور، با وجود سامانههای پیشرفته پدافندی، امکان نفوذ هوایی بهطورکامل از میان رفته است؟
اسرائیل یکی از پیشرفتهترین سامانههای پدافندی جهان را در اختیار دارد. با این حال، آیا موشکهای ایران در اسرائیل فرود نیامدند؟ آیا پهپادهای ایران وارد آسمان اسرائیل نشدند؟ بنابراین نباید تصور کرد داشتن پدافند به معنای نفوذناپذیری مطلق است.
اما ایران نیز در این جنگ آسیبهای سنگینی دید و فرماندهان بزرگی را از دست داد. این خسارتها را چگونه باید در ارزیابی توان دفاعی کشور لحاظ کرد؟
بله، این خسارتها واقعیت دارد و نمیتوان آنها را نادیده گرفت. جنگ است و ما با دو قدرت اتمی روبهرو بودهایم. آمریکا و اسرائیل تصور میکردند جنگ ظرف سه روز به پایان میرسد و در همین مدت به پیروزی مطلق دست پیدا میکنند. به یاد دارید در روزهای ابتدایی جنگ ۱۲روزه، ترامپ از تسلیم بدون قید و شرط سخن گفت؟ تسلیم بدون قید و شرط یعنی چه؟ یعنی ما آمدهایم شما را براندازیم و ساختار حاکم را از میان ببریم؛ حالا اگر نمیخواهید کشته شوید، پرچم سفید بالا ببرید. این همان تصوری بود که از نتیجه جنگ داشتند، اما اتفاقی که انتظارش را میکشیدند رخ نداد.
آیا هنوز هم هدف اصلی آمریکا تسلیمکردن ایران است یا اهداف واشینگتن در طول جنگ تغییر کرده است؟
آمریکاییها همچنان از تسلیم و براندازی سخن میگویند، اما مسئله تنگه هرمز معادلات جنگ را تغییر داد. وقتی مسئله تنگه هرمز پیش آمد، آمریکاییها متوجه شدند تسلیم ایران به این سادگی نیست و فروپاشی ایران نیز آنقدر که تصور میکردند آسان نخواهد بود. آنها در آغاز جنگ دچار خوشخیالی بودند.
با این توضیح، ارزیابی شما از هدف کنونی آمریکا چیست؟ ترامپ در این مرحله به دنبال چه دستاوردی است؟
به نظر من، آمریکا اکنون به بنبست رسیده و به دنبال راهی برای خروج از جنگ است، اما میخواهد افکار عمومی بپذیرد که ترامپ در این جنگ پیروز شده است. ترامپ مرتب از پیروزی سخن میگوید، اما اگر برآیند افکار عمومی در ایران، اروپا و حتی آمریکا را در نظر بگیریم، به اعتقاد من، برداشت غالب این است که ترامپ پیروز نشده و ایران نیز شکست نخورده است. این نکته بسیار مهمی است. ایران در برابر دو قدرت اتمی قرار گرفت که ظرفیت نظامی بسیار گستردهای را به کار گرفتند، اما نتوانستند ایران را شکست دهند. اینکه کشوری در چنین شرایطی شکست نخورد، خود دستاورد بزرگی است.
به دو قدرت اتمی اشاره کردید. در داخل کشور نیز برخی افراد، حتی از تریبونهای رسمی، این دیدگاه را مطرح میکنند که اگر ایران سلاح هستهای داشت، شاید اساسا جنگی رخ نمیداد و آمریکا و اسرائیل جرئت حمله پیدا نمیکردند. آیا داشتن سلاح هستهای میتوانست بازدارندگی بیشتری برای ایران ایجاد کند؟
اگر قرار بود ایران به دنبال سلاح هستهای برود، باید پیش از جنگ ۱۲روزه چنین تصمیمی میگرفت. اکنون که جنگ اتفاق افتاده، مسئله اصلی ما چیز دیگری است. مسئله امروز این است که چه کاری کنیم که جنگ ادامه پیدا نکند و به پایان برسد. باید تمرکز کشور بر خاتمه جنگ باشد. ایران در واقع خواسته خود را تعدیل کرده است. ابتدا پیشنهاد هفتروزه برای بازگشایی تنگه هرمز مطرح شد، اما بعد این مدت به دو روز کاهش یافت. این نشان میدهد ایران برای رسیدن به تفاهم انعطاف نشان داده است. اکنون آمریکاییها باید این پیشنهاد را بپذیرند. به نظر من، دلیلی وجود ندارد که جنگ را ادامه دهند.
ایران تا چه زمانی میتواند از موقعیت تنگه هرمز بهعنوان یک ابزار فشار استفاده کند؟ آیا این اهرم در بلندمدت همچنان کارایی خواهد داشت؟
بهتر است سؤال را برعکس مطرح کنیم؛ آمریکاییها تا چه زمانی میخواهند با موضوع تنگه هرمز جنگ را ادامه دهند؟ آنها تصور میکنند با نیروی نظامی میتوانند تنگه هرمز را باز کنند. ترامپ تقریبا هر روز میگوید تنگه هرمز باز است. اگر واقعا باز است، پس این همه نگرانی برای چیست؟
در همین ارتباط، کشورهای منطقه به دنبال توسعه مسیرهای جایگزین برای انتقال نفت و دورزدن تنگه هرمز هستند. آیا این مسیرها میتوانند در آینده از اهمیت راهبردی تنگه هرمز بکاهند؟
باید توجه کنیم که ایجاد مسیرهای جایگزین کار سادهای نیست. بخشی از خطوط لوله انتقال نفت به خارج از خلیج فارس از گذشته وجود داشته و اکنون نیز فعال است، اما توسعه این مسیرها برای انتقال حجم بزرگی از نفت، هم به زمان نیاز دارد و هم به سرمایهگذاری سنگین. موضوع فقط امکان فنی انتقال نفت نیست؛ هزینه اقتصادی آن هم اهمیت دارد. شما از نظر فنی میتوانید نفت عربستان را حتی با هواپیما یا کامیون منتقل کنید، اما آیا چنین کاری صرفه اقتصادی دارد؟ حملونقل انرژی از طریق کشتی یکی از منطقیترین و ارزانترین روشهاست. درباره انتقال نفت از طریق خطوط لوله به دریای سرخ نیز صحبت میشود. حتی اگر گفته شود احداث برخی مسیرها شش ماه زمان میبرد، این به معنای آن نیست که بهسادگی میتوان همه ظرفیت انتقال نفت از تنگه هرمز را جایگزین کرد. البته ایجاد مسیرهای جدید امکانپذیر است، اما نمیتوان تصور کرد که بهسرعت و بدون هزینههای سنگین، اهمیت تنگه هرمز از میان خواهد رفت. نکته مهم این است که ما معتقدیم تنگه هرمز باید باز باشد و همه کشورها بتوانند از آن استفاده کنند. این آمریکاست که با ادامه محاصره ایران، شرایط بستهماندن تنگه را حفظ کرده است. اگر آمریکا محاصره ایران را بردارد و اجازه دهد شرایط به وضعیت عادی بازگردد، مسئله حل میشود. ایران آغازکننده جنگ نبوده و اکنون نیز خواهان ادامه آن نیست. اگر آمریکاییها جنگ را متوقف کنند، شرایط میتواند عادی شود.
نقش کشورهای عربی منطقه را در جنگ کنونی چگونه ارزیابی میکنید؟ آیا همسایگان ایران در این مدت همکاری مناسبی داشتهاند یا عملکرد آنها تحت تأثیر سیاستهای آمریکا بوده است؟
کشورهای عربی همسایگان ما هستند و ما ناچاریم با یکدیگر زندگی و همکاری کنیم. همسایگی چیزی نیست که بتوان آن را تغییر داد. مانند خانه نیست که کسی تصمیم بگیرد از یک محله به محله دیگری نقل مکان کند. کشورها در جغرافیای خود باقی میمانند و ملتها باید در کنار یکدیگر زندگی کنند. بنابراین ایران و کشورهای همسایه باید با هم کار کنند. اما واقعیت این است که بسیاری از این کشورها در برابر آمریکا اختیار چندانی ندارند. به اعتقاد من، آنها حتی اختیار کامل آسمان خود را هم در دست ندارند و بخش مهمی از تصمیمات نظامی و امنیتی مربوط به حریم هواییشان تحت تأثیر آمریکا قرار دارد. در سیاست خارجی نیز تقریباً نمیتوانند تصمیماتی کاملاً مستقل از سیاستهای آمریکا بگیرند. البته این کشورها با یکدیگر تفاوت دارند. بعضی از آنها بسیار بیشتر با خواستههای آمریکا همراهی میکنند و برخی دیگر تا حدودی مواضع متفاوتی دارند.
در این میان، نقش چین را چگونه میبینید؟ آیا پکن در شرایط جنگی کنونی توانسته بهعنوان یک شریک راهبردی از ایران حمایت کند؟
چینیها با ما بد نیستند، اما به معنای نظامی حامی ما هم نیستند. در حوزه سیاسی گاهی مواضع خوبی دارند و از ایران حمایت میکنند، اما در عمل مانند یک کشور عادی با ایران رفتار نمیکنند. حتی پیش از جنگ ۱۲روزه، چینیها به کشتیهای ایرانی اجازه ورود به برخی بنادر خود را نمیدادند. اکنون نیز برای شهروندان ایرانی حساب بانکی باز نمیکنند؛ صرفاً به این دلیل که ایرانی هستند. شما میتوانید به توصیههای مسافرتی وزارت خارجه چین مراجعه کنید. به شهروندان چینی توصیه میشود به ایران سفر نکنند. بنابراین باید میان حمایتهای سیاسی و روابط واقعی اقتصادی و امنیتی تفاوت قائل شد.
با توجه به اینکه در سالهای گذشته بخش مهمی از سیاست خارجی ایران بر گسترش روابط با شرق، بهویژه چین و روسیه، متمرکز بوده، آیا این رویکرد را اشتباه میدانید؟
اصولاً ما باید همان شعار اصلی انقلاب اسلامی را دنبال کنیم؛ «نه شرقی، نه غربی». معنای این شعار آن نیست که با شرق یا غرب رابطه نداشته باشیم. برعکس، باید تا جایی که میتوانیم با همه کشورهای جهان کار کنیم. نباید روابط خارجی خود را به یک طرف محدود کنیم. حتی گاهی لازم است با دشمن هم همکاری داشته باشیم. در تجارت و روابط بینالملل اصطلاحی وجود دارد که به آن رقابت همراه با همکاری میگویند. چین در روابط خود با آمریکا از همین روش استفاده میکند. یعنی دو کشور ممکن است رقیب یکدیگر باشند، اما در عین حال همکاری اقتصادی گستردهای هم داشته باشند. گاهی حتی برای تضعیف رقیب باید با او کار کنید.
آیا چنین الگویی در روابط ایران و آمریکا هم قابل اجراست؟
چرا نباشد؟ ایران میتواند در عین اختلاف و حتی دشمنی با آمریکا، در برخی حوزهها با این کشور همکاری کند. اما مسئله این است که چنین رابطهای دو طرف دارد. ایران آمادگی گفتوگو و همکاری را دارد، ولی طرف آمریکایی نمیخواهد. آمریکاییها تصور میکنند باید مسائل را بهگونهای حل کنند که در آینده نیز با ایران مشکلی نداشته باشند و از نگاه آنها، راهحل این است که ساختار حاکم در ایران وجود نداشته باشد. به مواضع نتانیاهو نگاه کنید. او مرتب میگوید فرصتی طلایی به وجود آمده که ترامپ رئیسجمهور آمریکاست و نباید این فرصت را از دست داد. نتانیاهو دائما به ترامپ القا میکند که باید نظام سیاسی ایران تغییر کند؛ زیرا از نگاه او، نفس وجود ایران با ساختار کنونی برای اسرائیل تهدید محسوب میشود.
با این حال، به نظر میرسد واکنش جامعه ایران به جنگ با آنچه آمریکا و اسرائیل پیشبینی میکردند، متفاوت بوده است. شما نقش مردم را در تغییر محاسبات طرف مقابل چگونه ارزیابی میکنید؟
مردم ایران در روزهای بحرانی برخلاف تصور آمریکا و اسرائیل عمل کردند.آنها حضور گستردهای داشتند و صلابت تاریخی خود را نشان دادند. ایرانیان نشان دادند که ایرانی هستند و در شرایط سخت، هویت ملی و تاریخیشان اهمیت پیدا میکند. به اعتقاد من، دو عامل مهم در این جنگ به کمک ایران آمد؛ یکی تاریخ ایران و دیگری جغرافیای ایران. بنیه فکری و فرهنگی جامعه ایران در شرایط جنگی نقش مهمی ایفا کرد. از سوی دیگر، جغرافیای ایران و بهویژه تنگه هرمز، قدرتی را آشکار کرد که حتی بسیاری از ما پیش از این جنگ، ابعاد واقعی آن را درک نکرده بودیم. از زمان جنگ عراق علیه ایران بارها گفته میشد اگر تنگه هرمز را به روی ایران ببندند، ایران نیز آن را خواهد بست. مرحوم هاشمیرفسنجانی هم در دوران جنگ چنین موضعی را مطرح کرده بود. اما واقعیت این است که با وجود طرح این موضوع در گذشته، کمتر کسی تصور میکرد تنگه هرمز بتواند چنین تأثیر گستردهای بر معادلات جنگ و اقتصاد جهانی داشته باشد.
به مرحوم هاشمیرفسنجانی اشاره کردید. او در سالهای پایانی جنگ هشتساله و روند پذیرش قطعنامه ۵۹۸ نقش بسیار مهمی داشت. آیا امروز در ساختار سیاسی ایران شخصیتی با جایگاه و توانایی هاشمی وجود دارد که بتواند در تصمیمگیری برای پایان جنگ نقشآفرینی کند؟
امروز همه مردم ایران هاشمی هستند. مردم ایران میخواهند جنگ پایان پیدا کند. همه دوست دارند فشارها برداشته شود و بتوانند زندگی عادی داشته باشند. اما در عین حال نمیخواهند پایان جنگ به معنای تسلط آمریکا بر ایران یا پذیرش خواستههای تحمیلی این کشور باشد. مردم میخواهند جنگ تمام شود، اما نه به هر قیمتی.
یکی از شباهتهایی که میان امروز و سالهای پایانی جنگ هشتساله مطرح میشود، مسئله خستگی جامعه است. در روایتهای مربوط به اواخر دهه ۶۰، از کاهش حضور نیروهای داوطلب در جبههها سخن گفته شده است. امروز نیز فشارهای معیشتی، اختلال در فعالیتهای اقتصادی و طولانیشدن جنگ بر زندگی مردم تأثیر گذاشته است. آیا میان خستگی جامعه در سالهای پایانی جنگ هشتساله و شرایط کنونی شباهتی میبینید؟
طبیعی است که همه مردم ایران دوست دارند جنگ تمام شود. مردم میخواهند فشارهای اقتصادی برداشته شود و به زندگی عادی بازگردند. هیچکس از ادامه جنگ و تحمل سختیهای آن استقبال نمیکند. اما باید میان خواست مردم برای پایان جنگ و پذیرش تسلط آمریکا تفاوت قائل شد. مردم ایران خواهان پایان جنگ هستند، ولی نمیخواهند این پایان با تحمیل اراده آمریکا همراه باشد.
در هفتههای اخیر شاهد تجمعاتی در برخی میدانها و خیابانها بودهایم. البته نمیتوان همه شرکتکنندگان در این تجمعات را یک گروه واحد دانست، اما شعارها و پلاکاردهای متفاوتی دیده میشود. آیا این وضعیت را نشانه شکلگیری دوقطبی در جامعه درباره ادامه جنگ یا مذاکره میدانید؟
کسانی که در میدانها و خیابانها حضور پیدا میکنند، برای دفاع از ایران آمدهاند. آنها به دنبال ادامه جنگ نیستند؛ بلکه میخواهند جنگ با اقتدار و قدرت پایان پیدا کند. میخواهند جنگ بهگونهای خاتمه یابد که آمریکاییها نتوانند ادعا کنند بر ایران مسلط شدهاند. به اعتقاد من، کسانی که در خیابانها حضور دارند نیز خواهان پایان جنگ با حفظ عزت ایران و ایرانیان هستند. حتی زمانی که برخی افراد با مذاکره مخالفت میکنند، باید نگرانی آنها را هم درک کرد. آنها نگران هستند که مذاکره به توافقی منجر شود که آمریکا آن را پیروزی خود معرفی کند یا دوباره زمینه حمله به ایران فراهم شود. من فکر نمیکنم در ایران کسی واقعاً خواهان ادامه دائمی جنگ باشد. ممکن است برخی بگویند باید جنگید تا جنگ پایان پیدا کند؛ یعنی هدف آنها از ادامه مقاومت این است که جنگ به شکلی خاتمه یابد که دوباره شعلهور نشود.مسئله ایران هم همین است. ایران میگوید اگر جنگ را موقتا متوقف کنیم، اما تضمینی وجود نداشته باشد که آمریکاییها در آینده دوباره حمله نکنند، چنین توقفی پایان واقعی جنگ نیست. باید بهگونهای عمل کنیم که آمریکا دیگر به فکر آغاز جنگ جدید نیفتد و اسرائیل نیز از تصمیم برای شلیک دوباره حتی یک گلوله به سمت ایران مأیوس شود. این همان بازدارندگی است که باید در پایان جنگ به دست آید.
به نظر شما سیاستهای آمریکا در قبال ایران تا چه اندازه به شخصیت رئیسجمهور این کشور وابسته است؟ اگر ترامپ از قدرت کنار برود و فرد دیگری، برای مثال جیدی ونس یا چهرهای از حزب دموکرات، به ریاستجمهوری برسد، آیا میتوان انتظار تغییر در سیاست واشینگتن را داشت؟
رؤسای جمهور آمریکا بسیار تأثیرگذار هستند. من معتقدم اگر اوباما رئیسجمهور بود، این جنگ اتفاق نمیافتاد. اما درباره ترامپ، از همان لحظهای که به قدرت رسید، میشد پیشبینی کرد که احتمال جنگ وجود دارد. چرا؟ چون شخصیت و شیوه رفتارش اینگونه است. او به دنبال قلدری و از میان برداشتن رقبای خود است. این رفتار فقط به ایران محدود نمیشود. شما ببینید از دوره نخست ریاستجمهوریاش تاکنون چه ادبیاتی علیه دیگران به کار برده است. مرتب به مخالفان و رقبای خود توهین میکند و میخواهد در همه مسائل خودش را محور اصلی نشان دهد. اینویژگی شخصیتی ترامپ است.
پس میتوان میان سیاست کلی آمریکا در قبال ایران و شیوه اجرای آن در دوران ترامپ تفاوت قائل شد؟
بله، در شیوه اجرا و تاکتیکها تفاوت وجود دارد. آمریکا یک سیاست کلی دارد که با تغییر رؤسای جمهور نیز تا حد زیادی ادامه پیدا میکند. به اعتقاد من، آمریکا اساساً نمیپذیرد کشوری بهویژه در منطقه حساسی مانند خاورمیانه، مستقل از سیاستهای واشینگتن تصمیم بگیرد و عمل کند. اما رؤسای جمهور در چگونگی اجرای این سیاست تفاوت دارند. برای مثال، اوباما ممکن بود از ابزارهای دیگری استفاده کند، در حالی که ترامپ به دنبال تحمیل خواستههای خود از طریق فشار و زور است.
وقتی از اوباما صحبت میکنیم، یک تفاوت در فضای سیاسی آمریکا و ایران جلب توجه میکند. رؤسای جمهور سابق آمریکا حتی پس از کناررفتن از قدرت همچنان در صحنه سیاسی حضور دارند. اما امروز کمتر از نقشآفرینی آقای خاتمی یا آقای روحانی میشنویم. این تفاوت را چگونه تحلیل میکنید؟
من با این برداشت که رؤسای جمهور سابق ایران نقش مؤثری ندارند، کاملاً موافق نیستم. برای مثال، نقش آقای هاشمیرفسنجانی را در روی کار آمدن آقای روحانی کم میدانید؟ به اعتقاد من، ایشان نقش اول را داشت. حتی پیش از درگذشتش، با مواضعی که اتخاذ کرد، زمینه پیروزی آقای روحانی در دوره دوم انتخابات را نیز فراهم کرد. بنابراین رؤسای جمهور سابق و شخصیتهای سیاسی میتوانند نقش بسیار مؤثری داشته باشند.
اما امروز به نظر میرسد این نقشآفرینی محدودتر شده است. برای مثال، حضور آقای خاتمی در فضای سیاسی مانند گذشته نیست.
آقای خاتمی مگر در انتخابات گذشته با پیام معروف «تکرار میکنم» نقشآفرینی نکرد؟ باید توجه داشته باشیم که در کشوری با جریانهای سیاسی مختلف، طبیعی است وقتی یک شخصیت سیاسی موضعی میگیرد، جریانهای دیگر هم فعال شوند و واکنش نشان دهندنمیتوان انتظار داشت یک نفر حرف بزند و دیگران سکوت کنند. در آمریکا هم همین وضعیت وجود دارد. مگر ترامپ چقدر به اوباما و بایدن توهین کرده است؟ شما در کدام کشور سراغ دارید که رئیسجمهور مستقر تا این اندازه علیه رؤسای جمهور پیش از خود صحبت کند؟ ترامپ بارها بایدن را با تعابیر تحقیرآمیز خطاب کرده و درباره اوباما نیز اتهامات مختلفی مطرح کرده است. برای مثال، مرتب میگفت اوباما بانکها را خالی کرده و چمدانهای پول را به ایران داده است. اما اکنون خودش ناچار است با واقعیتهایی روبهرو شود که پیشتر درباره آنها به اوباما انتقاد میکرد. اوباما نیز هر چند وقت یکبار موضعی میگیرد و ترامپ را به چالش میکشد.یکی از موضوعات اختلاف آنها همین مسئله ایران است.
در دوره اوباما، توافق برجام به دست آمد. در آن توافق، سطح غنیسازی ایران محدود شد و سازوکاری ایجاد کردند که از نگاه طرفهای غربی، امکان حرکت ایران به سمت ساخت سلاح هستهای را از میان ببردالبته ایران اساساً به دنبال ساخت سلاح هستهای نبود، اما آنها چنین سازوکاری را ایجاد کردند. حالا ترامپ میگوید من مسئله هستهای ایران را تمام کردهام. اگر واقعاً تمام کرده، چرا همچنان هر روز درباره آن صحبت میکنداگر تأسیسات هستهای ایران را بمباران کرده و از بین برده است، پس چرا مرتب تأکید میکند که ایران نباید سلاح هستهای داشته باشد؟ وقتی خودش ادعا میکند مسئله را تمام کرده، دیگر از چه چیزی نگران است؟
با توجه به ویژگیهای شخصیتی ترامپ که توصیف کردید، آیا ایران میتواند از طریق تغییر روش مذاکره یا نوع تعامل با او به نتیجه متفاوتی برسد؟
با شخصیت خودشیفته ترامپ نمیتوان بهسادگی از طریق تغییر روش، سیاستهای او را عوض کرد. اوانتظار دارد دیگران در برابرش تملق کنند و خواستههایش را بپذیرند. شما رفتار برخی رؤسای جمهور و مسئولان کشورهای دیگر را با ترامپ در رسانههای بینالمللی دیدهاید. او از چنین رفتارهایی استقبال میکند. اما این شیوه در ایران وجود ندارد.
با این شرایط، آیا باید منتظر پایان دوره ریاستجمهوری ترامپ ماند تا شاید امکان تغییر در روابط ایران و آمریکا فراهم شود؟
نه، لزوماً اینطور نیست. تحولات سیاسی همیشه قابل پیشبینی نیستند. هیچکس نمیداند در آینده چه اتفاقاتی رخ خواهد داد. آیا ترامپ تصور میکرد جمهوریخواهان در انتخابات با چنین شکستی روبهرو شوند و اکثریت سنا و مجلس نمایندگان را از دست بدهند؟ به اعتقاد من، این اتفاق برای او بسیار غیرمنتظره بود. نکته جالب این است که برخی تحلیلها شکست جمهوریخواهان را به جنگ با ایران نسبت میدهند. یعنی به ترامپ میگویند تو فقط از دموکراتها شکست نخوردی، بلکه نتیجه سیاستها و جنگت با ایران را در انتخابات دیدی. از نگاه من، این مسئله برای ترامپ شکست سیاسی سنگینی است.
درباره نتانیاهو چه نظری دارید؟ آیا او همچنان میتواند نقش اصلی را در تصمیمگیری برای جنگ احتمالی آینده با ایران داشته باشد؟
تا زمانی که نتانیاهو در قدرت است، ایران باید احساس نگرانی کند. به اعتقاد من، نتانیاهو یکی از مصیبتهای جهان امروز است. او را شخصیتی جنایتکار میدانم که در دوران زمامداریاش جنایتهای بزرگی رخ داده است. من عملکرد حاکمان اسرائیل را در طول تاریخ این رژیم مبتنی بر خشونت و کشتار میدانم، اما نتانیاهو در این زمینه از بسیاری از آنها فراتر رفته است.به نظر من، عملکرد او یادآور برخی از جنایتکارترین چهرههای تاریخ است.
جنگ با ایران تا چه اندازه بر موقعیت سیاسی نتانیاهو در داخل اسرائیل تأثیر گذاشته است؟ همانطور که برخی تحلیلگران، نتایج انتخابات آمریکا را تحت تأثیر جنگ با ایران میدانند، آیا در اسرائیل نیز این جنگ میتواند به عامل تعیینکنندهای در رقابتهای انتخاباتی تبدیل شود؟
قطعاً تأثیرگذار بوده است. خود اسرائیلیها نیز درباره تأثیر جنگ بر وضعیت سیاسی و امنیتیشان صحبت میکنند. نتانیاهو اهداف بزرگی برای این جنگ تعیین کرده بود، اما به اعتقاد من، به هیچکدام از اهداف اصلی خود نرسید. در تاریخ اسرائیل، کمتر دورهای را میتوان با شرایطی که در دوران نتانیاهو به وجود آمد، مقایسه کرد. در کدام دوره از تاریخ اسرائیل، تلآویو و حیفا به این شکل هدف حملات موشکی قرار گرفته بودند؟ البته نتانیاهو جنایتهای بزرگی مرتکب شد. غزه را ویران کرد، عملیات ترور انجام داد و خسارتهای انسانی گستردهای به وجود آورد. اما در مقابل، اسرائیل نیز ناامنی را در ابعادی تجربه کرد که پیش از آن سابقه نداشت. نتانیاهو مدعی بود امنیت اسرائیل را تأمین میکند، اما در دوران او، ناامنی به قلب تلآویو رسید. اکنون جریانهای سیاسی داخل اسرائیل نیز همین موضوع را به او یادآوری میکنند و میگویند تو که قرار بود امنیت اسرائیل را حفظ کنی، چگونه شرایطی ایجاد کردی که شهرهای اصلی اسرائیل هدف موشک قرار بگیرند؟ به اعتقاد من، ایران در این جنگ توانمندیهایی از خود نشان داد که با بسیاری از برآوردهای پیشین آمریکا و اسرائیل متفاوت بود.
با توجه به مجموعه تحولات جنگ، آینده ایران و منطقه را چگونه میبینید؟ آیا نحوه پایان این جنگ میتواند معادلات امنیتی منطقه را برای سالهای آینده تغییر دهد؟
بله، به اعتقاد من، چگونگی خروج از این جنگ آینده ایران و منطقه را شکل خواهد داد. اگر ایران بتواند بهگونهای از جنگ خارج شود که ترامپ و نتانیاهو احساس کنند به اهداف خود نرسیدهاند، این اتفاق بسیار مهمی خواهد بود. از نظر من، آنها به اهداف اصلی خود نرسیدهاند، اما مسئله این است که خودشان نیز این واقعیت را بپذیرند. باید به این نتیجه برسند که هرچند از توانایی تخریب و حمله نظامی برخوردارند، اما خودشان و تأسیسات و مراکزشان نیز از آسیب مصون نیستند. اگر چنین درکی در ذهن ترامپ و نتانیاهو شکل بگیرد، این جنگ میتواند برای آینده ایران بازدارندگی ایجاد کند. آنها باید بدانند آغاز جنگ علیه ایران بدون هزینه نخواهد بود. البته عمر سیاسی افراد نیز محدود است. دوره ریاستجمهوری ترامپ سرانجام به پایان میرسد و نتانیاهو هم برای همیشه در قدرت باقی نخواهد ماند. امیدوارم شرایط بهگونهای پیش برود که مردم ایران شاهد پایان سیاستهای جنگطلبانه آنها باشند.
اگر بار دیگر به مقایسه شرایط امروز با دهه ۶۰ برگردیم، یکی از ویژگیهای جنگ هشتساله، تنهایی ایران در برابر حمایتهای گسترده بینالمللی از عراق بود. آیا امروز نیز با همان تنهایی روبهرو هستیم؟
شباهتهایی وجود دارد، اما به نظر من ایران امروز تنهاتر است. در دوران جنگ هشتساله، ایران با کشورهای زیادی روابط مناسبی داشت. برای مثال، با کشورهای اروپایی ارتباط برقرار بود. اما اکنون محدودیتها و فشارهای بینالمللی بسیار گستردهتر شده است. بنابراین نمیتوان گفت شرایط امروز از نظر روابط خارجی دقیقاً مانند دهه ۶۰ است. در برخی زمینهها وضعیت دشوارتر شده است.
در کنار فشارهای خارجی، یکی از نگرانیهای جدی امروز، شکلگیری دوقطبی در داخل کشور است. بهویژه در شرایط جنگی که جامعه بیش از هر زمان دیگری به انسجام نیاز دارد، این اختلافات را چگونه ارزیابی میکنید؟
به نظر من، وظیفه همه عقلای ایران، چه مسئول باشند و چه مسئولیتی نداشته باشند، این است که فضای همدلی ایجاد کنند. باید همگرایی را تقویت کنیم و به واگرایی دامن نزنیم. اگر به مبانی اسلامی اعتقاد داریم، باید توجه کنیم که یکی از وظایف پیامبر اسلام نیز ایجاد همگرایی و تألیف قلوب بود. خداوند در قرآن میفرماید: «فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ»؛ یعنی به سبب رحمت الهی بود که با مردم نرمخو شدی. در ادامه نیز تأکید میکند که اگر تندخو و سختدل بودی، مردم از اطرافت پراکنده میشدند. بنابراین همه ما وظیفه داریم با زبان مناسب با یکدیگر صحبت کنیم. این موضوع هم شامل روابط مردم با یکدیگر میشود، هم روابط احزاب و جریانهای سیاسی و هم رفتار مسئولان با مردم. همه باید تلاش کنند به یکدیگر نزدیک شوند و از بیان سخنانی که باعث فاصلهگرفتن افراد و گروهها از یکدیگر میشود، پرهیز کنند. دوقطبیکردن جامعه بسیار خطرناک است و به ضرر ایران تمام میشود.
اما در برخی تجمعات شاهد شعارهایی علیه مسئولان مختلف هستیم؛ یک شب خواستار استعفای آقای پزشکیان میشوند، شب دیگر علیه آقای قالیباف شعار میدهند و حتی چهرههایی مانند آقای اژهای و آقای ظریف نیز هدف شعارهای تند قرار گرفتهاند. در عین حال، مشخص نیست چه جریانهایی از این تجمعات حمایت میکنند و چرا برخورد روشنی با برخی رفتارها صورت نمیگیرد. شما این وضعیت را چگونه تحلیل میکنید؟
من شنیدهام که برخی از افرادی که در این تجمعات اقدامات خاصی انجام میدادند، بازداشت شدهاند و ظاهراً مشخص شده که با موساد همکاری داشتهاند. البته تأکید میکنم این موضوع را شنیدهام و خودم نمیدانم تا چه اندازه صحت دارد. از افرادی شنیدهام که تا حدودی آنها را موثق میدانم، اما نمیتوانم صحت این موضوع را تأیید کنم. باید توجه داشته باشیم که اسرائیل روی افکار عمومی ایران کار میکند و تلاش دارد بر جهتگیریها و تحولات داخلی کشور تأثیر بگذارد. اسرائیل چنین موضوعی را رها نمیکند. به اعتقاد من، دستگاههای اطلاعاتی و امنیتی اسرائیل، فعالیت علیه ایران را یکی از مهمترین مأموریتهای خود میدانند.
یعنی معتقدید بخشی از تلاشها برای ایجاد اختلاف در داخل کشور میتواند با فعالیتهای اطلاعاتی اسرائیل ارتباط داشته باشد؟
باید توان و تجربه سازمانهای اطلاعاتی آمریکا و اسرائیل را جدی گرفت.سازمان سیا سابقهای طولانی در عملیات اطلاعاتی و مداخله در تحولات سیاسی کشورهای مختلف دارد. این سازمان در طول تاریخ در سرنگونی یا روی کار آمدن برخی حکومتها نقش داشته است. موساد نیز فقط یک سازمان جمعآوری اطلاعات نیست، بلکه عملیات ترور انجام میدهد و برای این کار از روشها و ابزارهای پیچیده استفاده میکند. این سازمانها تجربه گستردهای دارند و منابع مالی قابل توجهی را صرف فعالیتهای خود میکنند. بنابراین نباید تصور کرد که در شرایط جنگی، فعالیت آنها علیه ایران متوقف شده است.
در همین ارتباط، اخیراً آقای پناهیان ادعا کرده که اسرائیل برای شناسایی برخی شخصیتهای ایرانی حتی از اجنه استفاده کرده است. شما درباره چنین اظهاراتی چه نظری دارید؟
حالا ایشان میداند؛ ما که در این زمینه اطلاعی نداریم. اما واقعیت این است که ایران پس از تجربه ترور مسئولان و فرماندهان در جنگهای اخیر، مسائل زیادی را متوجه شده و درسهای مهمی گرفته است. اکنون باید از این تجربهها استفاده کنیم تا چنین اتفاقاتی دوباره رخ ندهد. به اعتقاد من، در برخی ترورهایی که در جنگ دوم اتفاق افتاد، اگر احتیاط بیشتری صورت میگرفت، شاید میشد از وقوع بعضی از آنها جلوگیری کرد. گاهی تصور میکنیم دشمن در یک مقطع خاص حمله نمیکند یا تصمیمی برای انجام عملیات ندارد، اما ناگهان از فرصت استفاده میکند. اگر همیشه فرض را بر این بگذاریم که دشمن در کمین است و برای انجام عملیات آماده میشود، نوع رفتار ما تغییر خواهد کرد. در آن صورت، حفاظت از کشور، مسئولان و فرماندهان با دقت و حساسیت بیشتری انجام میشود.
ایران در سالهای اخیر چهرهها و فرماندهان مهمی را از دست داده است. از سوی دیگر، در بحثهای مربوط به نفوذ و عملیات اطلاعاتی اسرائیل، گاهی درباره برخی اتفاقات گذشته نیز پرسشهایی مطرح میشود. شما شخصاً چه ارزیابیای از این موضوع دارید؟
من یک تصور شخصی دارم که البته برای آن هیچ دلیل و سندی در اختیار ندارم. تصور میکنم ممکن است اسرائیلیها در ماجرای درگذشت آقای هاشمیرفسنجانی نقش داشته باشند و از آن مقطع برنامههای خود علیه ایران را آغاز کرده باشند. اما دوباره تأکید میکنم که هیچ استدلال، مدرک یا دلیلی برای اثبات این موضوع ندارم. این صرفاً برداشت شخصی من است. حتی درباره سانحه آقای رئیسی نیز چنین احتمالی به ذهنم رسیده است، اما در این مورد هم هیچ سندی ندارم. اتفاقاً همه گزارشهایی که ارائه شده، حاکی از آن است که سانحه آقای رئیسی ناشی از مسائل فنی بوده است. من یک بار این موضوع را از سردار باقری نیز پرسیدم. خدا رحمتش کند. ایشان به من گفتند برای ما ثابت شده که مسئله فنی بوده است. بنابراین گزارشهای رسمی و توضیحاتی که دریافت کردهام، چنین احتمالی را تأیید نمیکنند. با وجود این، وقتی به شیوههای عملیاتی اسرائیل و سابقه اقدامات آن نگاه میکنم، این تصور شخصی برایم مطرح میشود که شاید برخی اقدامات از سالهای قبل آغاز شده باشد. البته همانطور که گفتم، هیچ مدرکی برای اثبات این تصور ندارم. میدانیم که اسرائیلیها گاهی پس از گذشت سالهای طولانی، بخشی از عملیاتهای موساد را با اهداف خاص خود منتشر میکنند. به همین دلیل است که درباره برخی اتفاقات گذشته چنین احتمالاتی به ذهنم میرسد، اما این احتمالات را نباید با واقعیت اثباتشده اشتباه گرفت.
با توجه به اینکه ایران در جریان جنگها و ترورها برخی از فرماندهان و شخصیتهای برجسته خود را از دست داده است، آیا میتوان امیدوار بود جای خالی این افراد در ساختار مدیریتی و نظامی کشور پر شود؟
بله، حتماً. خداوند در قرآن میفرماید: «إِنَّکَ مَیِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَیِّتُونَ»؛ یعنی تو خواهی مرد و آنان نیز خواهند مرد. هیچ انسانی قرار نیست برای همیشه در این دنیا باقی بماند. ما شخصیتهایی بالاتر از پیامبر اسلام، امام علی و امام حسین نداریم، اما آنها نیز در این دنیا جاودانه نماندند. انسانها میآیند و میروند و این قانون زندگی است. از نگاه اعتقادی نیز زمین هیچگاه از حجت الهی خالی نمیماند. بنابراین اگرچه از دست دادن فرماندهان و شخصیتهای بزرگ خسارت سنگینی است، اما نباید تصور کنیم با رفتن آنها همه چیز پایان پیدا میکند. افراد دیگری خواهند آمد و مسئولیتها را بر عهده خواهند گرفت. جای خالی این شخصیتها نیز بهتدریج پر خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.