|

در حاشیه کتاب «اصلاحات ارضی و تغییرات اجتماعی در ایران»

چرا اصلاحات ارضی؟

در سال‌های ابتدایی دهه چهل، حکومت محمدرضا پهلوی به قصد انجام اصلاحات ارضی برنامه‌ای را اجرا کرد که هدفش رسیدن به نتایج اجتماعی، اقتصادی و سیاسی مهم برای روستاییان بود. تقسیم اراضی که در سه مرحله جداگانه و در طول 10 سال صورت گرفت، نظام کشاورزی ایران را که مشخصه آن وجود مناسبات فئودالی میان مالکان غیابی و زارعان سهم‌بر بود، تغییر داد و تقریبا نیمی از خانواده‌های روستایی را مالک دست‌کم قطعه زمین کوچکی کرد.

چرا اصلاحات ارضی؟

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

پارسا ریاحی: در سال‌های ابتدایی دهه چهل، حکومت محمدرضا پهلوی به قصد انجام اصلاحات ارضی برنامه‌ای را اجرا کرد که هدفش رسیدن به نتایج اجتماعی، اقتصادی و سیاسی مهم برای روستاییان بود. تقسیم اراضی که در سه مرحله جداگانه و در طول 10 سال صورت گرفت، نظام کشاورزی ایران را که مشخصه آن وجود مناسبات فئودالی میان مالکان غیابی و زارعان سهم‌بر بود، تغییر داد و تقریبا نیمی از خانواده‌های روستایی را مالک دست‌کم قطعه زمین کوچکی کرد. تقریبا از همان آغاز اجرای اصلاحات ارضی در ایران، تبلیغات گسترده‌ای درباره اهداف تعیین‌شده این طرح نیز آغاز شد؛ اما اجرای این برنامه در همان دوران هم منتقدانی داشت که نسبت به نتایج عملی اصلاحات و تناقضات میان اهداف و نتایجش هشدار می‌دادند. منتقدان به این موضوع این نظر را داشته‌اند که دگرگونی‌های برآمده از این تغییرات، به حکومت مرکزی امکان داد که نفوذش را در روستاها گسترش دهد و آنها را در مقیاسی وسیع تحت سلطه سیاسی خود درآورد. به این اعتبار می‌توان گفت انگیزه‌های اصلی این برنامه بیش از آنکه اقتصادی یا توسعه‌ای باشد، سیاسی بود. اگرچه برنامه اصلاحات ارضی در ابتدای دهه چهل آغاز شد، اما نتایجی دیرپا به همراه داشت و حتی برخی، نشانه‌های شکست آن را در انقلاب سال 57 هم پی گرفته‌اند. طبق اهداف در نظر گرفته‌شده برای اصلاحات ارضی، زارعان گروهی بودند که باید بیشترین نفع را از این برنامه می‌بردند اما شیوه اجرای طرح به گونه‌ای پیش رفت که اکثریت قابل ملاحظه‌ای از روستانشینان نه تنها از تقسیم اراضی منتفع نشدند بلکه در طول چند سال وضعیت اقتصادی‌شان بدتر هم شد و به این ترتیب این وضعیت آرزوهای روستاییان را درباره اصلاحات ارضی و به‌طور کلی درباره سیاست‌گذاری‌های حاکمیت تا حد زیادی نابود کرد.

یکی از پژوهش‌های قابل توجه پیرامون اصلاحات ارضی و نتایج و تبعات آن، کتابی است با عنوان «اصلاحات ارضی و تغییرات اجتماعی در ایران» از افسانه نجم‌آبادی که اخیرا با ترجمه حمیدرضا یوسفی در نشر بیدگل منتشر شده است. افسانه نجم‌آبادی تاریخ‌نگار و نظریه‌پرداز برجسته ایرانی‌آمریکایی و استاد مطالعات زنان، جنسیت و تاریخ ایران در دانشگاه هاروارد است. آثار او به‌ویژه در زمینۀ پیونددادن تاریخ اجتماعی، جنسیت و مدرنیته ایرانی، جایگاهی مهم در مطالعات ایران معاصر دارند. «اصلاحات ارضی و تغییرات اجتماعی در ایران» اثری دانشگاهی و انتقادی است که به بررسی ابعاد اقتصادی، اجتماعی و سیاسی اصلاحات ارضی ایران در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ می‌پردازد. همان‌طورکه اشاره شد، اصلاحات ارضی دهه ۱۳۴۰ از مهم‌ترین و مناقشه‌برانگیزترین نقاط عطف تاریخ معاصر ایران است؛ اتفاقی که نه‌فقط مالکیت زمین، بلکه ساختار قدرت، روابط اجتماعی روستا و پیوند دولت با جامعه را دگرگون کرد. این اصلاحات، که در چارچوب «انقلاب سفید» اجرایی شد، به فروپاشی نظم دیرپای ارباب‌‌‌رعیتی انجامید، اما هم‌زمان درباره عدالت اجتماعی، توسعه، و نقش دولت مدرن در ایران پرسش‌های تازه‌ای شکل داد.

نجم‌آبادی در کتابش با اتکا به داده‌های آماری گسترده، اسناد رسمی و تحقیقات میدانی نشان می‌دهد اصلاحات ارضی صرفا برنامه‌ای برای بازتوزیع زمین نبوده و در تاریخ اجتماعی و اقتصادی ایران تعیین‌کننده‌ به شمار می‌رود. او به‌دقت شرح می‌دهد که پایان نظام ارباب‌رعیتی و آغاز‌به‌کار نهادهایی مانند تعاونی‌های روستایی و بانک‌های کشاورزی چگونه شیوه‌های جدیدی از روابط اجتماعی و اقتصادی را در روستاها شکل داد و هم‌زمان مسیری تازه‌ برای توسعه سرمایه‌داری و صنعتی‌شدن کشور ایجاد کرد. پروژه اصلاحات ارضی نه‌تنها در اجرا محدودیت‌ها و تناقض‌های جدی اجرایی داشت، بلکه پیامدهای دیگری نیز به‌همراه آورد. درحالی‌که دولت آن را گامی به‌ سوی تحققِ عدالت اجتماعی می‌نامید، سیاست‌های عملی‌اش بیشتر در خدمت کشاورزی سرمایه‌داری بزرگ‌مقیاس و توسعه صنایع شهری قرار گرفت. این مطالعه انتقادی، تصویری پیچیده و چندجانبه از اصلاحات ارضی به دست می‌دهد که برای فهم تاریخ معاصر ایران و انقلاب ۱۳۵۷ الهام‌بخش و ضروری است.

برخلاف بسیاری از آثار پیشین که فاقد چارچوب مفهومی منسجم بودند، نجم‌آبادی پژوهش خود را بر پایه مفهوم «انباشت سرمایه» بنا می‌کند. او اصلاحات ارضی ایران را در چارچوب گذار کشورهای جهان سوم از شکل‌بندی اجتماعی-اقتصادی پیشاسرمایه‌داری به سرمایه‌داری بررسی می‌کند. از این منظر، بخش کشاورزی در مراحل اولیه انباشت سرمایه باید مازاد لازم برای سرمایه‌گذاری در صنعت را فراهم کند و نیروی کار آزادشده را به بخش صنعتی عرضه نماید. این امر تنها با شکستن روابط ارضی سنتی و گسترش روابط پولی و بازار ممکن می‌شد. کتاب تلاش می‌کند به دو پرسش بنیادین پاسخ دهد: چرا رژیمی که عمدتا با منافع مالکان زمین متحد بود، برنامه‌ای رادیکال برای بازتوزیع زمین در دهه ۱۹۶۰ اجرا کرد، و پیامدهای اجتماعی-اقتصادی اصلی این اقدامات چه بود؟ نجم‌آبادی در بخشی از کتابش، روابط ارضی پیش از اصلاحات، اهداف و قانون‌گذاری آن را بررسی می‌کند و در بخشی دیگر، با استفاده از داده‌های آماری گسترده و مطالعات موردی روستایی، به تحلیل نتایج

اجتماعی-اقتصادی می‌پردازد.

بر اساس تحلیل نجم‌آبادی، اصلاحات ارضی صرفا یک برنامه بازتوزیع زمین نبود، بلکه ابزاری برای دولت‌سازی مدرن و تضعیف قدرت سیاسی طبقه مالکان بزرگ بود. این اصلاحات اگرچه به اهداف خود در تضعیف نظام ارباب-رعیتی و ادغام روستاها در اقتصاد ملی دست یافت، اما نتوانست وعده عدالت اجتماعی گسترده را محقق کند. سیاست‌های عملی آن بیشتر در خدمت کشاورزی سرمایه‌داری بزرگ‌مقیاس و توسعه صنایع شهری قرار گرفت.

فرضیه اصلی این کتاب این است که اگرچه پیش‌تر سطح توسعه داخلی اکثر کشورهای جهان سوم و روندهای کلی اقتصاد جهانی با روابط اجتماعی پیشاسرمایه‌داری در کشاورزی هم‌زیستی داشتند و حتی یکدیگر را تقویت می‌کردند، اما پس از جنگ جهانی دوم و در برخی موارد حتی زمان بین دو جنگ، این وضعیت تغییر کرد: «رشد تدریجی بازارهای داخلی و تغییر در ساختار نظام اقتصادی بین‌المللی توسعه سریع‌تر بازارهای داخلی و تولید کالا را نه‌تنها ممکن بلکه مطلوب ساخت. در نخستین مراحل انباشت سرمایه، کشاورزی نقشی ویژه داشت: این بخش قرار بود مازاد لازم برای انباشت سرمایه را تأمین کند و نیروی کار اضافی را برای اشتغال در صنعت آزاد سازد. این اهداف تنها با فروپاشی روابط کهن پیشاسرمایه‌داری در بخش کشاورزی، گسترش روابط پولی، تولید برای بازاری گسترده‌تر و هم‌زمان ایجاد یک بازار داخلی برای محصولات صنایع در حال رشد امکان‌پذیر بود. برنامه‌های اصلاحات ارضی در کشورهای جهان سوم با هدف ایجاد چنین تحولاتی در نظم اجتماعی-اقتصادی داخلی طراحی و اجرا شدند».

 

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.