بومگردی؛ بازتعریف سرمایه اجتماعی و تابآوری ملی در گردشگری ایران
۳۱ اردیبهشت، روز ملی بومگردی، در تقویم رسمی کشور ما فراتر از یک نماد، بازتابدهنده یک تغییر پارادایم در صنعت پیشران گردشگری است. این روز، پاسداشت ارزشهایی است که از تلاقی غنای فرهنگی، اصالت تاریخی و هویت پایدار ایرانیان جوانه زده است.
انوشیروان محسنیبندپی - معاون گردشگری کشور
۳۱ اردیبهشت، روز ملی بومگردی، در تقویم رسمی کشور ما فراتر از یک نماد، بازتابدهنده یک تغییر پارادایم در صنعت پیشران گردشگری است. این روز، پاسداشت ارزشهایی است که از تلاقی غنای فرهنگی، اصالت تاریخی و هویت پایدار ایرانیان جوانه زده است.
بومگردی امروز دیگر یک انتخاب فانتزی در سبد سفر نیست، بلکه تجلی یکی از موفقترین مدلهای حکمرانی است که توانسته ارزشهای اقتصادی را با صیانت از میراث اجتماعی و محیطزیستی پیوند بزند. امروز بومگردی را نمیتوان صرفا در قالب چند اقامتگاه سنتی یا تجربهای متفاوت از سفر تعریف کرد. آنچه اکنون در جغرافیای گردشگری ایران شکل گرفته، شبکهای زنده از مشارکت جوامع محلی، احیای ظرفیتهای بومی و بازتوزیع فرصتهای اقتصادی در پهنه سرزمینی کشور است؛ شبکهای که توانسته میان «اقتصاد گردشگری»، «هویت فرهنگی» و «پایداری اجتماعی» پیوندی معنادار برقرار کند. نزدیک به چهار هزار اقامتگاه بومگردی فعال در کشور، تنها واحدهای پذیرایی نیستند، بلکه هر یک بهمثابه یک هسته توسعه محلی عمل میکنند. بخش قابل توجهی از این مجموعهها در روستاها، مناطق کمتر برخوردار، نواحی مرزی و پهنههایی شکل گرفتهاند که پیش از این سهم اندکی از گردش مالی صنعت گردشگری داشتند. همین ویژگی، بومگردی را به یکی از موفقترین تجربههای توزیع متوازن منافع گردشگری در کشور تبدیل کرده است. مزیت اصلی این الگو، اتکای آن به ظرفیتهای واقعی جامعه محلی است؛ از معماری و خوراک و آیینها تا صنایع دستی، شیوه زیست و دانش بومی. به همین دلیل، بومگردی در مقایسه با بسیاری از الگوهای سرمایهبر، وابستگی کمتری به زیرساختهای پرهزینه دارد و در عین حال، آثار گستردهتری در ایجاد اشتغال پایدار، حفظ جمعیت روستایی و کاهش مهاجرت ایفا میکند. تجربه سالهای اخیر نشان داده است که هر اقامتگاه بومگردی، علاوه بر کارکرد اقتصادی، میتواند به کانونی برای احیای هویت محلی و بازتولید حس تعلق اجتماعی تبدیل شود. اهمیت بومگردی زمانی آشکارتر میشود که عملکرد آن را در شرایط بحران بررسی کنیم. در دورههایی که صنعت گردشگری جهان تحت تأثیر تنشهای سیاسی، ناپایداریهای منطقهای و تحولات اقتصادی قرار گرفت، بخش بومگردی ایران در مقایسه با بسیاری از حوزههای وابسته به گردشگری، پایداری و انعطاف بیشتری از خود نشان داد. در نوروز و ماه مبارک رمضان سال گذشته، با وجود فضای روانی ناشی از تحولات منطقه، بسیاری از اقامتگاههای بومگردی همچنان مقصد سفر خانوادهها بودند.
این موضوع نشان داد که پیوند مستقیم بومگردی با جامعه محلی، اعتماد عمومی و احساس امنیت اجتماعی، ظرفیت مهمی برای حفظ پویایی گردشگری داخلی ایجاد کرده است. در چنین شرایطی، بومگردی صرفا یک فعالیت اقتصادی نبود، بلکه به بستری برای تقویت آرامش اجتماعی، حفظ ارتباطات انسانی و استمرار حیات اقتصادی در مناطق مختلف کشور تبدیل شد. از منظر سیاستگذاری عمومی نیز بومگردی واجد کارکردهای مهمی در حوزه پدافند غیرعامل و تابآوری اجتماعی است. توزیع جغرافیایی سفر، کاهش تمرکز در کلانشهرها، فعالسازی سکونتگاههای روستایی و تقویت خوداتکایی اقتصادی جوامع محلی، همگی از مؤلفههایی هستند که میتوانند در مواجهه با بحرانها، ظرفیت ملی را برای مدیریت شرایط افزایش دهند. در عین حال، بومگردی یکی از مهمترین بسترهای گفتوگوی فرهنگی در ایران امروز به شمار میرود. تنوع اقلیمی و فرهنگی ایران، سرمایهای کمنظیر برای صنعت گردشگری است و بومگردی امکان مواجهه مستقیم و بیواسطه با این گوناگونی را فراهم میکند. گردشگر در این فضا نهفقط با یک مقصد، بلکه با شیوهای از زندگی، روایتهای تاریخی، آیینهای بومی و جهانبینی مردم هر منطقه مواجه میشود. همین شناخت متقابل، زمینهساز تقویت انسجام ملی و درک عمیقتر از مفهوم ایران فرهنگی است. رویکرد آینده در حوزه بومگردی، بیش از هر چیز بر «تسهیلگری هوشمندانه» استوار خواهد بود. کاهش پیچیدگیهای اداری، حمایت از برندهای محلی، توسعه زیرساختهای فناورانه، ارتقای استانداردهای خدمات، آموزش نیروی انسانی و تقویت زنجیره ارزش گردشگری روستایی، ازجمله محورهایی است که باید با جدیت دنبال شود. تجربه بومگردی در ایران نشان داده است که توسعه پایدار، صرفا در پروژههای بزرگ و متمرکز خلاصه نمیشود؛ بلکه گاهی یک خانه بومی در دل یک روستا میتواند بیش از بسیاری از طرحهای پرهزینه، در حفظ فرهنگ، ایجاد اشتغال، تقویت امید اجتماعی و پایداری سرزمینی اثرگذار باشد. روز ملی بومگردی را به تمامی فعالان این حوزه، جوامع محلی، کارآفرینان روستایی و خانوادههایی که با کمترین امکانات، بزرگترین نقش را در حفظ فرهنگ میهماننوازی ایرانی ایفا کردهاند، تبریک میگویم. آینده گردشگری ایران بدون تردید بیش از هر زمان دیگری با ظرفیتهای بومی، هویت محلی و مشارکت مردم گره خورده است.
