‌جنگ و چالش‌های پیش‌رو ‌در کشاورزی‌

بر اساس برآوردها و پیش‌بینی‌های سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، بخش کشاورزی و نظام‌های غذایی جهان در ماه‌های پیش‌رو با شرایط سخت و مجموعه‌ای از چالش‌های جدی روبه‌رو خواهند بود؛ چالش‌هایی که می‌توانند امنیت غذایی را در بسیاری از مناطق جهان تحت تأثیر قرار دهند.

این تهدیدها برای منطقه خاورمیانه و به‌ویژه ایران، به دلیل آسیب‌پذیری‌های اقلیمی، محدودیت‌های تجاری و تداوم تنش‌های ژئوپلیتیکی، ابعاد بسیار جدی‌تری خواهد داشت. محاصره دریایی و محدودیت‌های ایجادشده در مسیرهای تجاری و بنادر ایران، برخلاف اصول و قواعد پذیرفته‌شده بین‌المللی، می‌تواند زنجیره تأمین برخی اقلام غذایی و نهاده‌های کشاورزی را با اختلال مواجه کند. هرچند استفاده نظامی و ابزاری از غذا در شرایط جنگی با اصول و توافقات بین‌المللی مغایرت دارد، تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که غذا و نهاده‌های تولید نیز عملا به بخشی از معادلات و فشارهای ژئوپلیتیکی تبدیل شده‌اند. این بحران در شرایطی رخ می‌دهد که کشاورزی و نظام‌های غذایی جهان خود با مجموعه‌ای از فشارهای هم‌زمان، از جمله تغییرات اقلیمی، خشک‌سالی، جنگ، اختلال در تجارت بین‌المللی و افزایش هزینه نهاده‌ها روبه‌رو هستند. از این رو، شناخت وضعیت کنونی جهان، درک اثرات متقابل این شوک‌ها و بررسی پیامدهای احتمالی آنها برای ایران، پیش‌شرط طراحی سیاست‌های مؤثر برای بخش کشاورزی و غذاست. این یادداشت تلاش می‌کند ضمن ترسیم این وضعیت، برخی راهکارهای مواجهه با چالش‌های پیش‌رو را برای سیاست‌گذاران ارائه کند.

هم‌زمانی شوک‌های اقلیمی و ژئوپلیتیکی

موج گرما و خشک‌سالی در بخش‌هایی از اروپا در تابستان امسال، تولید و برداشت محصولات کشاورزی را با تهدید مواجه کرده، صنعت دامداری را تحت فشار قرار داده و منابع آب را به‌شدت محدود کرده است؛ شرایطی که در برخی مناطق در چند دهه اخیر کم‌سابقه بوده است. با این حال، این رخدادها تنها حلقه‌های تازه‌ای از مجموعه‌ای رو به گسترش از مخاطرات هستند. احتمال وقوع یک ال‌نینوی شدید نیز می‌تواند تولید محصولات کشاورزی را در برخی از مناطق عمده تولیدکننده غذا در جهان تحت تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی، پیامدهای این تحولات برای ایران نیز، به‌ویژه در فصل پاییز و ماه‌های پس از آن، می‌تواند قابل توجه باشد و بر تولید، واردات، قیمت و دسترسی به برخی محصولات و نهاده‌های کشاورزی اثر بگذارد. این شوک‌های اقلیمی در شرایطی رخ می‌دهند که بحران انسداد یا محدودشدن تردد در تنگه هرمز، عرضه سوخت و کودهای مورد نیاز برای تولید کشاورزی را با محدودیت و اختلال جدی مواجه کرده است. هم‌زمان، ادامه حملات به بنادر اوکراین در دریای سیاه می‌تواند تجارت و صادرات غلات را بیش از پیش مختل کند و آسیب به زیرساخت‌های انرژی روسیه نیز ممکن است عرضه گاز طبیعی و در نتیجه تولید و عرضه برخی نهاده‌های کشاورزی را تحت تأثیر قرار دهد. طبیعی است که بخش غذا و انرژی ایران نیز از این تحولات و برهم‌کنش آنها در ماه‌های پیش‌رو تأثیر خواهد پذیرفت. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم بخش کشاورزی نه‌تنها مصرف‌کننده انرژی است، بلکه تولید، فرآوری، حمل‌ونقل و ذخیره‌سازی غذا نیز به‌طور مستقیم به دسترسی پایدار به انرژی وابسته است.

از شوک‌های پراکنده تا ریسک مرکب

تجربه سال‌های اخیر نشان داده که موج اولیه این شوک‌ها ممکن است هزاران کیلومتر دور از یکدیگر و از مسیرهای کاملا متفاوت آغاز شود؛ اما در نهایت، از طریق بازارهای جهانی کالا و شبکه‌های به‌هم‌پیوسته تجارت، انرژی و حمل‌ونقل به یکدیگر متصل می‌شوند. نتیجه می‌تواند افزایش هزینه تولید، حمل‌ونقل و در نهایت قیمت مواد غذایی باشد. در این شرایط، مفهوم «ریسک مرکب» اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. ریسک مرکب صرفا به معنای انباشته‌شدن چند خطر هم‌زمان نیست؛ بلکه به اثرات متقابل و تشدیدکننده آنها اشاره دارد. به بیان دیگر، مجموع پیامدها می‌تواند بسیار بزرگ‌تر از حاصل‌جمع ساده هر یک از مخاطرات باشد. برای مثال، ال‌نینو زمانی خطرناک‌تر می‌شود که بر نظام‌های کشاورزی و غذایی‌ای اثر بگذارد که پیشاپیش تحت فشار افزایش قیمت نهاده‌ها، کمبود آب و محدودیت‌های مالی قرار دارند. جنگ گسترده و شوک‌های ژئوپلیتیکی نیز زمانی آثار شدیدتری بر جای می‌گذارند که هم‌زمان با شرایط نامتعارف اقلیمی رخ دهند. ترکیب این عوامل می‌تواند ظرفیت تولید را کاهش داده، ذخایر غذایی را تحت فشار قرار دهد و هزینه دسترسی به غذا را افزایش دهد. بنابراین، مسئله اصلی تنها مقابله با هر یک از این بحران‌ها به‌صورت جداگانه نیست؛ بلکه باید ظرفیت نظام غذایی برای تحمل، جذب و مدیریت مجموعه‌ای از شوک‌های هم‌زمان و متقابل افزایش یابد.

چه باید کرد؟

در برابر بحران پیش‌رو، چه تدابیری را باید در سطح بین‌المللی و ملی در پیش گرفت؟ ماه‌های آینده می‌تواند دوره‌ای حساس و تعیین‌کننده باشد. کشورها نمی‌توانند از وقوع همه شوک‌ها جلوگیری کنند، اما می‌توانند از تشدید، سرایت و تبدیل آنها به بحران‌های گسترده‌تر جلوگیری کنند. مهم‌تر از همه، باید ظرفیت خود را برای پیش‌بینی، مدیریت و کاهش پیامدهای ثانویه این شوک‌ها افزایش دهند تا بحران غذایی به بحران اقتصادی، اجتماعی و امنیتی تبدیل نشود. بر اساس تجربه جهانی، مجموعه‌ای از اقدامات زیر می‌تواند در دستور کار قرار گیرد:

۱. حفظ جریان تجارت غذا و نهاده‌ها

در سطح جهانی، نخستین و مهم‌ترین اقدام، حفظ جریان تجارت غذا، کود و سایر نهاده‌های کشاورزی است. مسیرهای تجاری باید تا حد امکان متنوع شوند و فرایندهای گمرکی، به‌ویژه برای اقلام ضروری، تسهیل و تسریع شود. در شرایط بحرانی باید از اعمال محدودیت‌های صادراتی غیرضروری پرهیز کرد؛ زیرا این محدودیت‌ها می‌توانند کمبود را تشدید کرده و نوسان قیمت‌ها را افزایش دهند.

۲. تقویت نظام‌های اطلاعاتی و هشدار زودهنگام

اطلاعات مربوط به تغییرات اقلیمی، وضعیت محصولات کشاورزی، انرژی، کود، تجارت و قیمت مواد غذایی باید یکپارچه، دقیق و به‌روز شود. نظام‌های هشدار زودهنگام زمانی مؤثرند که صرفا به تولید گزارش محدود نشوند، بلکه فعال‌شدن شاخص‌ها و هشدارها، به‌طور خودکار یا از پیش تعریف‌شده، با سازوکار تأمین مالی و اقدام سریع همراه باشد.

۳. تضمین دسترسی کشاورزان به نهاده‌ها در زمان مناسب

کشاورزی تابع تقویم طبیعی است و فرصت‌های مناسب کاشت و تولید را نمی‌توان به سادگی به زمان دیگری منتقل کرد. بنابراین باید اطمینان حاصل شود که کشاورزان، به‌ویژه کشاورزان خرد و کوچک، در زمان مناسب به اعتبار، نقدینگی، بذر، کود و سایر نهاده‌های ضروری دسترسی داشته باشند. تأخیر در تأمین نهاده‌ها ممکن است در کوتاه‌مدت قابل جبران به نظر برسد، اما در بسیاری از محصولات می‌تواند به ازدست‌رفتن کامل یک فصل تولید منجر شود.

۴. سرمایه‌گذاری در تاب‌آوری مزرعه

در سطح مزرعه، سرمایه‌گذاری در تاب‌آوری باید به یک اولویت تبدیل شود. افزایش بهره‌وری مصرف آب، توسعه و بهبود سامانه‌های آبیاری، حفظ حاصلخیزی خاک، مدیریت دقیق مصرف کود و مواد مغذی، استفاده از بذرهای اصلاح‌شده و سازگار با اقلیم و گسترش خدمات فنی و ترویجی، از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند به حفظ بهره‌وری در شرایط بحرانی کمک کنند. تاب‌آوری در این سطح به معنای تولید بیشتر به هر قیمت نیست؛ بلکه به معنای توانایی تولید پایدار با مصرف کمتر منابع و تحمل بیشتر در برابر شوک‌های اقلیمی و اقتصادی است.

۵. متنوع‌سازی زنجیره‌های تأمین

نقاط آسیب‌پذیر در زنجیره‌های تأمین غذا و نهاده‌های کشاورزی باید شناسایی و تا حد امکان متنوع شوند. تاب‌آوری و انعطاف‌پذیری در برابر مخاطرات اجتناب‌ناپذیر، بیش از هر چیز از در اختیار داشتن گزینه‌های بیشتر ناشی می‌شود؛ به‌ویژه زمانی که یک منبع، مسیر، بازار یا فناوری از دسترس خارج شود. وابستگی شدید به یک تأمین‌کننده، یک مسیر تجاری یا یک نوع نهاده، در شرایط بحران می‌تواند به یک نقطه ضعف راهبردی تبدیل شود.

۶. تقویت همکاری منطقه‌ای، تجارت مرزی و لجستیک

در سطح منطقه‌ای، باید همکاری تجاری با کشورهای همسایه و سازوکارهای تبادل مرزی محصولات و نهاده‌های کشاورزی تقویت شود. ایجاد و توسعه کریدورهای حمل‌ونقل جایگزین نیز می‌تواند وابستگی به مسیرهای پرخطر را کاهش دهد. در کوتاه‌مدت، افزایش ظرفیت‌های ذخیره‌سازی و لجستیک و همچنین بازنگری در ذخایر راهبردی نهاده‌ها و اقلام اساسی غذایی اهمیت ویژه‌ای دارد. در این زمینه، ذخیره‌سازی صرفا به معنای افزایش حجم ذخایر نیست؛ بلکه تنوع سبد ذخایر، محل نگهداری، قابلیت دسترسی سریع و امکان جابه‌جایی آنها نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

۷. نگاه یکپارچه به آب، غذا، انرژی و اقلیم

در نهایت، نباید از ارتباط سیستماتیک و درهم‌تنیده میان آب، غذا، انرژی و اقلیم غافل شد. هرگونه اختلال در تأمین انرژی می‌تواند دسترسی به نهاده‌ها، حمل‌ونقل محصولات، فعالیت صنایع غذایی، سامانه‌های آبیاری و استفاده از ماشین‌آلات کشاورزی را مختل کند. از سوی دیگر، کمبود آب نیز می‌تواند نیاز به انرژی را افزایش دهد و تغییرات اقلیمی بر هر دو بخش آب و انرژی فشار وارد کند. بنابراین سیاست‌گذاری برای کشاورزی و امنیت غذایی دیگر نمی‌تواند صرفا در چارچوب یک وزارتخانه یا یک بخش اقتصادی انجام شود؛ بلکه نیازمند نگاهی یکپارچه به آب، غذا، انرژی، تجارت، اقلیم و امنیت است.

سخن پایانی

جهان وارد دوره‌ای شده است که در آن بحران‌ها دیگر به‌صورت منفرد و جدا از یکدیگر رخ نمی‌دهند. جنگ، ژئوپلیتیک، تغییرات اقلیمی، محدودیت‌های تجاری، اختلال در انرژی و افزایش هزینه نهاده‌ها می‌توانند یکدیگر را تقویت کنند و در قالب یک «ریسک مرکب» بر نظام‌های غذایی فشار وارد آورند.