ضریب جینی از اقتصاد تا سیاست
در مطالعات اقتصادی توجه ویژهای به سهم اقشار مختلف جامعه از درآمد میشود. ضریب جینی بهعنوان یک شاخص مهم اقتصادی تصویری خلاصهشده از سهم دهکهای درآمدی را از کل درآمد جامعه به دست میدهد. این شاخص در کنار سایر شاخصهای مرتبط با توزیع درآمد، درصدد نشاندادن این واقعیت است که آیا نظام اقتصادی حاکم بر جامعه سهم قابلاعتنایی از محصول سالانه جامعه را در اختیار اقشار کمدرآمد قرار میدهد، یا برعکس محرومیت روزافزون را به آنها تحمیل میکند؟ یکی از اهداف مهم دولتهای توسعهگرا افزایش سهم اقشار کمدرآمد از درآمد کل است، اتفاق مهمی که کاهش تدریجی ضریب جینی نشاندهنده آن است. از منظر دانش توسعه اقتصادی از یک سو با حرکت جامعه در مسیر توسعه، سهم اقشار کمدرآمد افزایش مییابد. اما از سوی دیگر دستیابی جامعه به توسعه پایدار در گرو رفع فقر و کاهش ابعاد جمعیت زیر خط فقر است. اما همانگونه که مطالعه سهم اقشار مختلف جامعه از اقتصاد، مطالعهای ارزشمند و روشنگر است، برآورد سهم آنان از سیاست نیز بهعنوان یک موضوع مطالعه و پژوهش میتواند بسیار مهم تلقی شود. درواقع اگر همانگونه که سهم افراد جامعه از اقتصاد را با ضریب جینی نشان میدهیم، بتوانیم با قدری مسامحه با محاسبات دیگری ضریب جینی را برای عالم سیاست نیز برآورد کنیم، این شاخص نشان خواهد داد که سهم هر فرد از افراد جامعه در عالم سیاست و تعیین سرنوشت جامعه چقدر است. به بیان دقیقتر ضریب جینی اقتصاد سهم افراد از امروز جامعه را تعیین میکند و ضریب جینی سیاست (با فرض اینکه بتوان برآوردی کمّی از آن ارائه کرد) سهم آنان را از فردای جامعه معلوم میکند.
در مطالعات اقتصادی توجه ویژهای به سهم اقشار مختلف جامعه از درآمد میشود. ضریب جینی بهعنوان یک شاخص مهم اقتصادی تصویری خلاصهشده از سهم دهکهای درآمدی را از کل درآمد جامعه به دست میدهد.
این شاخص در کنار سایر شاخصهای مرتبط با توزیع درآمد، درصدد نشاندادن این واقعیت است که آیا نظام اقتصادی حاکم بر جامعه سهم قابلاعتنایی از محصول سالانه جامعه را در اختیار اقشار کمدرآمد قرار میدهد، یا برعکس محرومیت روزافزون را به آنها تحمیل میکند؟ یکی از اهداف مهم دولتهای توسعهگرا افزایش سهم اقشار کمدرآمد از درآمد کل است، اتفاق مهمی که کاهش تدریجی ضریب جینی نشاندهنده آن است. از منظر دانش توسعه اقتصادی از یک سو با حرکت جامعه در مسیر توسعه، سهم اقشار کمدرآمد افزایش مییابد. اما از سوی دیگر دستیابی جامعه به توسعه پایدار در گرو رفع فقر و کاهش ابعاد جمعیت زیر خط فقر است. اما همانگونه که مطالعه سهم اقشار مختلف جامعه از اقتصاد، مطالعهای ارزشمند و روشنگر است، برآورد سهم آنان از سیاست نیز بهعنوان یک موضوع مطالعه و پژوهش میتواند بسیار مهم تلقی شود. درواقع اگر همانگونه که سهم افراد جامعه از اقتصاد را با ضریب جینی نشان میدهیم، بتوانیم با قدری مسامحه با محاسبات دیگری ضریب جینی را برای عالم سیاست نیز برآورد کنیم، این شاخص نشان خواهد داد که سهم هر فرد از افراد جامعه در عالم سیاست و تعیین سرنوشت جامعه چقدر است. به بیان دقیقتر ضریب جینی اقتصاد سهم افراد از امروز جامعه را تعیین میکند و ضریب جینی سیاست (با فرض اینکه بتوان برآوردی کمّی از آن ارائه کرد) سهم آنان را از فردای جامعه معلوم میکند.
ازاینرو سخنگفتن از ضریب جینی سیاست حتی اگر برآورد کمّی آن دشوار باشد، در حد یک تحلیل نظری نامعقول نیست. حضور نهادهای مدنی قدرتمند و احزاب فراگیر، فعالیت رسانههای مستقل و پرشمارگان، برگزاری انتخابات آزاد و پرشور و شکلگیری نظام نظارتی قانونمند و پاسخگو میتواند منجر به کاهش ضریب جینی سیاست شود و سهم افراد ضعیفتر جامعه را از قدرت سیاسی افزایش بدهد. دو ضریب جینی اقتصاد و سیاست رابطهای جالب و قابل تأمل با همدیگر دارند. در این باره نکات زیر ارزش توجه دارند: 1. در جامعهای که ضریب جینی اقتصاد بالا باشد که به معنی نابرابری بیشتر است، نمیتوان انتظار داشت ضریب جینی سیاست پایین باشد؛ زیرا اقشار کمدرآمد نه تمایلی به حضور در میدان سیاست نشان خواهند داد و نه از اقتدار لازم برای تأثیرگذاری در این حوزه برخوردار خواهند بود. در چنین جامعهای ممکن است شاهد پدیدههای زشتی چون توزیع سیبزمینی یا کارت شارژ تلفن همراه و به بیان کلی خرید و فروش رأی در روزهای انتخابات باشیم. 2. در مقابل، در جامعهای که ضریب جینی سیاست بالا باشد که به معنی انحصار قدرت سیاسی در اقشار خاصی از جامعه است، دیر یا زود ضریب جینی اقتصاد نیز بالا خواهد رفت یا حداقل کاهش نخواهد یافت. یعنی سیاستهای رفاهگستری دولتها بیاثر خواهند بود؛ زیرا اقشار برخوردار از قدرت سیاسی برای تثبیت موقعیت خود و استفاده هرچه بیشتر از رانت قدرت، برای ثروتاندوزی بهسرعت دستبهکار خواهند شد. 3. تلاش دولتها برای پایینآوردن ضریب جینی اقتصاد هرچند تلاشی ارزشمند و مقدس است، اما اگر همراه با بهکارگیری تدابیری برای کاهش ضریب جینی سیاست نباشد، فقط منجر به موفقیتی کوتاهمدت و به قول معروف دولت مستعجل خواهد شد. 4. نظریهپردازان، توسعه فقر را یکی از مهمترین موانع حرکت جامعه در مسیر توسعه میدانند. ازاینرو اگر دولت در یک جامعه درحالتوسعه دغدغه توسعه همهجانبه کشور را دارد، باید برای کاهش ضریب جینی هم در حوزه اقتصاد و هم در حوزه سیاست تدابیری بیندیشد. 5. براساس محاسبات بانک جهانی، ضریب جینی اقتصاد برای کشورهای اسکاندیناوی در سطح 0.26 تا 0.29، برای ژاپن 0.329، برای ایران 0.355 و برای آمریکا 0.418 است. همین چند مورد بسیار معنیدار است. اولا بالابودن شاخص در آمریکا در مقایسه با کشورهای اسکاندیناوی در شرایطی اتفاق افتاده که سهم مردم این کشورها از سیاست نیز در مقایسه با مردم آمریکا بیشتر است. به بیان دیگر در آمریکا گروه مولتیمیلیاردرها که توانستهاند با وجود تعداد اندکشان نسبت به جمعیت کشور، شاخص را بهشدت افزایش بدهند، در میدان سیاست هم نقش و تأثیر جدی دارند و اجازه نمیدهند خواست عموم مردم تأثیر تعیینکننده در سیاستهای کشورشان داشته باشد. اما نکته قابل تأمل بالابودن شاخص برای کشورمان در مقایسه با برخی کشورهاست. اقشار کمدرآمد در کشور ژاپن و کشورهای اسکاندیناوی در مقایسه با اقشار کمدرآمد جامعه ما سهم بیشتری از درآمدهای کشور را در اختیار دارند و طبعا در حوزه سیاست هم قدرت تأثیرگذاری بیشتری دارند. این در حالی است که براساس تعالیم و باورهای دینی، در جامعه اسلامی باید عکس این واقعیت محقق بشود. تدوینکنندگان قانون اساسی در سال 1358 هم دقیقا با همین باور تکلیف سنگینی را بر دوش حکومت گذاردهاند. در طول هزارههای گذشته تجربه دوران صدر اسلام یکی از معدود تجربههای تمکین قدرتمندان جامعه به رأی مردم و درواقع درخشانترین آنها بوده است. رسول خدا(ص) پیروان خود را آنچنان تربیت کرد که درمقابل زیادهخواهی حاکمان بایستند و حتی ضعیفترین عضو جامعه در مقابل قویترین عضو آن بتواند بدون لکنت زبان سخن گفته و حق خود را مطالبه کند. این جفا به تفکر اسلامی است که سهم اقشار ضعیف جامعه از اقتصاد در مقایسه با جوامع غیرمسلمان کمتر و نقشآفرینی آنان در میدان سیاست کمرنگتر باشد. ازاینرو یکی از مهمترین وظایف حکومت در ایران امروز بهکارگیری تدابیری برای کاهش ضریب جینی هم در حوزه اقتصاد و هم حوزه سیاست است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
