غذای سالم؛ حلقه مفقوده امنیت غذایی جهان
پیامد چنین وضعیتی در شاخصهای سلامت کاملا مشهود است. اگرچه روند کاهش کوتاهقدی و لاغری کودکان ادامه دارد، اما سرعت آن بسیار کمتر از حد انتظار است.
گزارش «وضعیت امنیت غذایی و تغذیه در جهان در سال ۲۰۲۶» منتشر شد. پس از چند سال پرتنش که همهگیری کرونا، جنگها، تغییرات اقلیمی و تورم جهانی، امنیت غذایی میلیونها نفر را تهدید کرده، به نظر میرسد گزارش جدید (SOFI 2026) روزنهای از امید را پیشروی سیاستگذاران قرار میدهد. این گزارش نشان میدهد که روند جهانی گرسنگی، هرچند آهسته، دوباره نزولی شده است. اما در پس این خبر امیدوارکننده، واقعیتی بسیار تلخ نهفته است؛ واقعیتی که پیام اصلی گزارش را شکل میدهد: جهان نه با کمبود غذا، بلکه با ناتوانی مردم در دسترسی به غذای سالم روبهروست.
به بیان دیگر، مسئله امروز دیگر صرفا تأمین کالری نیست، بلکه تأمین یک رژیم غذایی سالم، متنوع و مغذی برای همه انسانهاست؛ هدفی که همچنان برای میلیاردها نفر دور از دسترس باقی مانده است.
بر اساس این گزارش، در سال ۲۰۲۵ حدود ۶۴۵ میلیون نفر، معادل ۷.۸ درصد جمعیت جهان، با گرسنگی مواجه بودهاند. این رقم نسبت به سالهای گذشته کاهش یافته و نشان میدهد تلاشهای جهانی در برخی مناطق نتیجهبخش بوده است. آسیا و آمریکای لاتین روندی امیدوارکننده را تجربه کردهاند و حتی در آفریقا نیز برای نخستین بار طی سالهای اخیر، روند افزایشی گرسنگی متوقف شده است.
اما اگر این اعداد را از زاویهای دیگر ببینیم، تصویر چندان امیدوارکننده نیست. حتی اگر روند کنونی ادامه یابد، پیشبینی میشود در سال ۲۰۳۰ هنوز بیش از نیم میلیارد نفر در جهان گرسنه باشند؛ رقمی که فاصله قابل توجهی با هدف «گرسنگی صفر» در دستورکار توسعه پایدار سازمان ملل دارد.
نکته قابل تأمل دیگر، جابهجایی کانون گرسنگی در جهان است. برای نخستین بار، آفریقا از آسیا پیشی گرفته و اکنون بیشترین تعداد افراد گرسنه جهان را در خود جای داده است. نزدیک به ۳۱۰ میلیون نفر در این قاره با سوءتغذیه مزمن مواجهاند و پیشبینی میشود تا سال ۲۰۳۰ نیز بیش از نیمی از جمعیت گرسنه جهان در آفریقا زندگی کنند. این تغییر، زنگ هشداری جدی برای جامعه جهانی است و نشان میدهد شکاف توسعه میان مناطق مختلف جهان همچنان عمیق است. اما شاید مهمترین پیام گزارش، فراتر از آمار گرسنگی باشد. گزارش تأکید میکند که کاهش گرسنگی الزاما به معنای بهبود تغذیه نیست. میلیونها نفر ممکن است غذای کافی برای رفع گرسنگی داشته باشند، اما رژیم غذایی آنان فاقد تنوع و ارزش تغذیهای لازم باشد. از همین رو، گزارش نشان میدهد تنها حدود یکسوم کودکان شش تا ۲۳ ماهه در جهان از حداقل تنوع غذایی برخوردارند و بیش از یکسوم زنان در سنین باروری نیز رژیم غذایی کافی برای تأمین نیازهای تغذیهای خود ندارند.
پیامد چنین وضعیتی در شاخصهای سلامت کاملا مشهود است. اگرچه روند کاهش کوتاهقدی و لاغری کودکان ادامه دارد، اما سرعت آن بسیار کمتر از حد انتظار است. از سوی دیگر، کمخونی در زنان همچنان رو به افزایش است و شیوع چاقی در بزرگسالان نیز سالبهسال بیشتر میشود. به بیان ساده، جهان امروز با پدیدهای متناقض روبهروست؛ در یک سو گرسنگی و کمبود مواد مغذی و در سوی دیگر اضافهوزن و چاقی. هر دو نتیجه یک نظام غذایی ناکارآمد هستند.
در چنین شرایطی، گزارش SOFI 2026 توجه خود را بر مفهومی متمرکز کرده که شاید مهمترین شاخص سیاستگذاری غذایی در سالهای آینده باشد: هزینه تأمین یک رژیم غذایی سالم یا Cost of a Healthy Diet این شاخص نشان میدهد برای داشتن یک رژیم غذایی که تمام نیازهای تغذیهای انسان را تأمین کند، هر فرد در سال ۲۰۲۵ به طور متوسط باید روزانه ۴.۲۸ دلار بر حسب برابری قدرت خرید هزینه کند. این رقم نسبت به چند سال قبل افزایش چشمگیری داشته است. هرچند درآمد خانوارها در بسیاری از کشورها نیز افزایش یافته و در نتیجه تعداد افرادی که توان خرید غذای سالم ندارند کاهش یافته است، اما هنوز حدود ۲.۷ میلیارد نفر، یعنی تقریبا یک نفر از هر سه نفر در جهان، توانایی مالی برای تهیه یک رژیم غذایی سالم را ندارند.
آنچه این یافته را نگرانکنندهتر میکند، تفاوت شدید میان مناطق مختلف جهان است. در آفریقا حدود دوسوم جمعیت توانایی تأمین غذای سالم را ندارند؛ رقمی که بیش از دو برابر آسیا و آمریکای لاتین است. به همین دلیل، گزارش تأکید میکند که مسئله اصلی امروز جهان، دسترسی اقتصادی به غذای سالم است، نه صرفا تولید بیشتر غذا.
یکی از نکات مهم گزارش آن است که غذای سالم الزاما به دلیل کمبود تولید گران نیست. بخش بزرگی از هزینهای که مصرفکننده برای مواد غذایی پرداخت میکند، پس از خروج محصول از مزرعه ایجاد میشود. فراوری، بستهبندی، حملونقل، انبارداری، زنجیره سرد، عمدهفروشی و خردهفروشی بین ۷۰ تا ۷۵ درصد قیمت نهایی غذا را تشکیل میدهند. بنابراین، حتی اگر تولید محصولات کشاورزی افزایش یابد، بدون اصلاح این حلقههای میانی، قیمت غذای سالم کاهش محسوسی نخواهد داشت.
گزارش همچنین نشان میدهد که برخلاف تصور رایج، غلات و مواد نشاستهای سهم اندکی در هزینه رژیم غذایی سالم دارند. بیشترین سهم هزینه مربوط به مواد غذایی با منشأ حیوانی، میوهها و سبزیجات است؛ همان گروههایی که بیشترین ارزش تغذیهای را نیز دارند. از این رو، اگر سیاستهای حمایتی تنها بر تولید غلات یا پرداخت یارانه به کالاهای ارزانقیمت متمرکز شوند، تأثیر چندانی بر بهبود کیفیت تغذیه نخواهند داشت.
یکی دیگر از یافتههای مهم گزارش، ارتباط مستقیم میان عملکرد نظامهای کشاورزی و هزینه غذای سالم است. کشورهایی که در تحقیق و توسعه کشاورزی، آبیاری، زیرساختهای حملونقل، زنجیره سرد، فناوریهای پس از برداشت، تجارت و لجستیک سرمایهگذاری بیشتری انجام دادهاند، هزینه تأمین رژیم غذایی سالم در آنها پایینتر است. این یافته نشان میدهد که امنیت غذایی بیش از آنکه یک مسئله صرفا کشاورزی باشد، یک مسئله زیرساختی، اقتصادی و حکمرانی است.
از همین رو، نویسندگان گزارش تأکید میکنند که هیچ نسخه واحدی برای همه کشورها وجود ندارد. راهکارهای کاهش هزینه غذای سالم باید متناسب با شرایط هر منطقه طراحی شود. در آفریقا، کاهش هزینه محصولات دامی و توسعه زنجیره سرد اهمیت بیشتری دارد؛ در آسیا، بهبود حملونقل و کاهش ضایعات میوهها اولویت دارد و در آمریکای لاتین، کاهش هزینه سبزیجات و بهبود لجستیک میتواند بیشترین اثر را بر کاهش هزینه رژیم غذایی سالم داشته باشد.
گزارش همچنین هشدار میدهد که سیاستهای یارانهای باید بسیار هوشمندانه طراحی شوند. پرداخت یارانه گسترده به محصولات ارزانقیمت مانند غلات، اگرچه ممکن است امنیت غذایی کوتاهمدت را تقویت کند، اما تأثیر چندانی بر کاهش هزینه یک رژیم غذایی سالم ندارد. در مقابل، سرمایهگذاری در تولید و عرضه میوه، سبزیجات، حبوبات و سایر غذاهای مغذی، اثربخشی بسیار بیشتری خواهد داشت.
در نهایت، گزارش SOFI 2026 یک پیام روشن برای دولتها دارد: آینده امنیت غذایی جهان تنها با افزایش تولید غذا تضمین نمیشود، بلکه به توانایی کشورها در کاهش هزینه دسترسی به غذای سالم وابسته است. سرمایهگذاری در پژوهشهای کشاورزی، توسعه زیرساختهای حملونقل، کاهش ضایعات غذایی، اصلاح سیاستهای تجاری، حمایت هدفمند از تولید محصولات مغذی و تقویت زنجیره ارزش مواد غذایی، مهمترین ابزارهایی هستند که میتوانند این هدف را محقق کنند.
برای کشورهایی مانند ایران نیز پیام این گزارش قابل تأمل است. در شرایطی که فشارهای تورمی، تغییرات اقلیمی، محدودیت منابع آب و افزایش هزینههای تولید، دسترسی خانوارها به غذاهای باکیفیت را دشوارتر کرده است، تمرکز صرف بر افزایش تولید یا تأمین کالری کافی نمیتواند پاسخگوی چالشهای امروز باشد. سیاستهای امنیت غذایی باید بیش از گذشته بر دسترسی اقتصادی خانوارها به رژیم غذایی سالم، متنوع و مغذی متمرکز شوند؛ زیرا سلامت نسل آینده، بهرهوری اقتصادی و حتی توسعه پایدار کشور، بیش از هر زمان دیگری به کیفیت تغذیه وابسته است.
گزارش امسال سازمان ملل در نهایت یک واقعیت ساده اما بنیادین را یادآوری میکند: «مبارزه با گرسنگی تنها با پرکردن سفره مردم پایان نمییابد؛ آنچه اهمیت دارد، تأمین غذای سالم، متنوع و قابلدسترس برای آحاد جامعه است».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
