ابعاد عملیاتی کودتای 28 مرداد

در سالگرد کودتای 28 مرداد نگاهی دوباره به این رویداد تاریخی مهم ضروری است. این رویداد را اگر در کنار مشروطه، کودتای 1299 و انقلاب 57 مهم‌ترین نقاط عطف تاریخ معاصر ایران به حساب آوریم، اغراق نکرده‌ایم. 28 مرداد 1332 به‌مثابه گسلی عریض و عمیق ایران قبل و بعد آن را از هم جدا کرد.

ایرانِ قبل از آن پیگیر احیا و تحقق آرمان‌های مشروطه و در رأس همه حکومت قانون و حکومت برآمده از آرای مردم بود. در حالی که دولت‌های بعد از آن کودتا به نحوی سیستماتیک سعی در به‌حاشیه‌راندن آرمان‌های مشروطه و تعطیلی حکومت قانون داشتند؛ تا آنجا که از مقطع 1342 به بعد و در مقام واکنش، به قول مهندس بازرگان، جامعه نیز زبان قانون و مطالبه حکومت قانون را رها کرد و مطالبات خود را اغلب از راه‌های متفاوت و بعضا مخرب پی گرفت. مفاهیمی مانند آزادی احزاب، آزادی مطبوعات، حقوق و آزادی‌های فردی، روند قضائی منصفانه، امکان فرستادن معدودی نماینده واقعی به مجلس و بسیاری دیگر در قبل از گسل 28 مرداد باقی ماندند و در زمره آرزوهای ناممکن ایرانیان درآمدند.

تکلیف رویدادی که در 28 مرداد 32 رخ داد و محوریت آمریکا و انگلیس در سازماندهی آن روشن شده است. هزارها سند وزارت خارجه آمریکا و سازمان سیا، از‌جمله چهار تاریخ داخلی سیا که تاکنون با پیگیری پژوهشگران آمریکایی و در نتیجه روندهای قضائی بر مبنای قانون آزادی اطلاعات از محرمانه خارج و منتشر شده‌اند، تکلیف بخشی از معما را روشن کرده‌اند. همچنین 11 مقام آمریکایی و انگلیسی شاغل یا بازنشسته نیز درباره نقش آمریکا و انگلیس در این رویداد به صراحت سخن گفته‌اند.‌1‌ مورخان و اندیشکده‌های متعددی نیز در بسیاری از کشورها هزاران مقاله و کتاب در این مورد منتشر کرده‌اند. اما آنچه هنوز کاملا روشن نیست، جزئیات برنامه‌ریزی‌ها، عملیات و امور اجرا‌ئی کودتاست. یکی از دلایل مهم این ناروشنی سیاه و حذف‌شدن بخش‌های مهم مربوط به عملیات و عملکرد اشخاص خارجی و ایرانی در اسناد منتشره است. شماری از پژوهشگران که همچنان پیگیر کشف جزئیات طرح‌های عملیاتی هستند، در تلاش‌اند تا نهادهای آمریکایی را ملزم به انتشار اسناد بیشتری کنند و به‌ویژه تلاش بر این است که بخش‌های گسترده‌ای از اسناد منتشرشده که سیاه یا حذف شده‌اند، قابل مشاهده شود.

طی سال‌های اخیر برخی پیشرفت‌های محدود در این زمینه حاصل شده است. به‌عنوان مثال، یک تاریخ داخلی سیا به نام «زنده‌باد شاه» نوشته اسکات کاچ که در 1998 از محرمانه خارج شده بود، اما بخش‌های عمده مربوط به عملیات سازمان سیا سیاه شده بود، اخیرا بعضی بخش‌های سانسورشده آن، از‌جمله سه ضمیمه از پنج ضمیمه آن آشکار شده‌اند، هرچند هنوز بخش عمده‌ای از آن سیاه است. مطابق اعلام آرشیو امنیت ملی آمریکا همچنان بخش عمده اسناد مربوط به عملیات سیا در ایران در 1953 محرمانه باقی مانده است. ضمن اینکه می‌دانیم بخش مهمی از این اسناد در دهه 1960 نابود شدند. یک آرشیو تخصصی قدیمی درباره اسناد دوره مصدق و کودتا با نام 

The Mossadegh Archive که در جولای 2026 فعالیت خود را در حوزه دسته‌بندی و بازنویسی اسناد از سر گرفته است، نقش مهمی در حوزه اسناد ایفا می‌کند.

تحولات مهم یکی، دو‌ساله اخیر بیشتر در ارتباط با کار روی اسنادی است که تا 2017 منتشر شده‌اند. به دلیل حجم بالای اسناد منتشرشده، هنوز به‌اصطلاح به سطح نیامده و در معرض دید قرار نگرفته و کار پژوهشی روی آنها انجام نشده است. در این مورد یکی از اسناد مهمی که در یکی، دو سال گذشته مورد توجه قرار گرفت، چند صفحه از خاطرات آیزنهاور است که حدود 50 سال بعد از نوشته‌شدن آن، در 2010 از محرمانه خارج شد. این چند صفحه قبلا از روزنوشت‌های آیزنهاور که در قالب کتابی در 1981 منتشر شد، حذف شده بود. لازم به یادآوری است که آیزنهاور در خاطرات رسمی‌اش 

(Mandate for Change, 1953-1956) تنها به ذکر مطالب خبری-تبلیغی آن روزها درباره کودتا اکتفا کرده بود. مهم‌ترین بخش مربوط به کودتا در این چند صفحه از روزنوشت‌های آیزنهاور به شرح زیر است:

«تحول دیگری که ما به انجام آن کمک کردیم، بازگرداندن شاه به قدرت در ایران و برکناری مصدق بود. کاری که ما کردیم «عملیاتی مخفی» بود. اگر به اطلاع عموم می‌رسید، ما نه‌تنها در آن منطقه شرمنده می‌شدیم، بلکه شانس ما برای انجام هر کار مشابهی در آینده تقریبا به‌طور کامل از بین می‌رفت.

با این حال، مأمور ما در آنجا، یعنی مأمور سیا، بسیار هوشمندانه، شجاعانه و به طور خستگی‌ناپذیر کارش را انجام داد. من به گزارش تفصیلی او که بیشتر شبیه یک ملودرام بود تا شرح یک واقعه تاریخی، گوش کردم. وقتی توجه کنیم که در ساعات اولیه تلاش برای کودتا همه عناصر غافلگیری به علت خیانت از بین رفت، شاه به بغداد فرار کرد و به نظر رسید که مصدق محکم‌تر از همیشه در قدرت باقی مانده است، آنگاه می‌توانیم دقیقا درک کنیم که مأمور ما چقدر شجاع بود که به مأموریتش پایبند ماند و به کار خود ادامه داد تا نهایتا توانست وضعیت را تماما معکوس کند»‌2.

اهمیت این سند از آن روست که نظرات واقعی کسی که دستور کودتا را داد، روشن می‌کند. این متن حدود هفت هفته بعد از کودتا و بعد از دریافت گزارش کامل کودتا از زبان مأمور سیا (کرمیت روزولت) نوشته شده است.

 این صفحه از روزنوشت در واقع منعکس‌کننده برداشت و احساسات شخصی آیزنهاور بعد از دریافت گزارش کامل سیا و تعجب او از میزان در معرض شکست بودن کودتا و تحسین سماجت و اصرار مأمور سیا است.

یکی دیگر از تحولات مهم طی دوره اخیر، انتشار مستندی به نام «آخرین جاسوس» (The Last Spy) توسط Peter Sichel، یکی از مقامات سیا در دوره بعد از جنگ دوم است. او در این مستند از جمله به کودتا علیه مصدق می‌پردازد و به‌شدت از آن انتقاد می‌کند. او از جمله می‌گوید: کودتا یک اشتباه بزرگ بود، چراکه موجب انقلاب شد و «به طور غیرمستقیم شرایط را برای به قدرت رسیدن آیت‌الله‌ها در ایران آماده کرد. او استدلال می‌کند اگر ما مصدق را سرنگون نکرده بودیم، ایران امروز یک عضو خوب خانواده ملل، یک کشور سوسیالیست دموکراتیک بود»3‌.

در مورد انگلیس نیز دو سندی که قبلا انتشار شده بود، به‌تازگی در معرض دید قرار گرفته‌اند. به طور کلی می‌دانیم سیاست رسمی و همیشگی انگلیس درباره کودتا تاکنون «نه تأیید، نه تکذیب» بوده و به استناد اسناد منتشره توسط آمریکا، انگلیس همواره کوشیده مانع انتشار اسناد محرمانه آمریکا درباره کودتا، به‌ویژه بخش‌های مرتبط با انگلیس شود.

 قانون آزادی اطلاعات (2000) انگلیس حاوی استثناهایی در مورد امور اطلاعاتی است که به دولت امکان داده در برابر انتشار اسناد انگلیس درباره کودتا مقاومت کند. طی یکی دو سال گذشته نیز این سیاست عمدتا ادامه یافته است.

دو سندی از مجموعه اسناد منتشره توسط آمریکا در ژوئن 2017 که طی یکی دو سال اخیر جلب توجه کرده، اسنادی است که نشان می‌دهند سفارت انگلیس در واشینگتن در اکتبر و نوامبر 1952 به آمریکا پیشنهاد کرده‌ بود در ایران کودتایی علیه مصدق انجام شود. سند نخست گزارش ملاقات سفیر انگلیس با مقامات وزارت خارجه آمریکا در تاریخ 26 نوامبر 1952 تحت عنوان «پیشنهاد انجام کودتا در ایران» است.

 طی این سند، Henry Byroade، دستیار وزارت خارجه آمریکا به مقامات مافوق یادآوری کرده انگلیس قبلا در 8 اکتبر 1952 همین ایده را کتبا منعکس کرده بود. یک سند دیگر وزارت خارجه آمریکا با عنوانی مشابه (پیشنهاد انگلیس برای کودتا در ایران) به تاریخ 3 دسامبر 1952 نیز در مجموعه اسناد ژوئن 2017 منتشر 

شده است4.

پی‌نوشت‌ها:

1. ر.ک: مقاله نگارنده: کودتای 28 مرداد؛ اسناد و اظهارات مقامات آمریکایی و انگلیسی، روزنامه شرق، 27 مرداد 1403

2. متن کامل این روزنوشت در 14 صفحه در سند زیر در دسترس است:

Foreign Relations of the United States, 1952–1954, Iran, 1951–1954, Document 328.

3. ‘We wasted a lot of lives’, the Guardian, London, 20 April 2016

4. https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/iran/2017-08-08/1953-iran-coup-new-us-documents-confirm-british-approached-us-late?utm_source=chatgpt.com