|

نگاهي به آثار گرافيكي و عكس‌هاي كيارستمي

با دِلش

محمد احصايي. نقاش و طراح گرافيك

آشنايي و دوستي من و عباس كيارستمي به قبل از انقلاب برمي‌گردد. من در مؤسسه پارس با افرادي مانند مرتضي مميز، محلاتي، آيدين آغداشلو، علي‌اصغر معصومي، درفشه و... همكار بودم. دوستي من با كيارستمي از طريق دوستاني مانند آغداشلو و مميز كه از دوستان او بودند، شكل گرفت. آن‌موقع در برنامه‌هايي كه با دوستان مشترك داشتيم، همديگر را مي‌ديديم و به مرور دوستي ما بيشتر شد. گاهی به خودش مي‌گفتم كه اولين كسي كه تشخيص جايزه‌گرفتنش را داده است، من بودم. ماجرا اين بود كه بعد از ساخت فيلم مسافر به سفارش كانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، اين فيلم را ديدم و متوجه زيبايي آن شدم. به او گفتم مطمئنم جايزه مي‌گيري و همين‌طور هم شد. نكته‌اي كه درباره فيلم‌هاي او مي‌توانم بگويم، اين است كه وقتي به آثار سينمايي‌اش نگاه مي‌كردم، متوجه می‌شدم بن‌مايه نگاه او از طريق چشمِ دلش است؛ وگرنه او هم اسير فنون سينمايي و مسائل گذران بر مردم می‌شد. در تعليمات سامورايي مي‌گويند كسي كه خوشنویسی می‌کند، بايد رعایت قواعد را كنار بگذارد تا اتفاقات جالبي که در روحش می‌افتد، در اثرش نمود پیدا کند. درباره كيارستمي نيز اين‌گونه است. شاید مهم‌ترین دليل توفيق کیارستمی در همان ساده‌ديدن و خالص‌ديدنش باشد. ترجیح او در کارکردن با افراد غيرحرفه‌اي نیز به همین موضوع برمی‌گردد؛ چراکه افراد غیرحرفه‌ای سادگی و زلالی خواست کیارستمی را نقش‌آفرینی حرفه‌ای نمی‌کردند و همانی بودند که کیارستمی می‌خواست. دوم اينكه وقتي از غيرحرفه‌اي‌ها بهره مي‌برد، بيننده و تماشاگر هم عمده توجه خود را به موضوع فيلم و نحوه روایت کیارستمی معطوف مي‌كرد.
هم نقاش، هم گرافیست
عباس كيارستمي فارغ‌التحصيل رشته نقاشي بود و فارغ‌التحصيلان اين رشته در كارهاي گرافيكي هم شركت مي‌كنند؛ مثلا مميز، آغداشلو، شيوا، فرشید مثقالی، ابراهیم حقیقی و فوزي تهراني و... نقاش بودند؛ اما از طريق نقاشي به گرافيك آمدند و وقتي سفارش يك كار گرافيكي مي‌گرفتند، با پشتوانه نقاشي كار مي‌كردند. حالا وقتي يك نقاش قرار است تيتراژ فيلمي مانند «قيصر» را درست كند، دارد كار گرافيكي مي‌كند؛ چون با‌‌وجود نقاط مشتركي كه نقاشي و گرافيك با يكديگر دارند؛ اما به‌هرحال دو رشته مجزا هستند و در گرافيك ديزاين، دانش گرافيكی در مقايسه با اهداف نقاشي، تعيين‌كننده‌تر است؛ چراکه اهداف در گرافیک به سفارش‌دهنده و موضوع بستگي دارد. وقتي كارگردان قيصر از كيارستمي خواست تيتراژ فيلم را درست كند، او به عنوان يك نقاش فيلم را ديد و به دليل ذخيره‌هاي بصري، از موضوع‌هايي استفاده كرد كه به صورت مستقيم به محتوا و روح فيلم ارتباط دارد؛ پس يكي از بهترين تيتراژهايي كه مي‌توانست براي قيصر ساخته شود، همين تيتراژي بود كه كيارستمي ساخت و او در اينجا در مقام گرافيست ظاهر شد. يكي از كارهاي ديگر او در گرافيك كه با او در‌این‌باره مشاوره شد، «كتاب اول» بود. من هم در اين كار همكاري كردم و كيارستمي طرح روي جلد كتاب اول را به من سفارش داد. او با استفاده از مهارت‌هاي گرافيكي‌ كه داشت، ابتدا حرف «ب» را روي بيلبوردهاي شهر آورد و بعد از آن حرف‌هاي «الف» و «واو» را اضافه كرد تا از اين طريق كنجكاوي مردم را بيشتر كند. اين كار يك رفتار کاملا آمیخته گرافيكي و سینمایی است.
كادرهاي سهل‌ممتنع
كيارستمي وقتي فيلم مي‌ساخت، با كادربندي‌هايش در دوربين، تجربه عكاسي‌اش را به وسيله حافظه بصري خود نشان مي‌داد. وقتي كادرهاي فيلم‌هاي او را مي‌بينيد، انگار با چیدمان چندین فريم عكس مواجه مي‌شويد. کیارستمی همواره جست‌وجوگری بود تا در هر شرایط كادر‌های زيبا پيدا كند و چون ویسکونتی آنها را بازآفرینی کند، چه در فیلم‌ها و چه در عکس‌هایش. كادرهاي او ساده است؛ اما ساده نيست. سهل است چون المان‌هاي ساده در كادرهاي او چيده‌ شده‌اند؛ اما ممتنع نيز هست؛ چون كيارستمي آنها را ديده و انتخاب كرده.
نكته مهم اين است كه هر فردي تا اندازه‌اي مي‌تواند با پشتكار، عشق و علاقه كار كند و جلو برود؛ اما از يك جايي به بعد ديگر نمي‌دانيد آنچه موجب متفاوت‌شدن فرد مي‌شود، از كجا حاصل شده است. ظرفيت وجودي كيارستمي آن‌قدر باز و پذيرا بود كه همه چيز داخل آن قرار مي‌گرفت. عباس كيارستمي يك آدم استثنائي بود و حتي زماني كه در قيد حيات هم بود، همه به اين موضوع معترف بودند. اينكه چگونه او مؤلف و نقطه پاياني يك جريان شد، توفيقي است كه لیاقتش را داشت.

آشنايي و دوستي من و عباس كيارستمي به قبل از انقلاب برمي‌گردد. من در مؤسسه پارس با افرادي مانند مرتضي مميز، محلاتي، آيدين آغداشلو، علي‌اصغر معصومي، درفشه و... همكار بودم. دوستي من با كيارستمي از طريق دوستاني مانند آغداشلو و مميز كه از دوستان او بودند، شكل گرفت. آن‌موقع در برنامه‌هايي كه با دوستان مشترك داشتيم، همديگر را مي‌ديديم و به مرور دوستي ما بيشتر شد. گاهی به خودش مي‌گفتم كه اولين كسي كه تشخيص جايزه‌گرفتنش را داده است، من بودم. ماجرا اين بود كه بعد از ساخت فيلم مسافر به سفارش كانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، اين فيلم را ديدم و متوجه زيبايي آن شدم. به او گفتم مطمئنم جايزه مي‌گيري و همين‌طور هم شد. نكته‌اي كه درباره فيلم‌هاي او مي‌توانم بگويم، اين است كه وقتي به آثار سينمايي‌اش نگاه مي‌كردم، متوجه می‌شدم بن‌مايه نگاه او از طريق چشمِ دلش است؛ وگرنه او هم اسير فنون سينمايي و مسائل گذران بر مردم می‌شد. در تعليمات سامورايي مي‌گويند كسي كه خوشنویسی می‌کند، بايد رعایت قواعد را كنار بگذارد تا اتفاقات جالبي که در روحش می‌افتد، در اثرش نمود پیدا کند. درباره كيارستمي نيز اين‌گونه است. شاید مهم‌ترین دليل توفيق کیارستمی در همان ساده‌ديدن و خالص‌ديدنش باشد. ترجیح او در کارکردن با افراد غيرحرفه‌اي نیز به همین موضوع برمی‌گردد؛ چراکه افراد غیرحرفه‌ای سادگی و زلالی خواست کیارستمی را نقش‌آفرینی حرفه‌ای نمی‌کردند و همانی بودند که کیارستمی می‌خواست. دوم اينكه وقتي از غيرحرفه‌اي‌ها بهره مي‌برد، بيننده و تماشاگر هم عمده توجه خود را به موضوع فيلم و نحوه روایت کیارستمی معطوف مي‌كرد.
هم نقاش، هم گرافیست
عباس كيارستمي فارغ‌التحصيل رشته نقاشي بود و فارغ‌التحصيلان اين رشته در كارهاي گرافيكي هم شركت مي‌كنند؛ مثلا مميز، آغداشلو، شيوا، فرشید مثقالی، ابراهیم حقیقی و فوزي تهراني و... نقاش بودند؛ اما از طريق نقاشي به گرافيك آمدند و وقتي سفارش يك كار گرافيكي مي‌گرفتند، با پشتوانه نقاشي كار مي‌كردند. حالا وقتي يك نقاش قرار است تيتراژ فيلمي مانند «قيصر» را درست كند، دارد كار گرافيكي مي‌كند؛ چون با‌‌وجود نقاط مشتركي كه نقاشي و گرافيك با يكديگر دارند؛ اما به‌هرحال دو رشته مجزا هستند و در گرافيك ديزاين، دانش گرافيكی در مقايسه با اهداف نقاشي، تعيين‌كننده‌تر است؛ چراکه اهداف در گرافیک به سفارش‌دهنده و موضوع بستگي دارد. وقتي كارگردان قيصر از كيارستمي خواست تيتراژ فيلم را درست كند، او به عنوان يك نقاش فيلم را ديد و به دليل ذخيره‌هاي بصري، از موضوع‌هايي استفاده كرد كه به صورت مستقيم به محتوا و روح فيلم ارتباط دارد؛ پس يكي از بهترين تيتراژهايي كه مي‌توانست براي قيصر ساخته شود، همين تيتراژي بود كه كيارستمي ساخت و او در اينجا در مقام گرافيست ظاهر شد. يكي از كارهاي ديگر او در گرافيك كه با او در‌این‌باره مشاوره شد، «كتاب اول» بود. من هم در اين كار همكاري كردم و كيارستمي طرح روي جلد كتاب اول را به من سفارش داد. او با استفاده از مهارت‌هاي گرافيكي‌ كه داشت، ابتدا حرف «ب» را روي بيلبوردهاي شهر آورد و بعد از آن حرف‌هاي «الف» و «واو» را اضافه كرد تا از اين طريق كنجكاوي مردم را بيشتر كند. اين كار يك رفتار کاملا آمیخته گرافيكي و سینمایی است.
كادرهاي سهل‌ممتنع
كيارستمي وقتي فيلم مي‌ساخت، با كادربندي‌هايش در دوربين، تجربه عكاسي‌اش را به وسيله حافظه بصري خود نشان مي‌داد. وقتي كادرهاي فيلم‌هاي او را مي‌بينيد، انگار با چیدمان چندین فريم عكس مواجه مي‌شويد. کیارستمی همواره جست‌وجوگری بود تا در هر شرایط كادر‌های زيبا پيدا كند و چون ویسکونتی آنها را بازآفرینی کند، چه در فیلم‌ها و چه در عکس‌هایش. كادرهاي او ساده است؛ اما ساده نيست. سهل است چون المان‌هاي ساده در كادرهاي او چيده‌ شده‌اند؛ اما ممتنع نيز هست؛ چون كيارستمي آنها را ديده و انتخاب كرده.
نكته مهم اين است كه هر فردي تا اندازه‌اي مي‌تواند با پشتكار، عشق و علاقه كار كند و جلو برود؛ اما از يك جايي به بعد ديگر نمي‌دانيد آنچه موجب متفاوت‌شدن فرد مي‌شود، از كجا حاصل شده است. ظرفيت وجودي كيارستمي آن‌قدر باز و پذيرا بود كه همه چيز داخل آن قرار مي‌گرفت. عباس كيارستمي يك آدم استثنائي بود و حتي زماني كه در قيد حيات هم بود، همه به اين موضوع معترف بودند. اينكه چگونه او مؤلف و نقطه پاياني يك جريان شد، توفيقي است كه لیاقتش را داشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.