|

در نشست بررسی طرح نمک‌زدایی و انتقال آب دریای عمان به شرق کشور مطرح شد

راه دور آب

طرح انتقال آب دریای عمان به شرق کشور، پس از سال‌ها مطالعه و صرف میلیاردها تومان، با پرسش‌هایی درباره هزینه اجرا، ضرورت انتقال آب تا مشهد و سهم مردم استان‌های شرقی روبه‌رو شده است. در نشستی تخصصی، موافقان از ضرورت توسعه صنعت و تأمین آب شهرها گفتند و منتقدان درباره تعهدات مالی دولت و گزینه‌های ارزان‌تر هشدار دادند.

نورا حسینی خبرنگار گروه جامعه روزنامه شرق

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

طرح انتقال آب دریای عمان به شرق کشور، پس از سال‌ها مطالعه و صرف میلیاردها تومان، با پرسش‌هایی درباره هزینه اجرا، ضرورت انتقال آب تا مشهد و سهم مردم استان‌های شرقی روبه‌رو شده است. در نشستی تخصصی، موافقان از ضرورت توسعه صنعت و تأمین آب شهرها گفتند و منتقدان درباره تعهدات مالی دولت و گزینه‌های ارزان‌تر هشدار دادند. روی نقشه، چابهار و مشهد با خطی به طول حدود هزار و ۴۰۰ کیلومتر به هم وصل می‌شوند. اما اجرای این خط به چهار واحد آب‌شیرین‌کن، ایستگاه‌های متعدد پمپاژ، تأسیسات برق و سرمایه‌گذاری سنگین نیاز دارد. قرار است آب از دریای عمان برداشت و پس از شیرین‌سازی به شهرها و صنایع شرق کشور منتقل شود؛ طرحی که بخشی از آن اجرا شده و برای ادامه‌اش به منابع مالی بیشتری نیاز است. اکنون بحث بر سر این است که آیا ادامه پروژه با همین ابعاد توجیه دارد یا باید در مسیر اجرای آن تجدیدنظر کرد. این موضوع در نشست بررسی طرح نمک‌زدایی و انتقال آب دریای عمان به شرق کشور مطرح شد. عباس آخوندی، وزیر پیشین راه و شهرسازی، جلسه را با مثال‌هایی از پروژه‌های بزرگ جهان آغاز کرد که با وجود صرف هزینه‌های فراوان، متوقف یا تخریب شده‌اند. از ساختمان‌های مسکونی در هند و چین تا نیروگاه‌های هسته‌ای و تأسیسات صنعتی؛ پروژه‌هایی که به گفته او، مشکلات فنی، حقوقی، اقتصادی یا زیست‌محیطی اجازه ادامه فعالیتشان را نداده است. آخوندی گفت هدفش مخالفت با انتقال آب دریای عمان نیست؛ او می‌خواست درباره موضوعی صحبت شود که در تصمیم‌گیری‌های عمرانی کمتر به آن توجه می‌شود: اگر مشخص شود پروژه‌ای اشتباه بوده، چرا باید به دلیل هزینه‌هایی که قبلا صرف آن شده، منابع بیشتری به همان پروژه اختصاص داد؟ او تأکید کرد ادامه یا توقف یک طرح باید براساس ارزیابی کارشناسی باشد و صرف آغاز عملیات اجرایی، دلیلی برای به پایان‌رساندن آن نیست. این پرسش درباره انتقال آب دریای عمان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا پروژه علاوه بر هزینه ساخت، به انرژی فراوان و قراردادهای بلندمدت برای فروش آب نیاز دارد.

۱۷ همت سرمایه‌گذاری؛ راهی طولانی تا بهره‌برداری

محمدحسن اسدی، از دست‌اندرکاران سابق طرح، نخستین سخنران نشست بود. او برای توضیح وضعیت فعلی پروژه به مطالعات وزارت نیرو در دهه ۱۳۹۰ برگشت؛ زمانی که کمبود آب در فلات مرکزی و شرق ایران، موضوع انتقال آب از دریا را جدی‌تر کرد. به گفته اسدی، تجربه انتقال آب خلیج فارس به صنایع کرمان و یزد نشان داد شرکت‌های بزرگ صنعتی می‌توانند برای تأمین آب موردنیاز خود در چنین پروژه‌هایی سرمایه‌گذاری کنند. شرکت‌های معدنی و فولادی از خریداران اصلی آب بودند و همین موضوع به اجرای طرح کمک کرد. اما وضعیت شرق کشور متفاوت بود. صنایع بزرگی مانند شرکت‌های فعال در کرمان و یزد، با همان توان مالی و حجم تقاضا در این منطقه حضور نداشتند. فولاد سنگان و برخی صنایع معدنی از مصرف‌کنندگان احتمالی آب بودند، اما تأمین مالی پروژه به مشارکت سرمایه‌گذاران بیشتری نیاز داشت. اسدی توضیح داد برای اجرای طرح، مشوق‌هایی از جمله واگذاری برخی ظرفیت‌های معدنی در نظر گرفته شد و موضوع خرید تضمینی آب نیز مطرح بود. بااین‌حال، مشکلات تأمین مالی باعث شد اجرای پروژه با سرعت پیش‌بینی‌شده جلو نرود. به گفته او، حدود ۱۷ هزار میلیارد تومان در این پروژه سرمایه‌گذاری شده که ارزش روز آن بیش از ۷۰ هزار میلیارد تومان است. او تأکید داشت مطالعات و مجوزهای مختلف طرح، از جمله بررسی‌های زیست‌محیطی، انجام شده و پروژه با هدف تأمین آب شرب و صنعت شرق کشور شکل گرفته است. اما در ادامه نشست مشخص شد اختلاف کارشناسان فقط درباره نحوه تأمین مالی نیست. آنها درباره میزان نیاز واقعی به آب جدید و مقصد نهایی آن نیز دیدگاه‌های متفاوتی داشتند.

آب تا مشهد؛ مترمکعبی یک‌ میلیون تومان

مجید سیاری، پژوهشگر مدیریت منابع آب، با ارائه ارقام پروژه، بحث را به هزینه‌های انتقال آب کشاند. او گفت براساس اطلاعات منتشرشده در وب‌سایت شرکت تأمین آب صنایع و معادن، معروف به ایمواسکو، هزینه اجرای پروژه حدود ۱۶۰ هزار میلیارد تومان برآورد شده است. این رقم با محاسبه نرخ روز ارز به حدود ۷۰۰ هزار میلیارد تومان می‌رسد؛ البته عدد دوم، برآورد به‌روزشده بر مبنای نرخ ارز است و هزینه قطعی نهایی پروژه محسوب نمی‌شود. به گفته سیاری، چهار واحد آب‌شیرین‌کن با ظرفیت هرکدام ۲۰۰ هزار مترمکعب در روز برای این طرح پیش‌بینی شده است. مجموع ظرفیت آنها به ۸۰۰ هزار مترمکعب در روز می‌رسد و قرار است سالانه حدود ۲۸۰ میلیون مترمکعب آب شیرین تولید و منتقل شود. هزینه انتقال نیز بخش مهمی از محاسبات است. آب پس از شیرین‌سازی باید از مسیر طولانی و ارتفاعات مختلف عبور کند. این کار به ایستگاه‌های پمپاژ و برق زیادی نیاز دارد. سیاری برق مورد نیاز تأسیسات آب‌شیرین‌کن را حدود ۲۶۰ مگاوات و ظرفیت نیروگاهی پیش‌بینی‌شده برای مجموعه طرح را نزدیک به ۹۷۰ مگاوات اعلام کرد. به گفته او، مصرف سالانه برق پروژه حدود سه‌هزار و ۸۰۰ گیگاوات‌ساعت خواهد بود. برآورد او از هزینه هر مترمکعب آب تحویلی به مشهد، بین ۹۰۰ هزار تا یک‌ میلیون تومان است. این رقم، قیمت مصوب فروش آب نیست، بلکه برآوردی از هزینه تمام‌شده آن است. با این‌ حال، مسئله مهمی را مطرح می‌کند: آب با چنین هزینه‌ای قرار است به چه قیمتی فروخته شود و چه کسی تفاوت آن را بپردازد؟ در نشست، یکی از کارشناسان با اشاره به قراردادهای خرید تضمینی آب هشدار داد اگر دولت متعهد شود آب را با قیمت بالا از سرمایه‌گذار بخرد و با تعرفه یارانه‌ای به مصرف‌کنندگان بفروشد، بار مالی سنگینی به بودجه عمومی تحمیل خواهد شد. او همچنین این پرسش را مطرح کرد که چرا باید برای مصرف‌کنندگان یک منطقه، یارانه‌ای در این ابعاد در نظر گرفته شود و معیار برخورداری سایر مناطق کشور از چنین حمایتی چیست؟ از دیدگاه منتقدان، پیش از امضای قراردادهای جدید باید توان دولت برای انجام تعهدات مالی در سال‌های آینده روشن شود.

چرا باید آب را از دریا آورد؟

صدیقه ترابی، از مدیران پیشین وزارت نیرو، در سخنان خود به مطالعات اولیه انتقال آب دریا اشاره کرد؛ مطالعاتی که به گفته او، وضعیت ۱۷ استان را بررسی کرده بود. ترابی توضیح داد در این بررسی‌ها، استفاده از آب دریا نخستین راهکار تأمین آب نبود. ابتدا مدیریت مصرف، افزایش بهره‌وری، استفاده از پساب و بازچرخانی آب و بهره‌گیری از منابع موجود بررسی می‌شد و سپس نوبت به منابع جدیدی مانند آب شیرین‌شده دریا می‌رسید. او آمار مصرف آب کشور را نیز مطرح کرد: حدود ۸۸ میلیارد مترمکعب در سال که نزدیک به ۷۸ میلیارد مترمکعب آن در کشاورزی مصرف می‌شود. سهم آب شرب حدود ۷.۷ میلیارد مترمکعب و سهم صنعت حدود ۲.۴ میلیارد مترمکعب است. با چنین ترکیبی، اصلاح شیوه مصرف در کشاورزی می‌تواند مقدار قابل‌ توجهی آب آزاد کند؛ هرچند انجام این اصلاحات نیز به سرمایه‌گذاری، برنامه‌ریزی و همراهی کشاورزان نیاز دارد.

سیاری در ادامه با اشاره به برداشت سالانه حدود ۴.۲۵ میلیارد مترمکعب آب زیرزمینی در خراسان رضوی، ضرورت انتقال آب تا مشهد را زیر سؤال برد. او معتقد بود وقتی بخش عمده مصرف آب استان در کشاورزی است، باید بررسی کرد آیا افزایش بهره‌وری در این بخش نمی‌تواند بخشی از نیاز شرب و صنعت را با هزینه کمتر تأمین کند؟ درواقع، اختلاف کارشناسان بر سر اصل کم‌آبی شرق کشور نبود؛ بحث بر سر شیوه جبران این کمبود و هزینه‌ای بود که باید برای آن پرداخت شود. آخوندی نیز تأکید کرد اگر انتقال آب برای تأمین نیاز مناطق مرزی یا توسعه صنایع ضروری تشخیص داده می‌شود، باید مشخص شود چرا خط انتقال باید تا مشهد ادامه پیدا کند.

سهم سیستان‌وبلوچستان از آب دریا

حمیرا ریگی، از دیگر حاضران نشست، بحث را به شرایط سیستان‌وبلوچستان و پیامدهای اجتماعی پروژه کشاند. او با اشاره به مشکلات مدیریت منابع آب استان و تجربه ساخت سدهایی مانند زیردان، پیشین و کهیر، خواستار توجه به نیازهای مردم منطقه شد. ریگی معتقد بود در تصمیم‌گیری درباره انتقال آب نباید موقعیت چابهار، ظرفیت‌های توسعه سواحل مکران و آثار اقتصادی و اجتماعی طرح نادیده گرفته شود. سخنان او یادآور مسئله‌ای بود که در محاسبات فنی و مالی کمتر به آن پرداخته شد: منطقه‌ای که آب دریا از سواحل آن برداشت می‌شود، خود با مشکلات جدی تأمین آب و توسعه اقتصادی روبه‌رو است. اینکه چه مقدار از آب شیرین‌شده به شهرهای سیستان‌وبلوچستان اختصاص خواهد یافت و چه میزان به صنایع و شهرهای دورتر می‌رسد، از موضوعاتی است که در ارزیابی منافع منطقه‌ای پروژه اهمیت دارد. از سوی دیگر، موافقان طرح معتقدند توسعه صنعتی شرق کشور بدون تأمین منابع پایدار آب دشوار خواهد بود. در بخش دیگری از نشست، پیامدهای زیست‌محیطی نمک‌زدایی نیز مطرح شد. مصرف بالای انرژی، برداشت آب از دریا و بازگرداندن شورابه به محیط دریایی از نگرانی‌های کارشناسان بود. متخصصان صنعت آب‌شیرین‌کن در مقابل، به پیشرفت روش‌های تصفیه و امکان کاهش بخشی از این آثار اشاره کردند.

هزینه‌ای که پرداخت شده و هزینه‌ای که باقی مانده است

در پایان نشست، آخوندی بار دیگر تأکید کرد قصد ندارد درباره ادامه یا توقف طرح حکم بدهد. او خواستار بررسی بیشتر ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی پروژه و شنیدن توضیحات موافقان آن شد. به گفته او، مسائلی مانند امنیت مرزها، توسعه مناطق محروم و تأمین اشتغال می‌توانند در ارزیابی پروژه اهمیت داشته باشند، اما برای انتخاب یک راهکار باید هزینه‌ها و منافع آن با گزینه‌های دیگر مقایسه شود.

 

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.