زنجير سيال معنا
به گفته تري ايگلتون، «معنا همواره در زنجيره بيانتهايي از دالها پخش و پراكنده است كه هرگز نميتوان آن را در نقطه ثابتي به چنگ آورد، چراكه حضور آن بهطور كامل در يك نشان امكانپذير نيست بلكه آنچه صورت ميپذيرد وقوع سايهروشن پيوستهاي از حضور و غياب دائمي آن است. وقتي جملهاي را ميخوانيم معناي آن همواره به نوعي معلق ميماند، يك نشانه ما را به نشانه بعدي ميرساند و نشانه بعدي به ديگري». با گسترش اين بينش در زبانشناسي آغازين قرن بيستم بساط انسانباوري و ذهنيتي كه نسبت به معنا وجود داشت متحول شد و مكتبهاي فكري ساختارگرايي و پساساختارگرايي نتيجه اين تغيير در بينش بودند. با شكاف اندكي در پوسته آثار بزرگ ادبي و هنري و دقت در جزئيات آنها ميفهميم كه با آثاري تفسيرپذير سروكار داريم. اين ويژگي زاييده شگردهاي درونمتني و اشارههاي برونمتني بسيار است كه با هم درميآميزند و به زنجيرههاي واژگاني زايايي واقعيت ميبخشند كه گويي هر واژه و عبارت از آن با مجموعهاي از مفاهيم نمادين بارور شده است.
كتاب «جاي خالي معنا» اين موضوع را در بستر مدرنيسم و پسامدرنيسم ميكاود. نويسنده در اثر خود بستر زایش جنبش فراگیر غرب را «فرهنگ فرانسه» معرفی میکند. بستر زایش در پرتو روحیه نوجویی حاکم بر آن یکی از درخشانترین تحولات ممکن در عرصه زیباشناسی را به ثمر میرساند. این تحول در دو شاخه قابل بررسی است. یکی شاخه آفرینشهای هنری و ادبی که برخی از ممتازترین آثار زیباشناسانه جهان را پدید میآورد و دیگر شاخه گرایشهای هنری که به مکتبها و شیوههایی همچون «امپرسیونیسم»، «سمبولیسم»، «کوبیسم»، «اکسپرسیونیسم»، «ایماژیسم»، «سوررئالیسم» و... واقعیت میبخشد. آفرینندگان و سرایندگان این جنبش، که تعدادشان از شمار انگشتان دست فراتر نمیرود، در زمینه شعر
«تی. اس. الیوت»، «ویلیام باتلر ییتس» و «ازرا پاوند»، در عرصه قصه «جیمز جویس»، «فرانتس کافکا» و «مارسل پروست» است. هر یک از این افراد با تکیه بر نبوغ فردیشان گامهایی راهگشا و دورانساز در نوکردن ژانر موردعلاقه خود برداشته و درمجموع آنچه را که از آن به مدرنیسم نام میبریم پی ریختهاند.
چنانکه از عنوان این کتاب برمیآید، جنبش مورد بحث در دو موج پیاپی سر برمیکشد. نخست «مدرنیسم» است که از سالهای میانی قرن نوزدهم میلادی آغاز میشود و به دیده بسیاری از صاحبنظران از سال ۱۹۳۰ به این طرف خردهخرده فرو میکشد. اما نمیتوان آغاز و فرجام موج دوم را، که «پسامدرنیسم» نام دارد، با مرزبندی شفافی تصویر کرد. اما نشانههای موجود حکایت از آن دارد که با توجه به پارهای از ناآرامیهایی که همزمان در پاریس و برخی از شهرهای آمریکا رخ میدهد، سالهای نیمه دوم دهه 60 میتواند آغاز مناسبی برای این پژوهش باشد.
نويسنده در این کتاب هسته محوری وضعیت کنونی را انسان مدرن و پسامدرن میداند و مینویسد: «حضور دردناک انسان در جهانی بدون معنا در تکاندهندهترین صورتهای قابلتصور در شعر و داستان این دوران بازتاب یافته است. چنانکه ایگلتون بهدنبال بحث از معنا و پیوند آن با نشانههای زبان است.»
به گفته تري ايگلتون، «معنا همواره در زنجيره بيانتهايي از دالها پخش و پراكنده است كه هرگز نميتوان آن را در نقطه ثابتي به چنگ آورد، چراكه حضور آن بهطور كامل در يك نشان امكانپذير نيست بلكه آنچه صورت ميپذيرد وقوع سايهروشن پيوستهاي از حضور و غياب دائمي آن است. وقتي جملهاي را ميخوانيم معناي آن همواره به نوعي معلق ميماند، يك نشانه ما را به نشانه بعدي ميرساند و نشانه بعدي به ديگري». با گسترش اين بينش در زبانشناسي آغازين قرن بيستم بساط انسانباوري و ذهنيتي كه نسبت به معنا وجود داشت متحول شد و مكتبهاي فكري ساختارگرايي و پساساختارگرايي نتيجه اين تغيير در بينش بودند. با شكاف اندكي در پوسته آثار بزرگ ادبي و هنري و دقت در جزئيات آنها ميفهميم كه با آثاري تفسيرپذير سروكار داريم. اين ويژگي زاييده شگردهاي درونمتني و اشارههاي برونمتني بسيار است كه با هم درميآميزند و به زنجيرههاي واژگاني زايايي واقعيت ميبخشند كه گويي هر واژه و عبارت از آن با مجموعهاي از مفاهيم نمادين بارور شده است.
كتاب «جاي خالي معنا» اين موضوع را در بستر مدرنيسم و پسامدرنيسم ميكاود. نويسنده در اثر خود بستر زایش جنبش فراگیر غرب را «فرهنگ فرانسه» معرفی میکند. بستر زایش در پرتو روحیه نوجویی حاکم بر آن یکی از درخشانترین تحولات ممکن در عرصه زیباشناسی را به ثمر میرساند. این تحول در دو شاخه قابل بررسی است. یکی شاخه آفرینشهای هنری و ادبی که برخی از ممتازترین آثار زیباشناسانه جهان را پدید میآورد و دیگر شاخه گرایشهای هنری که به مکتبها و شیوههایی همچون «امپرسیونیسم»، «سمبولیسم»، «کوبیسم»، «اکسپرسیونیسم»، «ایماژیسم»، «سوررئالیسم» و... واقعیت میبخشد. آفرینندگان و سرایندگان این جنبش، که تعدادشان از شمار انگشتان دست فراتر نمیرود، در زمینه شعر
«تی. اس. الیوت»، «ویلیام باتلر ییتس» و «ازرا پاوند»، در عرصه قصه «جیمز جویس»، «فرانتس کافکا» و «مارسل پروست» است. هر یک از این افراد با تکیه بر نبوغ فردیشان گامهایی راهگشا و دورانساز در نوکردن ژانر موردعلاقه خود برداشته و درمجموع آنچه را که از آن به مدرنیسم نام میبریم پی ریختهاند.
چنانکه از عنوان این کتاب برمیآید، جنبش مورد بحث در دو موج پیاپی سر برمیکشد. نخست «مدرنیسم» است که از سالهای میانی قرن نوزدهم میلادی آغاز میشود و به دیده بسیاری از صاحبنظران از سال ۱۹۳۰ به این طرف خردهخرده فرو میکشد. اما نمیتوان آغاز و فرجام موج دوم را، که «پسامدرنیسم» نام دارد، با مرزبندی شفافی تصویر کرد. اما نشانههای موجود حکایت از آن دارد که با توجه به پارهای از ناآرامیهایی که همزمان در پاریس و برخی از شهرهای آمریکا رخ میدهد، سالهای نیمه دوم دهه 60 میتواند آغاز مناسبی برای این پژوهش باشد.
نويسنده در این کتاب هسته محوری وضعیت کنونی را انسان مدرن و پسامدرن میداند و مینویسد: «حضور دردناک انسان در جهانی بدون معنا در تکاندهندهترین صورتهای قابلتصور در شعر و داستان این دوران بازتاب یافته است. چنانکه ایگلتون بهدنبال بحث از معنا و پیوند آن با نشانههای زبان است.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.