|

تکه‌ای «جیمز جویسِ» استیوارت

تک‌گویی بلوم

در نظر هرکس که رمان «اولیس» را خوانده باشد، (اولیس بسیار سفر) آن‌قدر حاضر و ناظر هست که باعث شود بلوم مهمل و ناچیز جلوه کند. با این همه، چنان‌که در داستان‌های پهلوان پنبه‌ای بسیار خوب دیده می‌شود، این نقیضه‌سازی‌ ممکن است نتیجه‌ای خلاف نتیجه بالا هم بدهد. صفات مثبت بلوم، نمونه‌واربودنش، و سوز دل او،‌ همه از اصل او ریشه می‌گیرد.
در طرز توصیف بلوم نیز صناعت پخته و از کاردرآمده‌ای دیده می‌شود. جویس در رمان کوتاه «درختان غار را بریده‌اند»، اثر ادوار دوژاردن که در 1887 منتشر شد، فن «تک‌گویی درونی» را یافت و این فن را در «اولیس» با پرمایگی و زیرکی بی‌اندازه‌ای به‌کار برد. او در اینجا نیز از اینکه به‌طور مستقیم از زندگی واقعی تقلید کند به‌دور است. بلوم هرگز از حرف‌زدن با خود باز نمی‌ایستد - مگر گاهی که با کس دیگری حرف می‌زند- و خواننده ناگزیر احساس می‌کند که این اصرار در لفاظی،‌ اگرچه برای آفریننده او و برای ما که با او آشنا می‌شویم مفید است،‌ به‌کلی غیرطبیعی است. با این همه، جویس با این کار توهم روشن و عمیقی را تحقق می‌بخشد. محتوای ذهن بلوم، دلبستگی‌های او، و واکنش‌های او در برابر انگیزه‌ها با کمال دقت توصیف شده است که نشان می‌دهد بلوم هم یکی از آدم‌های پیش‌پاافتاده و کنجکاو و مهربان است. هدف عمده کتاب آن است که این نکته را با طول و تفصیل بی‌نظیری نشان می‌دهد - که البته این خطر را نیز در بر دارد که بر اثر نداشتن ویژگی تا اندازه‌ای ملال‌آور شود. با این همه، از ته دل قبول می‌کنیم که ذهن بلوم مانند هر ذهن دیگری نیست. در روز 16 ژوئن 1906 حتما بسیاری از دابلینی‌ها کلاه درجه یک پاستو بر سر داشته‌اند، اما فقط بلوم است که ممکن است «کلاه»ی درجه یک بر سر داشته باشد. شک می‌کنیم که شاید غلط چاپی باشد،‌ اما درواقع به‌نوعی شگرد بر خورده‌ایم.
شیوه سخن درونی بلوم نیز به‌طور یکدست مختص خود اوست، هرچند که این نکته چندان توی چشم نمی‌زند. یکی از دستمایه‌های ادبی سنتی - که پدیدآورندگان هملت و آقا زنگوله به‌پا به‌یکسان آن را به‌کار می‌برند- با مهارت به عرصه تازه‌ای آورده شده است. بلوم بیش از هر آدم داستانی دیگری ما را با گشاده‌دستی به نهانگاه درون خود راه می‌دهد. با این‌همه، مرد حقیری است؛ نه طبیعت به او چندان لطف خود کرده است، نه تربیت؛ هستی معنوی او، که به حقارت یک جانور تک‌یاخته‌ای است، و مشغولیات فکر او، که هرچند پرشور اما محدود است، در مقیاسی که در کتاب مطرح می‌شوند همه آن‌قدر ناقابل هستند که ژرف‌کاوی در آنها حاصلی به‌بار نمی‌آورد. ازاین‌رو بلوم هم با همه سرزندگی و جذابیت، ماننده استیون، در نظر ما کف‌گیرش به ته دیگ می‌خورد؛ در خطر آن است که در محیط خود غرق شود؛ و نمی‌تواند بر امواج نیروی تخیل فراوان پدیدآورنده خود شنا کند - و به نظر می‌رسد قدری مذبوحانه با این نیرو نبرد می‌کند. شاید جویس برای آن‌که تعادلی برقرار کند سرانجام، به‌صورتی بسیار کلی، چهره مالی بلوم را ترسیم می‌کند که پنلوپ غمگین بی‌وفای داستان است.

در نظر هرکس که رمان «اولیس» را خوانده باشد، (اولیس بسیار سفر) آن‌قدر حاضر و ناظر هست که باعث شود بلوم مهمل و ناچیز جلوه کند. با این همه، چنان‌که در داستان‌های پهلوان پنبه‌ای بسیار خوب دیده می‌شود، این نقیضه‌سازی‌ ممکن است نتیجه‌ای خلاف نتیجه بالا هم بدهد. صفات مثبت بلوم، نمونه‌واربودنش، و سوز دل او،‌ همه از اصل او ریشه می‌گیرد.
در طرز توصیف بلوم نیز صناعت پخته و از کاردرآمده‌ای دیده می‌شود. جویس در رمان کوتاه «درختان غار را بریده‌اند»، اثر ادوار دوژاردن که در 1887 منتشر شد، فن «تک‌گویی درونی» را یافت و این فن را در «اولیس» با پرمایگی و زیرکی بی‌اندازه‌ای به‌کار برد. او در اینجا نیز از اینکه به‌طور مستقیم از زندگی واقعی تقلید کند به‌دور است. بلوم هرگز از حرف‌زدن با خود باز نمی‌ایستد - مگر گاهی که با کس دیگری حرف می‌زند- و خواننده ناگزیر احساس می‌کند که این اصرار در لفاظی،‌ اگرچه برای آفریننده او و برای ما که با او آشنا می‌شویم مفید است،‌ به‌کلی غیرطبیعی است. با این همه، جویس با این کار توهم روشن و عمیقی را تحقق می‌بخشد. محتوای ذهن بلوم، دلبستگی‌های او، و واکنش‌های او در برابر انگیزه‌ها با کمال دقت توصیف شده است که نشان می‌دهد بلوم هم یکی از آدم‌های پیش‌پاافتاده و کنجکاو و مهربان است. هدف عمده کتاب آن است که این نکته را با طول و تفصیل بی‌نظیری نشان می‌دهد - که البته این خطر را نیز در بر دارد که بر اثر نداشتن ویژگی تا اندازه‌ای ملال‌آور شود. با این همه، از ته دل قبول می‌کنیم که ذهن بلوم مانند هر ذهن دیگری نیست. در روز 16 ژوئن 1906 حتما بسیاری از دابلینی‌ها کلاه درجه یک پاستو بر سر داشته‌اند، اما فقط بلوم است که ممکن است «کلاه»ی درجه یک بر سر داشته باشد. شک می‌کنیم که شاید غلط چاپی باشد،‌ اما درواقع به‌نوعی شگرد بر خورده‌ایم.
شیوه سخن درونی بلوم نیز به‌طور یکدست مختص خود اوست، هرچند که این نکته چندان توی چشم نمی‌زند. یکی از دستمایه‌های ادبی سنتی - که پدیدآورندگان هملت و آقا زنگوله به‌پا به‌یکسان آن را به‌کار می‌برند- با مهارت به عرصه تازه‌ای آورده شده است. بلوم بیش از هر آدم داستانی دیگری ما را با گشاده‌دستی به نهانگاه درون خود راه می‌دهد. با این‌همه، مرد حقیری است؛ نه طبیعت به او چندان لطف خود کرده است، نه تربیت؛ هستی معنوی او، که به حقارت یک جانور تک‌یاخته‌ای است، و مشغولیات فکر او، که هرچند پرشور اما محدود است، در مقیاسی که در کتاب مطرح می‌شوند همه آن‌قدر ناقابل هستند که ژرف‌کاوی در آنها حاصلی به‌بار نمی‌آورد. ازاین‌رو بلوم هم با همه سرزندگی و جذابیت، ماننده استیون، در نظر ما کف‌گیرش به ته دیگ می‌خورد؛ در خطر آن است که در محیط خود غرق شود؛ و نمی‌تواند بر امواج نیروی تخیل فراوان پدیدآورنده خود شنا کند - و به نظر می‌رسد قدری مذبوحانه با این نیرو نبرد می‌کند. شاید جویس برای آن‌که تعادلی برقرار کند سرانجام، به‌صورتی بسیار کلی، چهره مالی بلوم را ترسیم می‌کند که پنلوپ غمگین بی‌وفای داستان است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.