|

50 سالگی

پوریا ذوالفقاری

حوالی سال‌های 75 و 76 بود. مدتی از تعطیلی «ساعت خوش» می‌گذشت. ساکن گرگان بودیم. خبر رسید که نمایشی با بازی تعدادی از بازیگران ساعت خوش به مدت سه شب و هرشب دو نوبت در تالار فخرالدین اسعدگرگانی روی صحنه خواهد رفت. طبیعتا تنها راه تهیه بلیت در آن دوره، ایستادن در صف بود. ایستادیم و بلیت شب اول را گرفتیم. بعدازظهر همان روز، دو روز پیش از آغاز اجرا، در ناهارخوران معروف گرگان با خانواده قدم می‌زدیم که دیدیم سرها برمی‌گردند و با تعجب و اشتیاق نقطه‌ای را می‌نگرند. از هتل جهانگردی گرگان، رضا عطاران، سعید آقاخانی و حمید لولایی (به‌همراه وحید فارسی که هرازگاهی در برنامه‌های طنز بازی می‌‌کرد و کارش هم خوب بود) بیرون آمدند و از کنارمان گذشتند. منِ نوجوان، از عطاران، زمان اجرایشان را پرسیدم. گفت پس‌فردا. پاسخ را می‌دانستم و بلیتش در جیب پدرم بود ولی دوست داشتم با عطاران حرف بزنم تا دست‌کم موقعیتی ایجاد کرده باشم که به تعریف‌کردنش در مدرسه و افزودن خالی‌بندی‌هایی به آن بیرزد! آن پرسش به توقف آقاخانی و لولایی هم رسید و به یک فوتبال کوتاه و دم‌دستی ولی خاطره‌انگیز بین بازیگران ساعت خوش و ما - چند نوجوان عاشق آنها- منجر شد. یخ آب شده بود و مردم جرئت سؤال‌پرسیدن یافته بودند. بیشترین پرسش‌ها به مهران مدیری مربوط بود؛ او الان کجاست؟ برخلاف پرسش من نوجوان از رضا عطاران، سؤال مردم درباره مهران مدیری در لحظه شکل نگرفته بود. شایعات عجیب‌وغریبی درباره مهران مدیری به گوش می‌رسید؛ مهاجرت، دستگیری و زندانی‌شدن بابت مسائل مالی و اخلاقی و... نسل ما -پساانقلابی‌ها- ناخواسته داشت ستاره‌داشتن و شایعه‌ساختن برای ستاره‌های دوران خودش را تمرین می‌کرد.
بازگشت
مهران مدیری در سال 77 رخ نشان داد؛ با برنامه‌ای به همین نام؛ 77. ابتدا آیتم‌های طنز را کارگردانی می‌کرد و مدتی بعد اجرای برنامه را خودش برعهده گرفت. طولی نکشید که با شیوه اجرایش کل معیارهای مجریان «مقبول» تلویزیون را بر باد داد و در مدتی کوتاه صداوسیما پر شد از مجریانی که می‌کوشیدند مثل او باشند. عصاهای قورت‌داده را از بدن خارج کنند، عامیانه سخن بگویند و هرازگاهی به عوامل پشت دوربین و تهیه‌کننده هم متلکی بیندازند. ولی مهران مدیری اصل بود. خود جنس بود و تقلیدناپذیر. او بازگشته بود. آیتم‌های مریم و رامینش گرفت، «میشه بسه» اش سر زبان‌ها افتاد و مهران مدیری در نقش مردی دردکشیده از مشکلات مالی و وابسته به معیارهای اخلاقی طبقه متوسط طنازی می‌کرد و دل می‌برد. این مدل در مهران مدیری ماند. با نقش کارمندی که در پاورچین و نقطه‌چین برعهده گرفت، آن را تکمیل کرد و در مرد ‌هزارچهره به اوج رساندش. مدیری محبوبیتش را از تعلق به طبقه آسیب‌پذیر جامعه می‌گرفت. دقیقا چیزی شبیه کاراکتر «آسیب‌پذیر» طنزهای گل‌آقا. به همین دلیل در طنزهای آیتمی‌اش وقتی با توقع‌های مرسوم و غیرمنطقی همسر یا افاده‌های یک بورژوا روبه‌رو می‌شد و نالان به دوربین زل می‌زد، درکش می‌کردیم. مشکلات او همان‌هایی بود که موضوع طنزهای «صبح جمعه با شما» هم می‌شد ولی مدیری برگ‌های برنده بیشتری داشت. او به شکلی غریب می‌توانست فانتزی و فاصله‌گذاری را هم وارد کارش کند بی‌آنکه باورپذیری آن لطمه ببیند.
نبوغ
مهران مدیری از کسانی است که خیلی ساده می‌شود درباره‌شان صفت «نابغه» را به کار برد. دوسال پیش وقتی تصاویر برگزاری مراسم تولد او سر صحنه یکی از سریال‌های آیتمی‌اش برای شبکه خانگی منتشر شد، دو شمعی که عدد 47 را ساخته بودند مایه تحیر من شدند. مهران مدیری تازه سال آینده 50 ساله می‌شود. یعنی ساعت خوش را در 27 سالگی کارگردانی کرد و شب‌های برره را زمانی ساخت که هنوز 40 سالش نشده بود. همه اینها یعنی با مردی آمیخته با طنز از نخستین روز خلقتش روبه‌روییم؛ طنزی که خاص خود اوست و در عادی‌ترین برخوردهای روزمره‌اش نیز خودنمایی می‌کند. او برای طنازی و طنزسازی زور نمی‌زند.
توازن
بارها از تقابل خلاقیت و امکانات حرف زده و حرف شنیده‌ایم. اینکه گزاره «محدودیت خلاقیت می‌آورد» چقدر درست است، بحث دیگری است ولی در کارنامه مهران مدیری تا پیش از سریال «نقطه‌چین» خلاقیت واقعا جای محدودیت را پر می‌کرد. از نقطه‌چین بود که مدیری توانست با جذب اسپانسر راه‌های جدید برای تأمین بودجه و کسب درآمد بیابد. اگر «جایزه بزرگ» را به‌عنوان سریالی زیادی معمولی در قواره انتظارهایی که از مدیری می‌رفت کنار بگذاریم، از نقطه‌چین تا پیش از قسمت‌های پایانی مرد ‌هزار چهره، او با ایجاد و حفظ توازنی معقول بین امکانات و خلاقیت، یکی از دوره‌های اوج نه‌فقط کارنامه‌اش که تاریخ طنز تلویزیونی ما را رقم زد. تقریبا از قسمتی که شخصیت مسعود شصت‌چی وارد عمارت باشکوه پدرخوانده (علیرضا خمسه) شد، می‌توان از آغاز دوران متفاوتی در کارنامه مدیری سخن گفت. آن خانه و خدم و حَشمش انگار به دل مهران مدیری که حالا داشت تغییر موقعیت اقتصادی را در زندگی شخصی‌اش نیز تجربه می‌کرد، خوش نشست. از اینجا طنزپرداز نابغه و محبوب ما که به شکلی غریب هیچ‌کس اعتراضی به درآمد بالایش نداشت و آن را حقش می‌دانست، دو اشتباه استراتژیک مرتکب شد. نخست اجازه داد روحیه شکل‌گرفته در پی تغییر موقعیت اقتصادی‌اش به کارهایش راه یابد. مشکل «قهوه تلخ» و «ویلای من» و «در حاشیه» فیلم‌نامه نبود. دست‌کم فقط فیلم‌نامه نبود. مشکل این بود که مدیری می‌خواست جنسی از کمدی‌سازی را تجربه کند که ربطی به خاستگاهش نداشت. آن قصر پر از بازیگر و سیاهی‌لشکر قهوه تلخ و عمارت باشکوه ویلای من و بیمارستان درحاشیه با آن‌همه امکانات، ناخواسته کفه ترازوی خلاقیت و امکانات را به‌نفع دومی سنگین می‌کرد. حالا مدیری می‌خواست با امکاناتش جلب توجه کند. اشتباه دوم که ریشه در اولی دارد، تغییر شمایل مدیری بود. شخصیتی که محبوبیتش را از آسیب‌پذیری و تعلق به طبقه متوسط عمدتا کارمند می‌گرفت، ناگهان احساس کرد اگر لباس فاخر بپوشد، دوبلوری حرف بزند و باکلاس بشود، به دل مردم می‌نشیند؛ اتفاقی که در عمل نیفتاد و محبوب‌نشدن جراح زیبایی «در حاشیه» با دستمال‌گردن و کت و شلوار گران‌قیمت، آخرین نمونه‌اش بود.
اعتراف
نگارنده یکی از عشاق مهران مدیری است. هنوز هم هرازگاهی کارهای قدیمی او را در گوشه‌وکنار اینترنت می‌یابم و تماشا می‌کنم و هربار از میزان نبوغ و خلاقیت نهفته در پس آنها شگفت‌زده می‌شوم. مدیری سال آینده 50‌ساله خواهد شد. یعنی هنوز راهی طولانی پیش‌رو دارد. یعنی هنوز می‌تواند مخاطبانش را سر کیف بیاورد. به‌عنوان یک طرفدار، واقعا جز نوشتن این مطلب کاری نمی‌شد کرد. سخن این نیست که مدیری باید برگردد به آیتم‌های ارزان و با دشواری کار کند. هنوز هم اگر او شمایل محبوبش را به یاد بیاورد، بیندیشد که رامین 77 و مسعود شصت‌چی مرد ‌هزارچهره چه داشتند و مقایسه‌شان کند با نقش‌هایی که در دهه 90 بازی کرد و پشت‌پا بزند به آمارهای غریب تلویزیون که از مخاطبان 80 و 90 درصدی اکثر برنامه‌هایش می‌گوید و «در حاشیه» را هم سریالی موفق می‌داند، می‌تواند در مسیر درست‌تری قرار بگیرد. درخواست دوم این طرفدار از مدیری، بازگشت به رسانه‌هاست. او سال‌هاست درباره کارهایش حاضر به توضیح نیست. سال‌هاست مقابل هیچ منتقد و سینمایی‌نویسی ننشسته و سال‌هاست حرف‌هایش را رو به دوربین و براساس ترجیح خودش می‌گوید. شاید طرح نکات این نوشته در یک مصاحبه، خیلی ساده می‌توانست مدیری را از انحراف ناخواسته‌اش بازدارد یا اصلا سؤال‌کننده با پاسخ مهران مدیری قانع شود. این دوری‌گزینی از رسانه‌های دست‌کم تخصصی که همه‌شان هم طرفدار مدیری هستند و انتقادی اگر داشته باشند از سر دلسوزی و نگرانی و نه عصبیت مطرح می‌کنند، به شهادت سرنوشت هنرمندانی که راهی مشابه مدیری برگزیدند، عاقبت خوشی نخواهد داشت.
مهران مدیری هنوز گوهر طنز این دیار است. شاید دیگر جزء 20 شخصیت تأثیرگذار کشور به انتخاب نیوزویک نباشد ولی هنوز سرشار است از طنز و ذوق. محض نمونه و برای اثبات طنازی تمام‌نشدنی او فقط قیافه بنده را تصور کنید وقتی پس از چاپ گزارشم از پشت صحنه سریال «شوخی کردم»، با این جمله او روبه‌رو شدم: «خیلی لطف کردی. ایشالا گزارش عروسیت رو خودم می‌نویسم!»

حوالی سال‌های 75 و 76 بود. مدتی از تعطیلی «ساعت خوش» می‌گذشت. ساکن گرگان بودیم. خبر رسید که نمایشی با بازی تعدادی از بازیگران ساعت خوش به مدت سه شب و هرشب دو نوبت در تالار فخرالدین اسعدگرگانی روی صحنه خواهد رفت. طبیعتا تنها راه تهیه بلیت در آن دوره، ایستادن در صف بود. ایستادیم و بلیت شب اول را گرفتیم. بعدازظهر همان روز، دو روز پیش از آغاز اجرا، در ناهارخوران معروف گرگان با خانواده قدم می‌زدیم که دیدیم سرها برمی‌گردند و با تعجب و اشتیاق نقطه‌ای را می‌نگرند. از هتل جهانگردی گرگان، رضا عطاران، سعید آقاخانی و حمید لولایی (به‌همراه وحید فارسی که هرازگاهی در برنامه‌های طنز بازی می‌‌کرد و کارش هم خوب بود) بیرون آمدند و از کنارمان گذشتند. منِ نوجوان، از عطاران، زمان اجرایشان را پرسیدم. گفت پس‌فردا. پاسخ را می‌دانستم و بلیتش در جیب پدرم بود ولی دوست داشتم با عطاران حرف بزنم تا دست‌کم موقعیتی ایجاد کرده باشم که به تعریف‌کردنش در مدرسه و افزودن خالی‌بندی‌هایی به آن بیرزد! آن پرسش به توقف آقاخانی و لولایی هم رسید و به یک فوتبال کوتاه و دم‌دستی ولی خاطره‌انگیز بین بازیگران ساعت خوش و ما - چند نوجوان عاشق آنها- منجر شد. یخ آب شده بود و مردم جرئت سؤال‌پرسیدن یافته بودند. بیشترین پرسش‌ها به مهران مدیری مربوط بود؛ او الان کجاست؟ برخلاف پرسش من نوجوان از رضا عطاران، سؤال مردم درباره مهران مدیری در لحظه شکل نگرفته بود. شایعات عجیب‌وغریبی درباره مهران مدیری به گوش می‌رسید؛ مهاجرت، دستگیری و زندانی‌شدن بابت مسائل مالی و اخلاقی و... نسل ما -پساانقلابی‌ها- ناخواسته داشت ستاره‌داشتن و شایعه‌ساختن برای ستاره‌های دوران خودش را تمرین می‌کرد.
بازگشت
مهران مدیری در سال 77 رخ نشان داد؛ با برنامه‌ای به همین نام؛ 77. ابتدا آیتم‌های طنز را کارگردانی می‌کرد و مدتی بعد اجرای برنامه را خودش برعهده گرفت. طولی نکشید که با شیوه اجرایش کل معیارهای مجریان «مقبول» تلویزیون را بر باد داد و در مدتی کوتاه صداوسیما پر شد از مجریانی که می‌کوشیدند مثل او باشند. عصاهای قورت‌داده را از بدن خارج کنند، عامیانه سخن بگویند و هرازگاهی به عوامل پشت دوربین و تهیه‌کننده هم متلکی بیندازند. ولی مهران مدیری اصل بود. خود جنس بود و تقلیدناپذیر. او بازگشته بود. آیتم‌های مریم و رامینش گرفت، «میشه بسه» اش سر زبان‌ها افتاد و مهران مدیری در نقش مردی دردکشیده از مشکلات مالی و وابسته به معیارهای اخلاقی طبقه متوسط طنازی می‌کرد و دل می‌برد. این مدل در مهران مدیری ماند. با نقش کارمندی که در پاورچین و نقطه‌چین برعهده گرفت، آن را تکمیل کرد و در مرد ‌هزارچهره به اوج رساندش. مدیری محبوبیتش را از تعلق به طبقه آسیب‌پذیر جامعه می‌گرفت. دقیقا چیزی شبیه کاراکتر «آسیب‌پذیر» طنزهای گل‌آقا. به همین دلیل در طنزهای آیتمی‌اش وقتی با توقع‌های مرسوم و غیرمنطقی همسر یا افاده‌های یک بورژوا روبه‌رو می‌شد و نالان به دوربین زل می‌زد، درکش می‌کردیم. مشکلات او همان‌هایی بود که موضوع طنزهای «صبح جمعه با شما» هم می‌شد ولی مدیری برگ‌های برنده بیشتری داشت. او به شکلی غریب می‌توانست فانتزی و فاصله‌گذاری را هم وارد کارش کند بی‌آنکه باورپذیری آن لطمه ببیند.
نبوغ
مهران مدیری از کسانی است که خیلی ساده می‌شود درباره‌شان صفت «نابغه» را به کار برد. دوسال پیش وقتی تصاویر برگزاری مراسم تولد او سر صحنه یکی از سریال‌های آیتمی‌اش برای شبکه خانگی منتشر شد، دو شمعی که عدد 47 را ساخته بودند مایه تحیر من شدند. مهران مدیری تازه سال آینده 50 ساله می‌شود. یعنی ساعت خوش را در 27 سالگی کارگردانی کرد و شب‌های برره را زمانی ساخت که هنوز 40 سالش نشده بود. همه اینها یعنی با مردی آمیخته با طنز از نخستین روز خلقتش روبه‌روییم؛ طنزی که خاص خود اوست و در عادی‌ترین برخوردهای روزمره‌اش نیز خودنمایی می‌کند. او برای طنازی و طنزسازی زور نمی‌زند.
توازن
بارها از تقابل خلاقیت و امکانات حرف زده و حرف شنیده‌ایم. اینکه گزاره «محدودیت خلاقیت می‌آورد» چقدر درست است، بحث دیگری است ولی در کارنامه مهران مدیری تا پیش از سریال «نقطه‌چین» خلاقیت واقعا جای محدودیت را پر می‌کرد. از نقطه‌چین بود که مدیری توانست با جذب اسپانسر راه‌های جدید برای تأمین بودجه و کسب درآمد بیابد. اگر «جایزه بزرگ» را به‌عنوان سریالی زیادی معمولی در قواره انتظارهایی که از مدیری می‌رفت کنار بگذاریم، از نقطه‌چین تا پیش از قسمت‌های پایانی مرد ‌هزار چهره، او با ایجاد و حفظ توازنی معقول بین امکانات و خلاقیت، یکی از دوره‌های اوج نه‌فقط کارنامه‌اش که تاریخ طنز تلویزیونی ما را رقم زد. تقریبا از قسمتی که شخصیت مسعود شصت‌چی وارد عمارت باشکوه پدرخوانده (علیرضا خمسه) شد، می‌توان از آغاز دوران متفاوتی در کارنامه مدیری سخن گفت. آن خانه و خدم و حَشمش انگار به دل مهران مدیری که حالا داشت تغییر موقعیت اقتصادی را در زندگی شخصی‌اش نیز تجربه می‌کرد، خوش نشست. از اینجا طنزپرداز نابغه و محبوب ما که به شکلی غریب هیچ‌کس اعتراضی به درآمد بالایش نداشت و آن را حقش می‌دانست، دو اشتباه استراتژیک مرتکب شد. نخست اجازه داد روحیه شکل‌گرفته در پی تغییر موقعیت اقتصادی‌اش به کارهایش راه یابد. مشکل «قهوه تلخ» و «ویلای من» و «در حاشیه» فیلم‌نامه نبود. دست‌کم فقط فیلم‌نامه نبود. مشکل این بود که مدیری می‌خواست جنسی از کمدی‌سازی را تجربه کند که ربطی به خاستگاهش نداشت. آن قصر پر از بازیگر و سیاهی‌لشکر قهوه تلخ و عمارت باشکوه ویلای من و بیمارستان درحاشیه با آن‌همه امکانات، ناخواسته کفه ترازوی خلاقیت و امکانات را به‌نفع دومی سنگین می‌کرد. حالا مدیری می‌خواست با امکاناتش جلب توجه کند. اشتباه دوم که ریشه در اولی دارد، تغییر شمایل مدیری بود. شخصیتی که محبوبیتش را از آسیب‌پذیری و تعلق به طبقه متوسط عمدتا کارمند می‌گرفت، ناگهان احساس کرد اگر لباس فاخر بپوشد، دوبلوری حرف بزند و باکلاس بشود، به دل مردم می‌نشیند؛ اتفاقی که در عمل نیفتاد و محبوب‌نشدن جراح زیبایی «در حاشیه» با دستمال‌گردن و کت و شلوار گران‌قیمت، آخرین نمونه‌اش بود.
اعتراف
نگارنده یکی از عشاق مهران مدیری است. هنوز هم هرازگاهی کارهای قدیمی او را در گوشه‌وکنار اینترنت می‌یابم و تماشا می‌کنم و هربار از میزان نبوغ و خلاقیت نهفته در پس آنها شگفت‌زده می‌شوم. مدیری سال آینده 50‌ساله خواهد شد. یعنی هنوز راهی طولانی پیش‌رو دارد. یعنی هنوز می‌تواند مخاطبانش را سر کیف بیاورد. به‌عنوان یک طرفدار، واقعا جز نوشتن این مطلب کاری نمی‌شد کرد. سخن این نیست که مدیری باید برگردد به آیتم‌های ارزان و با دشواری کار کند. هنوز هم اگر او شمایل محبوبش را به یاد بیاورد، بیندیشد که رامین 77 و مسعود شصت‌چی مرد ‌هزارچهره چه داشتند و مقایسه‌شان کند با نقش‌هایی که در دهه 90 بازی کرد و پشت‌پا بزند به آمارهای غریب تلویزیون که از مخاطبان 80 و 90 درصدی اکثر برنامه‌هایش می‌گوید و «در حاشیه» را هم سریالی موفق می‌داند، می‌تواند در مسیر درست‌تری قرار بگیرد. درخواست دوم این طرفدار از مدیری، بازگشت به رسانه‌هاست. او سال‌هاست درباره کارهایش حاضر به توضیح نیست. سال‌هاست مقابل هیچ منتقد و سینمایی‌نویسی ننشسته و سال‌هاست حرف‌هایش را رو به دوربین و براساس ترجیح خودش می‌گوید. شاید طرح نکات این نوشته در یک مصاحبه، خیلی ساده می‌توانست مدیری را از انحراف ناخواسته‌اش بازدارد یا اصلا سؤال‌کننده با پاسخ مهران مدیری قانع شود. این دوری‌گزینی از رسانه‌های دست‌کم تخصصی که همه‌شان هم طرفدار مدیری هستند و انتقادی اگر داشته باشند از سر دلسوزی و نگرانی و نه عصبیت مطرح می‌کنند، به شهادت سرنوشت هنرمندانی که راهی مشابه مدیری برگزیدند، عاقبت خوشی نخواهد داشت.
مهران مدیری هنوز گوهر طنز این دیار است. شاید دیگر جزء 20 شخصیت تأثیرگذار کشور به انتخاب نیوزویک نباشد ولی هنوز سرشار است از طنز و ذوق. محض نمونه و برای اثبات طنازی تمام‌نشدنی او فقط قیافه بنده را تصور کنید وقتی پس از چاپ گزارشم از پشت صحنه سریال «شوخی کردم»، با این جمله او روبه‌رو شدم: «خیلی لطف کردی. ایشالا گزارش عروسیت رو خودم می‌نویسم!»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.