|

یادداشتی درباره «دور دنیا در هشتاد روز» کاری از جلال تهرانی

زبانِ بدن

سهراب حسینی: آلبر کامو گفته بود: «کسی که عاشق فلسفه باشد، به احتمال زیاد عاشق تئاتر هم خواهد بود». نسبت فلسفه با تراژدی در یونان باستان روشن است. اگر درام‌نویس‌های مهم تاریخ را نتوانیم با معیارهای کارِ فلسفی در بین فلاسفه طبقه‌بندی کنیم، دستِ‌کم این ادعا محرز است که متونِ تئاتری مهمی از آثار سوفوکل تا بکت، منبعِ فکری بسیاری از فیلسوف‌های به‌نامِ تاریخ بوده‌اند. تئاتر بیش از هر چیز به زبان و بیش از زبان به تن وابسته است. که این ادعا البته خودش می‌تواند گزاره‌ - یا پیشنهادی فلسفی- تلقی شود. عمر تراژدی از تئاتر بلندتر است. به روزگاری بازمی‌گردد که انسان در کشاکشِ نیروهای ازلی و ابدی خیر و شر گرفتار بود. تراژدی از تئاتر قدیمی‌تر است، چون انسان از تئاتر قدیمی‌تر است. اما صحنه تئاتر تنها مکانی‌ست در جهان که انسان در آن به مرزهای واقعی تراژدی نزدیک می‌شود. چون بدن در هیچ‌کجا به اندازه تئاتر نمودِ واقعی ندارد. تئاتر از چهره انسان نقاب برمی‌دارد. انسان، انسان را داوری می‌کند. و از پسِ داوری رنج‌ها و شکست‌ها، نیرنگ‌ها و حماقت‌ها، پوچی‌ها و پلیدی‌ها، تصویری ارائه می‌دهد از آنچه در ذات، به اصلِ انسان نزدیک‌تر است. نه‌این‌که هیچ‌کدامِ اینها رسالتِ تئاتر باشد؛ این‌ها بلاهایی‌ست که تراژدی بر سرِ تئاتر آورده. این تنها صحنه‌ای‌ است که انسان با خودش روبه‌رو می‌شود. نفس‌به‌نفس با درماندگی‌ها و هوس‌های ناچیز. با افق‌های بعید و گذشته‌های شرمگین. این‌جا جایی‌ست که انسان به خود می‌خندد و بر خود می‌گرید. از طوفانِ آریستوفان تا یرمای لورکا، تئاتر بستر سرد و سخت و ترسناکی‌ست که به عریان‌ترین شکلِ ممکن رازهای مگو را برملا می‌کند و تجربیاتِ تلخِ شکست سروران را به رخ می‌کشد. برای همین از یونانِ باستان تا اسپانیای ژنرال فرانکو، تئاتر هم‌چنان که تمدن ساخته، به جهان صاحبان قدرت لرزه انداخته. و این‌چنین تبارِ هیچ انسانِ خردمندی، بدونِ تئاتر شناختنی نیست. و این تبار دو شناسه درهم‌تنیده دارد: «زبان» و «بدن». و آنچه از این‌ها مشتق است؛ «زبانِ بدن». از زمانی که ژان پیر شانژو بدن را به‌عنوان مهم‌ترین رکن الهام در هنرِ مدرن تلقی کرد، تقریبا توجه تمام هنرمندانِ آوانگارد در جهان به سویه‌های فلسفی بدن جلب شد. و به‌طورِ طبیعی چنان‌چه در پیشانی این یادداشت توضیح دادم، تئاتری‌ها در خط مقدمِ حمله به گزاره‌های معنایی و مفهومی بدن بودند. من در ایران خیلی تئاتر ندیدم. البته در بیرون از ایران اصلا ندیدم! اما تقریبا تمام سرشاخه‌ها و صاحب‌منصبانِ تئاتری را که سبک‌وسیاقِ منحصری را دارند دنبال کرده‌ام. از هرکدام لااقل یک اثرِ جدی دیده‌ام. آنچه می‌شود به صراحت شهادت داد این است که تئاترِ ایران، احتمالا به علتِ اعتیادِ شدید به ادبیات -که آفتِ جدی همه هنرها در ایران است- متمرکز بر زبان است. حالا جلال تهرانی تئاتری درست کرده، که در آن بدن، در یک دیالکتیکِ جدی بر پیکره اجرا تنیده است. بدن در این تئاتر، عنصری پیش‌برنده و مدعی‌ست. از طرفی ادبیاتِ کار و شکلِ پرداختِ دیالوگ‌ها، یکی از نمونه‌های تئوری «فرسو دگی زبان» فوکو را پیش می‌کشد. فوکو مدعی ا‌ست که «وررفتن» با ساختارِ زبان، مفهومِ آن را از درون تهی می‌کند. این‌چنین از واژگان کالبدی می‌ماند که می‌توان مفاهیمِ تازه را با آنها آزمود. من در این یادداشت تقریبا - فقط- سرفصلِ تعدادی مبحثِ مشخص را شماره کرده‌ام که شاید در آینده‌ای نزدیک بشود آنها را به مذاکره گذاشت. فعلا این تجربه جالب را روی صحنه ببینید، تا بعد اگر فرصتی فراهم شد ابعادِ گوناگون آن را با هم بررسی کنیم.

سهراب حسینی: آلبر کامو گفته بود: «کسی که عاشق فلسفه باشد، به احتمال زیاد عاشق تئاتر هم خواهد بود». نسبت فلسفه با تراژدی در یونان باستان روشن است. اگر درام‌نویس‌های مهم تاریخ را نتوانیم با معیارهای کارِ فلسفی در بین فلاسفه طبقه‌بندی کنیم، دستِ‌کم این ادعا محرز است که متونِ تئاتری مهمی از آثار سوفوکل تا بکت، منبعِ فکری بسیاری از فیلسوف‌های به‌نامِ تاریخ بوده‌اند. تئاتر بیش از هر چیز به زبان و بیش از زبان به تن وابسته است. که این ادعا البته خودش می‌تواند گزاره‌ - یا پیشنهادی فلسفی- تلقی شود. عمر تراژدی از تئاتر بلندتر است. به روزگاری بازمی‌گردد که انسان در کشاکشِ نیروهای ازلی و ابدی خیر و شر گرفتار بود. تراژدی از تئاتر قدیمی‌تر است، چون انسان از تئاتر قدیمی‌تر است. اما صحنه تئاتر تنها مکانی‌ست در جهان که انسان در آن به مرزهای واقعی تراژدی نزدیک می‌شود. چون بدن در هیچ‌کجا به اندازه تئاتر نمودِ واقعی ندارد. تئاتر از چهره انسان نقاب برمی‌دارد. انسان، انسان را داوری می‌کند. و از پسِ داوری رنج‌ها و شکست‌ها، نیرنگ‌ها و حماقت‌ها، پوچی‌ها و پلیدی‌ها، تصویری ارائه می‌دهد از آنچه در ذات، به اصلِ انسان نزدیک‌تر است. نه‌این‌که هیچ‌کدامِ اینها رسالتِ تئاتر باشد؛ این‌ها بلاهایی‌ست که تراژدی بر سرِ تئاتر آورده. این تنها صحنه‌ای‌ است که انسان با خودش روبه‌رو می‌شود. نفس‌به‌نفس با درماندگی‌ها و هوس‌های ناچیز. با افق‌های بعید و گذشته‌های شرمگین. این‌جا جایی‌ست که انسان به خود می‌خندد و بر خود می‌گرید. از طوفانِ آریستوفان تا یرمای لورکا، تئاتر بستر سرد و سخت و ترسناکی‌ست که به عریان‌ترین شکلِ ممکن رازهای مگو را برملا می‌کند و تجربیاتِ تلخِ شکست سروران را به رخ می‌کشد. برای همین از یونانِ باستان تا اسپانیای ژنرال فرانکو، تئاتر هم‌چنان که تمدن ساخته، به جهان صاحبان قدرت لرزه انداخته. و این‌چنین تبارِ هیچ انسانِ خردمندی، بدونِ تئاتر شناختنی نیست. و این تبار دو شناسه درهم‌تنیده دارد: «زبان» و «بدن». و آنچه از این‌ها مشتق است؛ «زبانِ بدن». از زمانی که ژان پیر شانژو بدن را به‌عنوان مهم‌ترین رکن الهام در هنرِ مدرن تلقی کرد، تقریبا توجه تمام هنرمندانِ آوانگارد در جهان به سویه‌های فلسفی بدن جلب شد. و به‌طورِ طبیعی چنان‌چه در پیشانی این یادداشت توضیح دادم، تئاتری‌ها در خط مقدمِ حمله به گزاره‌های معنایی و مفهومی بدن بودند. من در ایران خیلی تئاتر ندیدم. البته در بیرون از ایران اصلا ندیدم! اما تقریبا تمام سرشاخه‌ها و صاحب‌منصبانِ تئاتری را که سبک‌وسیاقِ منحصری را دارند دنبال کرده‌ام. از هرکدام لااقل یک اثرِ جدی دیده‌ام. آنچه می‌شود به صراحت شهادت داد این است که تئاترِ ایران، احتمالا به علتِ اعتیادِ شدید به ادبیات -که آفتِ جدی همه هنرها در ایران است- متمرکز بر زبان است. حالا جلال تهرانی تئاتری درست کرده، که در آن بدن، در یک دیالکتیکِ جدی بر پیکره اجرا تنیده است. بدن در این تئاتر، عنصری پیش‌برنده و مدعی‌ست. از طرفی ادبیاتِ کار و شکلِ پرداختِ دیالوگ‌ها، یکی از نمونه‌های تئوری «فرسو دگی زبان» فوکو را پیش می‌کشد. فوکو مدعی ا‌ست که «وررفتن» با ساختارِ زبان، مفهومِ آن را از درون تهی می‌کند. این‌چنین از واژگان کالبدی می‌ماند که می‌توان مفاهیمِ تازه را با آنها آزمود. من در این یادداشت تقریبا - فقط- سرفصلِ تعدادی مبحثِ مشخص را شماره کرده‌ام که شاید در آینده‌ای نزدیک بشود آنها را به مذاکره گذاشت. فعلا این تجربه جالب را روی صحنه ببینید، تا بعد اگر فرصتی فراهم شد ابعادِ گوناگون آن را با هم بررسی کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.