|

یادداشت

چالش‌های کارگران
حسین راغفر . اقتصاد‌دان

امروز در پایان هشت سال دولت برخاسته از اصولگرایان، نیروی کار در کشور در شرایط دشواری قرار دارد. سیاست‌های اقتصادی این دوره به دلایل گوناگون از جمله فقدان سرمایه‌گذاری کافی، محدودیت‌های دسترسی به فناوری در بخش تولید و نیز فقدان نهادهای حامی توسعه، وجود ساختارهای انحصاری قدرتمند در تولید، منافع وارداتی ذی‌نفوذان، با وجود درآمدهای نزدیک به یک‌هزار‌میلیارددلاری نفت و گاز طی این دوره، سبب به حاشیه‌رفتن نیروی کار و قرارگرفتن در معرض انواع ویروس‌های اقتصادی - اجتماعی اعم از فقر و آسیب‌های روانی، تزلزل خانواده‌ها، افیون اعتیاد و ورود به تشکل‌های جرم و جرایم و اقتصاد زیرزمینی شده است. تجربه جوامع صنعتی در مواقع بروز بحران‌های کارگری و بیکاری نیروی کار، فراهم کردن فرصت‌های نهادی مشارکت ذی‌نفعان از جمله خود نیروی کار و ایجاد نهادهایی بوده است که امکان مشارکت و مداخله برای مقابله با چالش‌های اقتصادی را فراهم کنند. اتحادیه‌های صنفی نیروی کار و تمهید سرمایه‌داری به‌عنوان بخشی از نهادهای تثبیت‌گر اجتماعی، اقتصادی و سیاسی ارزیابی شدند. موج نئولیبرالیسم تاچری و ریگانی با ریشه‌کنی این بنیادها در آمریکا و بریتانیا، ضمن تغذیه عوامل بی‌ثباتی اجتماعی ـ اقتصادی در این کشورها، بحران‌های اقتصادی را جهانی کرد و به همین دلیل پایان بحران‌های کنونی این کشورها در افق زمانی کوتاه‌مدت مشاهده نمی‌شود. جهانی‌شدن وسیله مبادله نابرابر و ناعادلانه سرمایه‌داری جهانی با «جهان پیرامونی» بوده است. جهانی‌شدن اقتصاد از طریق سیاست‌های موسوم به تعدیل ساختاری، وسیله این مبادله نابرابر بوده است. با‌ورود امواج سیاست‌های تعدیل ساختاری به ایران، یکی از اصلی‌ترین سرمایه‌های رایج در کشور به حاشیه رانده شد و آن روحیه همدردی و احساس تعاون‌جمعی بود که در دوره هشت سال جنگ تحمیلی به اصلی‌ترین سرمایه فرهنگی کشور بدل شده بود. فرهنگ جمعی تحلیل رفت و فردگرایی افراطی فراگیر شد. اوج سیاست‌های نئولیبرال را در دوره هشت‌ساله دولت‌های موسوم به اصولگرا شاهد هستیم که در آن بنیان‌های تولید، هدف قرار گرفت و به دنبال آن نیروی کار، بازنده اصلی این موج جدید نومحافظه‌کاری در ایران شد. امروز بحران نیروی کار، یک بحران جهانی است. شعار «وال‌استریت را اشغال کنید» -که شعار اصلی جنبش اعتراضی وال‌استریت است- ناظر به کنترل کاخ سفید توسط اصحاب ثروت و سرمایه در وال‌استریت است. در ایران طی این هشت سال، سیاست‌های نئولیبرال، چالش‌های بزررگی را برای دولت‌های بعدی به میراث نهاده است. از جمله بزرگ‌ترین آنها بیکاری و از بین‌بردن فرصت‌های اشتغال در کشور است که اصلی‌ترین آسیب‌دیدگان آن، نیروی کار کنونی و نسل‌ها هستند. از دیگر سو، نگاه سیاسی به تشکل‌های صنفی کارگری، فرصت‌های همکاری اجتماعی آسیب‌دیدگان را برای فراهم کردن تمهیداتی جمعی و اشکالی از پوشش‌های بیمه‌ای توسط خود تشکل‌های صنفی، تقریبا منتفی کرده است. امروز نیروی کار در ایران، با کمترین امکان دفاع در معرض اشکال مختلف آسیب‌های روحی و پیامدهای اقتصاد زیرزمینی است. راه برون‌رفت از این چالش خودخواسته در اقتصاد ملی، توجه به نیازهای تولید و بازگرداندن اعتماد به صاحبان سرمایه‌های تولیدی است که از جمله آسیب‌دیدگان سیاست‌های نئومحافظه‌کاری در ایران بودند. توجه به تولید، اصلاح فضای کسب و کار کشور و جایگزینی یک فضای رقابتی به جای انحصارهای قدرتمند سیاسی- اقتصادی و تنظیم کلیه سیاست‌های اقتصادی‌ـ اجتماعی حول تامین نیازهای تولید، تنها راه‌حل پیش‌روی اقتصاد کشور است.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
نیاز به «دشمن بزرگ»
سعید لیلاز . کارشناس اقتصادی

برخلاف ادعاهای این روزها، منافع ایالات متحده آمریکا در ایران، پیروزی هر چه محکم‌تر و قطعی‌تر محافظه‌کاران، و حتی از آن بهتر، رادیکا‌ل‌هاست. با نگاهی مختصر به وضعیت سیاسی و ژئوپلیتیک منطقه خاورمیانه و خلیج‌فارس به سادگی و بی‌نیاز از «قوی کردن» رگ‌های گردن می‌توان دریافت که در غیاب دشمنان خطرناکی چون صدام‌حسین در عراق و اسامه‌بن‌لادن در افغانستان، ایالات متحده به دشمنی خطرناک، رادیکال و پرسروصدا در منطقه نیاز دارد تا با نشان دادن آن به جهانیان، برای ادامه حضور طولانی‌مدت خود در منطقه توجیهی جهان‌پسند بیابد. دولت جورج‌بوش پسر، در سال 2003 میلادی، با نشان دادن صحنه فروریختن برج‌های دوقلو در نیویورک بود که توانست مجوز سیاسی، ملی و حتی اخلاقی اشغال عراق و افغانستان را باوجود مخالفت‌های نه‌چندان آشکار هم‌پیمانان غربی‌اش از مردم آمریکا بگیرد و صحنه جغرافیای سیاسی خاورمیانه را دگرگون سازد. اکنون نیز با وجود خروج کامل نیروهای نظامی آمریکا از عراق و برنامه مشابه برای افغانستان تا سال 2014 میلادی، مجموعه استقرار نیروهای نظامی آمریکا در منطقه و از جمله قطر، بحرین، عربستان سعودی و چند کشور دیگر، به‌گونه‌ای سامان داده نشده که بوی یک اقامت کوتاه و از سر ناچاری را بدهد. پیداست که آمریکایی‌ها برای ماندن در منطقه، به‌ بهانه‌ای بزرگ، یا به زبان روشن‌تر دشمنی بزرگ نیاز دارند تا حضور و ماندن خود و تبدیل خلیج‌فارس به خلیج‌آمریکایی را توجیه کنند. این دشمن، اگر چندان هم دشمن یا چندان هم بزرگ یا چندان هم واقعی نباشد، اشکالی ندارد. مهم آن است که بتوان آن را به رهبران و مردم منطقه به مثابه تهدیدی بزرگ نشان داد و علاوه بر گرفتن حق امتیاز پایگاه‌های نظامی 20 و 30ساله، میلیاردها دلار اسلحه به آنها فروخت و از همه مهم‌تر نفت آنها را غارت کرد. به این ترتیب، ایالات متحده و منافع آن در این سوی جهان، تضاد و تناقض روشن با آرامش و ثبات و امنیت و همکاری و همزیستی مسالمت‌آمیز کشورهای منطقه دارد و با تشنج و درگیری و سردادن شعارهای انقلابی -هرچه تندتر و توخالی‌تر، بهتر- رفیق و همراه است.
پیداست که سیاست اصلاح‌طلبان کاملا با این گرایش و استراتژی آمریکا در منطقه مغایر است و بنابراین واشنگتن به هیچ‌وجه به راستی خواهان روی کار آمدن اصلاح‌طلبان در ایران نیست. یک نمونه بسیار روشن و ساده این واقعیت، طرح دو شعار به‌ظاهر انقلابی در سال‌های 1385 و 1386 بود؛ اولی «هولوکاست» را تکذیب می‌کرد و دومی خواستار محو «اسرائیل از روی نقشه جغرافیا» بود. پیرامون این دو شعار در آن سال‌ها تبلیغات داخلی شامل به‌به و احسنت و آفرین بسیار صورت گرفت. گرچه بعدا معلوم شد هیچ‌یک از آن دو شعار، به آن محکمی که در ابتدا مطرح شد موردنظر یا باور طراح شعار نبود، اما بعدها آشکار شد که به سختی امکان داشت حرکت سیاسی دیگری به اندازه طرح آن دو می‌توانست یا می‌تواند به سود اشغالگران سرزمین فلسطین باشد. همچنین طرح آن شعارها و به‌طور کلی رفتارهای سیاسی- و نه عملی- آن روزها، احتمالا سریع‌ترین و کامل‌ترین اجماع جهانی علیه جمهوری اسلامی ایران و برنامه هسته‌ای مشروع و قانونی آن را فراهم آورد. برای آنکه کارکرد این رادیکالیسم به‌ظاهر انقلابی و اثرات واقعی آن بر کشور و نیات واقعی ایالات متحده در قبال ایران را درست‌تر درک کنیم، تنها این مقایسه را انجام می‌دهم که در مورد کشوری مثل سوریه با اهمیتی هزار بار کمتر از ایران، اندازه‌ای- چه در مساحت و چه اقتصاد- به مراتب خردتر از ایران، سبعیتی غیرقابل مقایسه با جمهوری اسلامی و دو سال جنگ داخلی و کشته‌شدن تعداد زیادی در طول آن هنوز نتوانسته است به صدور حتی یک قطعنامه شورای امنیت سازمان‌ملل متحد علیه دولت سوریه بینجامد؛ اما در مقابل، رادیکالیسم و انقلابی‌نمایی در ایران به آنجا انجامیده که فقط ظرف چهار سال، چهار قطعنامه علیه ایران به بار آورده و نزدیک‌ترین و سود برنده‌ترین متحدان ایران نیز بی‌هیچ مقاومتی آن را در شورای امنیت امضا کرده‌اند. ضمن آنکه یقینا و به گواه‌ تمام کارشناسان و ناظران، مجموع پیشرفت اتمی ایران در سال‌های 84 تا 1376 در سایه اصلاح‌طلبی داخلی و پیشبرد استراتژی تنش‌زدایی خارجی، به مراتب بیشتر، کم‌هزینه‌تر و پربازده‌تر از دوران انقلابی نمایی بود که نهایتا به دوستی‌طلبی با «ملت اسراییل» پایان یافت.برای آنکه دریابیم از میان انقلابی نمایی یا اصلاح‌طلبی در ایران کدام‌یک بیشتر به سود ایالات متحده و اسراییل و از قضا تندروترین جناح‌های حاکم در آن دو کشور هستند، به استدلال و بنیه بیشتری ‌نیاز است؟
شواهد و تاریخ نشان می‌دهند که به‌طور کلی، دست‌کم در این سوی دنیا یا حداقل در ایران، دموکراسی هرگز گزینه موردعلاقه دولت ایالات متحده و پیش از آن بریتانیا یا حتی روسیه نبوده است. در دیگر کشورهای منطقه نیز دولت‌های غیردموکراتیکی مثل عربستان در مجموع روابط گرم‌تر و با ثبات‌تری با غرب و به‌ویژه کاخ‌سفید دارند تا مثلا دولت دموکراتیکی مانند ترکیه.
اینکه به‌قول دوستان «کیهان» آمریکایی‌ها از ضرورت پشتیبانی از اصلاح‌طلبان در کشاکش کنونی ایران دم می‌زنند، شاید با هدف نتیجه عکس گرفتن و جلوگیری از روی کار آمدن اصلاح‌طلبان در ایران باشد. به هزار دلیل و علت دیگر، صاحب این گفتار قادر به اثبات این واقعیت روشن است که برخی انقلابی نماها در ایران هزاربار بیشتر به سود آمریکا حرف می‌زنند و رفتار می‌کنند تا اصلاح‌طلبان.
چالش‌های کارگران
حسین راغفر . اقتصاد‌دان

امروز در پایان هشت سال دولت برخاسته از اصولگرایان، نیروی کار در کشور در شرایط دشواری قرار دارد. سیاست‌های اقتصادی این دوره به دلایل گوناگون از جمله فقدان سرمایه‌گذاری کافی، محدودیت‌های دسترسی به فناوری در بخش تولید و نیز فقدان نهادهای حامی توسعه، وجود ساختارهای انحصاری قدرتمند در تولید، منافع وارداتی ذی‌نفوذان، با وجود درآمدهای نزدیک به یک‌هزار‌میلیارددلاری نفت و گاز طی این دوره، سبب به حاشیه‌رفتن نیروی کار و قرارگرفتن در معرض انواع ویروس‌های اقتصادی - اجتماعی اعم از فقر و آسیب‌های روانی، تزلزل خانواده‌ها، افیون اعتیاد و ورود به تشکل‌های جرم و جرایم و اقتصاد زیرزمینی شده است. تجربه جوامع صنعتی در مواقع بروز بحران‌های کارگری و بیکاری نیروی کار، فراهم کردن فرصت‌های نهادی مشارکت ذی‌نفعان از جمله خود نیروی کار و ایجاد نهادهایی بوده است که امکان مشارکت و مداخله برای مقابله با چالش‌های اقتصادی را فراهم کنند. اتحادیه‌های صنفی نیروی کار و تمهید سرمایه‌داری به‌عنوان بخشی از نهادهای تثبیت‌گر اجتماعی، اقتصادی و سیاسی ارزیابی شدند. موج نئولیبرالیسم تاچری و ریگانی با ریشه‌کنی این بنیادها در آمریکا و بریتانیا، ضمن تغذیه عوامل بی‌ثباتی اجتماعی ـ اقتصادی در این کشورها، بحران‌های اقتصادی را جهانی کرد و به همین دلیل پایان بحران‌های کنونی این کشورها در افق زمانی کوتاه‌مدت مشاهده نمی‌شود. جهانی‌شدن وسیله مبادله نابرابر و ناعادلانه سرمایه‌داری جهانی با «جهان پیرامونی» بوده است. جهانی‌شدن اقتصاد از طریق سیاست‌های موسوم به تعدیل ساختاری، وسیله این مبادله نابرابر بوده است. با‌ورود امواج سیاست‌های تعدیل ساختاری به ایران، یکی از اصلی‌ترین سرمایه‌های رایج در کشور به حاشیه رانده شد و آن روحیه همدردی و احساس تعاون‌جمعی بود که در دوره هشت سال جنگ تحمیلی به اصلی‌ترین سرمایه فرهنگی کشور بدل شده بود. فرهنگ جمعی تحلیل رفت و فردگرایی افراطی فراگیر شد. اوج سیاست‌های نئولیبرال را در دوره هشت‌ساله دولت‌های موسوم به اصولگرا شاهد هستیم که در آن بنیان‌های تولید، هدف قرار گرفت و به دنبال آن نیروی کار، بازنده اصلی این موج جدید نومحافظه‌کاری در ایران شد. امروز بحران نیروی کار، یک بحران جهانی است. شعار «وال‌استریت را اشغال کنید» -که شعار اصلی جنبش اعتراضی وال‌استریت است- ناظر به کنترل کاخ سفید توسط اصحاب ثروت و سرمایه در وال‌استریت است. در ایران طی این هشت سال، سیاست‌های نئولیبرال، چالش‌های بزررگی را برای دولت‌های بعدی به میراث نهاده است. از جمله بزرگ‌ترین آنها بیکاری و از بین‌بردن فرصت‌های اشتغال در کشور است که اصلی‌ترین آسیب‌دیدگان آن، نیروی کار کنونی و نسل‌ها هستند. از دیگر سو، نگاه سیاسی به تشکل‌های صنفی کارگری، فرصت‌های همکاری اجتماعی آسیب‌دیدگان را برای فراهم کردن تمهیداتی جمعی و اشکالی از پوشش‌های بیمه‌ای توسط خود تشکل‌های صنفی، تقریبا منتفی کرده است. امروز نیروی کار در ایران، با کمترین امکان دفاع در معرض اشکال مختلف آسیب‌های روحی و پیامدهای اقتصاد زیرزمینی است. راه برون‌رفت از این چالش خودخواسته در اقتصاد ملی، توجه به نیازهای تولید و بازگرداندن اعتماد به صاحبان سرمایه‌های تولیدی است که از جمله آسیب‌دیدگان سیاست‌های نئومحافظه‌کاری در ایران بودند. توجه به تولید، اصلاح فضای کسب و کار کشور و جایگزینی یک فضای رقابتی به جای انحصارهای قدرتمند سیاسی- اقتصادی و تنظیم کلیه سیاست‌های اقتصادی‌ـ اجتماعی حول تامین نیازهای تولید، تنها راه‌حل پیش‌روی اقتصاد کشور است.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
نیاز به «دشمن بزرگ»
سعید لیلاز . کارشناس اقتصادی

برخلاف ادعاهای این روزها، منافع ایالات متحده آمریکا در ایران، پیروزی هر چه محکم‌تر و قطعی‌تر محافظه‌کاران، و حتی از آن بهتر، رادیکا‌ل‌هاست. با نگاهی مختصر به وضعیت سیاسی و ژئوپلیتیک منطقه خاورمیانه و خلیج‌فارس به سادگی و بی‌نیاز از «قوی کردن» رگ‌های گردن می‌توان دریافت که در غیاب دشمنان خطرناکی چون صدام‌حسین در عراق و اسامه‌بن‌لادن در افغانستان، ایالات متحده به دشمنی خطرناک، رادیکال و پرسروصدا در منطقه نیاز دارد تا با نشان دادن آن به جهانیان، برای ادامه حضور طولانی‌مدت خود در منطقه توجیهی جهان‌پسند بیابد. دولت جورج‌بوش پسر، در سال 2003 میلادی، با نشان دادن صحنه فروریختن برج‌های دوقلو در نیویورک بود که توانست مجوز سیاسی، ملی و حتی اخلاقی اشغال عراق و افغانستان را باوجود مخالفت‌های نه‌چندان آشکار هم‌پیمانان غربی‌اش از مردم آمریکا بگیرد و صحنه جغرافیای سیاسی خاورمیانه را دگرگون سازد. اکنون نیز با وجود خروج کامل نیروهای نظامی آمریکا از عراق و برنامه مشابه برای افغانستان تا سال 2014 میلادی، مجموعه استقرار نیروهای نظامی آمریکا در منطقه و از جمله قطر، بحرین، عربستان سعودی و چند کشور دیگر، به‌گونه‌ای سامان داده نشده که بوی یک اقامت کوتاه و از سر ناچاری را بدهد. پیداست که آمریکایی‌ها برای ماندن در منطقه، به‌ بهانه‌ای بزرگ، یا به زبان روشن‌تر دشمنی بزرگ نیاز دارند تا حضور و ماندن خود و تبدیل خلیج‌فارس به خلیج‌آمریکایی را توجیه کنند. این دشمن، اگر چندان هم دشمن یا چندان هم بزرگ یا چندان هم واقعی نباشد، اشکالی ندارد. مهم آن است که بتوان آن را به رهبران و مردم منطقه به مثابه تهدیدی بزرگ نشان داد و علاوه بر گرفتن حق امتیاز پایگاه‌های نظامی 20 و 30ساله، میلیاردها دلار اسلحه به آنها فروخت و از همه مهم‌تر نفت آنها را غارت کرد. به این ترتیب، ایالات متحده و منافع آن در این سوی جهان، تضاد و تناقض روشن با آرامش و ثبات و امنیت و همکاری و همزیستی مسالمت‌آمیز کشورهای منطقه دارد و با تشنج و درگیری و سردادن شعارهای انقلابی -هرچه تندتر و توخالی‌تر، بهتر- رفیق و همراه است.
پیداست که سیاست اصلاح‌طلبان کاملا با این گرایش و استراتژی آمریکا در منطقه مغایر است و بنابراین واشنگتن به هیچ‌وجه به راستی خواهان روی کار آمدن اصلاح‌طلبان در ایران نیست. یک نمونه بسیار روشن و ساده این واقعیت، طرح دو شعار به‌ظاهر انقلابی در سال‌های 1385 و 1386 بود؛ اولی «هولوکاست» را تکذیب می‌کرد و دومی خواستار محو «اسرائیل از روی نقشه جغرافیا» بود. پیرامون این دو شعار در آن سال‌ها تبلیغات داخلی شامل به‌به و احسنت و آفرین بسیار صورت گرفت. گرچه بعدا معلوم شد هیچ‌یک از آن دو شعار، به آن محکمی که در ابتدا مطرح شد موردنظر یا باور طراح شعار نبود، اما بعدها آشکار شد که به سختی امکان داشت حرکت سیاسی دیگری به اندازه طرح آن دو می‌توانست یا می‌تواند به سود اشغالگران سرزمین فلسطین باشد. همچنین طرح آن شعارها و به‌طور کلی رفتارهای سیاسی- و نه عملی- آن روزها، احتمالا سریع‌ترین و کامل‌ترین اجماع جهانی علیه جمهوری اسلامی ایران و برنامه هسته‌ای مشروع و قانونی آن را فراهم آورد. برای آنکه کارکرد این رادیکالیسم به‌ظاهر انقلابی و اثرات واقعی آن بر کشور و نیات واقعی ایالات متحده در قبال ایران را درست‌تر درک کنیم، تنها این مقایسه را انجام می‌دهم که در مورد کشوری مثل سوریه با اهمیتی هزار بار کمتر از ایران، اندازه‌ای- چه در مساحت و چه اقتصاد- به مراتب خردتر از ایران، سبعیتی غیرقابل مقایسه با جمهوری اسلامی و دو سال جنگ داخلی و کشته‌شدن تعداد زیادی در طول آن هنوز نتوانسته است به صدور حتی یک قطعنامه شورای امنیت سازمان‌ملل متحد علیه دولت سوریه بینجامد؛ اما در مقابل، رادیکالیسم و انقلابی‌نمایی در ایران به آنجا انجامیده که فقط ظرف چهار سال، چهار قطعنامه علیه ایران به بار آورده و نزدیک‌ترین و سود برنده‌ترین متحدان ایران نیز بی‌هیچ مقاومتی آن را در شورای امنیت امضا کرده‌اند. ضمن آنکه یقینا و به گواه‌ تمام کارشناسان و ناظران، مجموع پیشرفت اتمی ایران در سال‌های 84 تا 1376 در سایه اصلاح‌طلبی داخلی و پیشبرد استراتژی تنش‌زدایی خارجی، به مراتب بیشتر، کم‌هزینه‌تر و پربازده‌تر از دوران انقلابی نمایی بود که نهایتا به دوستی‌طلبی با «ملت اسراییل» پایان یافت.برای آنکه دریابیم از میان انقلابی نمایی یا اصلاح‌طلبی در ایران کدام‌یک بیشتر به سود ایالات متحده و اسراییل و از قضا تندروترین جناح‌های حاکم در آن دو کشور هستند، به استدلال و بنیه بیشتری ‌نیاز است؟
شواهد و تاریخ نشان می‌دهند که به‌طور کلی، دست‌کم در این سوی دنیا یا حداقل در ایران، دموکراسی هرگز گزینه موردعلاقه دولت ایالات متحده و پیش از آن بریتانیا یا حتی روسیه نبوده است. در دیگر کشورهای منطقه نیز دولت‌های غیردموکراتیکی مثل عربستان در مجموع روابط گرم‌تر و با ثبات‌تری با غرب و به‌ویژه کاخ‌سفید دارند تا مثلا دولت دموکراتیکی مانند ترکیه.
اینکه به‌قول دوستان «کیهان» آمریکایی‌ها از ضرورت پشتیبانی از اصلاح‌طلبان در کشاکش کنونی ایران دم می‌زنند، شاید با هدف نتیجه عکس گرفتن و جلوگیری از روی کار آمدن اصلاح‌طلبان در ایران باشد. به هزار دلیل و علت دیگر، صاحب این گفتار قادر به اثبات این واقعیت روشن است که برخی انقلابی نماها در ایران هزاربار بیشتر به سود آمریکا حرف می‌زنند و رفتار می‌کنند تا اصلاح‌طلبان.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.