|

بررسی مرز كپي در گرافیک با ابراهيم حقيقي

حرفه‌ای‌ رايگان

ابراهيم حقيقي كه معماري خوانده و بيشترين آثارش در زمينه گرافيك، به‌خصوص طراحي گرافيك است، در چند سال اخير، با برگزاري نمايشگاه‌هايي در زمينه عكاسي و نقاشي، تجربه‌هاي ديگر هنرها را نيز آزموده است؛ همچنان‌كه اين روزها مشغول نقاشي‌هاي جديدي است. حقيقي معتقد است تأثیر و تأثرگرفتن موضوعي گريزناپذير و گزيرناپذير است. با او در مورد وضعيت كپي‌كردن پوسترهاي ايراني صحبت كرديم.

‌چند سال قبل، از طريق ایمیل‌ (پست الكترونيكي) با پوسترهاي ايراني مواجه شديم كه در كنار پوسترهاي خارجي قرار گرفته بودند و به كپي‌بودن آن‌ها اشاره شده بود. در مراسم اختتاميه چهارمين «سرو نقره‌اي» هم قباد شيوا از طراحان گرافيك خواست با كپي‌ كردن آبروي ايران را نبرند. چرا با وجود چنين هشدارهايي، اين موضوع حداقل كمتر نشده است؟
موضوع كپي‌كردن از اثر هنري، لااقل از قرن بيستم در اروپا مطرح شد؛ چون چنين اتفاقي افتاده بود، قانونمندي كپي‌رايت را مصوب كردند تا قابل اجرا باشد و مؤلف و مصنف اگر ادعايي داشته باشند، به حقوقشان برسند. در اين زمينه دو مثال جالب داريم: يكي فيلم اورسون ولز با موضوع كپي كه فارسي آن را «ت مثل تقلب» ترجمه كرده بودند و ازقضا تهيه‌كننده آن بهمن فرمان‌آرا بود و ديگري كه اخيراً جوزپه تورناتوره ساخته است. جنجال ديگري هم شاهد هستيم در مورد اينكه كسي كپي مي‌كرد و هميشه كارهايش فروش مي‌رفت، اما وقتي اين مسئله آشكار شد، گفت: «هميشه اين كار را كرده‌ام اما هيچ‌وقت امضا نگذاشته‌‌ام». تفاوت او اين بود كه هيچ‌گاه امضا نمي‌گذاشته است. پس اين موضوع رواج داشته؛ اما مسئله ديگري كه هميشه در ايران رايج بوده، در حوزه شعر و ادب است كه بيشتر در آن سردمدار بوديم البته ديگر نيستيم و آن تأثیر و تأثر از يك سروده است. شاعران اسم آن را «استقبال» گذاشته بودند و مصرع يا بيتي را از شاعر ديگري مي‌آوردند، اما آشكارا ارجاع مي‌دادند كه از كجا استفاده كرده‌اند. در سينما هم اين موضوع بسيار رايج بوده است. وقتي از يك فيلم‌نامه و داستاني كپي مي‌كردند، بسياري از آن‌ها مي‌نوشتند كه برمبناي فلان قصه ساخته شده است‌؛ آن‌ها هم كه ننوشتند جنجال اين را كه تقليد كرده‌اند، بيشتر كرد. گاهي اوقات منتقدان و آن‌ها كه در رسانه‌هاي جمعي و اينترنت مي‌نويسند، در مورد چنين چيزهايي دروغ نمي‌گويند. بالأخره كشف كرده‌اند که اين تأثیر و تأثر موجود بوده است. در سينما، برعكس نقاشي يا گرافيك، عيناً نمي‌توان كپي كرد، اما برداشتن يك فيلم يا قصه انجام‌پذير است. در نقاشي و گرافيك عيناً كپي‌كردن و يكي ديگر شبيه اصل ساختن هميشه در جهان رايج بوده است، اما در ايران از وقتی قيمت آثار در حوزه نقاشي بيشتر شد، مخصوصا در مورد نقاشان پرفروش، طبيعي است كه اين اتفاق بيفتد. هرقدر هم قانون را محكم كنيد و مكانيسم اجرايي پليس هم قوي باشد، سارق از ديوار بالا مي‌رود؛ براي همين باز هم اين‌همه فيلم‌هاي سرقت ساخته مي‌شود، اما اينكه بعضي از اين اتفاقات نادر، غريب و حيرت‌انگيز كپي سر از حراج‌ها دربياورد، جاي سؤال دارد و آن كسي كه اين كار را كرده ناشيانه عمل كرده است [خنده].
در مورد پوستر، تلخي ماجرا وقتي آغاز مي‌شود كه در يكي، دو داوري حضور داشتيم و به برنده جايزه هم تعلق گرفت و بعد از آن خود جواناني كه مدام رصد مي‌كنند، كشف كردند که اين پوستر عيناً تقليد است و فقط نوشته‌هايش تغيير يا اندكي رنگ آن فرق كرده است؛ يعني وقتي دو پوستر كنار هم قرار مي‌گيرند معلوم است، تأثیر و تأثر نيست بلكه كپي محض است...
‌مرز كپي و تأثیرگرفتن كجاست؟
وقتي دو اثر را كنار هم بگذاريم، تشخيص كپي‌بودن آن حتی براي كسي كه كارشناس نيست، ممكن است، اما برای كارشناس چنين دركي راحت‌تر است؛ مثلاً در حوزه نقاشي كارشناساني هستند كه با دستمزدهاي بالا براي مجموعه‌داران اصالت اثر را بررسي مي‌كنند، اما گاهي اوقات خود آن‌ها هم گول مي‌خورند. در مورد اينكه مي‌توان جلوي اين كار را گرفت، بايد بگويم اصلاً نمي‌شود چنین کاری کرد. تا زماني كه مالكيت در جهان موجود است و من داراي چيزي هستم كه شما نداريد، عمل سرقت هم در انسان موجود است [خنده]. بااين‌حال تأثیر و تأثر چيز ديگري است و نمي‌توان اين را به تقليد متهم كرد. در حوزه گرافيك بسياري از طراحان ما شاگرد مستقيم استادانی بوده‌اند که تأثیرهايي، مثل شيوه رنگ‌آميزي، لي‌اوت و تركيب‌بندي، گرفته بودند. در حوزه نقاشي نيز همين‌طور است. نقاشان بسياري نيز سراغ داريم كه همچنان زير سيطره استادانشان باقي مانده‌اند و دير توانسته‌اند از زير اين سايه بيرون بيايند؛ به‌طور مثال، چند نفر از شاگردان آقاي هانيبال الخاص. در مورد آقاي آغداشلو چند نفر هستند كه عيناً جا پاي ايشان گذاشته‌اند، اما خوشبختانه چون او شاگردان بسياري دارد، بسياري از اين بسيارها استقلال شخصي‌شان را يافته‌اند. در حوزه گرافيك هم كسان بسياري داريم كه به شيوه آقاي مميز كار كرده‌اند، اما بعداً شيوه‌هاي شخصي خود را يافتند. اين تأثیر و تأثر، ناگزير انسان است.
‌در اينستاگرام نمونه‌اي با عنوان كپي نشان داده شده بود، شامل يك پوستر ايراني و خارجي كه در هر دو يك پر به‌كار گرفته و در برخي از نظرات عنوان شده بود المان مشابهي استفاده شده و برخي ديگر گفته بودند كپي است. تشخيص چنين مواردي چگونه است؟
من حسم اين است كه در چنين مواردي تأثیر و تأثر مستقيمي وجود داشته است. همان‌طور كه گفتم، گريز و گزيري نيست. موضوع اين است كه چقدر مي‌خواهيم سر چيزهايي دعواي گنده راه بيندازيم، شلوغ و جنجال به‌پا کنیم. اصل قضيه طراحي پوستري كه المان مشابهي در آن استفاده شده است، چه شائبه‌اي از جنجال دارد؟ اگر فرض كنيم در يك مسابقه يا دوسالانه‌اي مطرح شده و موفقيت بسياري به‌دست آورده كه سبب شهرت طراح شده است، بايد نكته‌سنج‌تر بود وگرنه روزانه سه‌هزار پوستر طراحي و در جشنواره‌هاي مختلف راه داده مي‌شود و به تريج قباي كسي هم برنمي‌خورد. چه نيازي هست مچ همديگر را بگيريم. مثل اينكه كسي جيب مرا بزند و سه‌هزار تومان بدزدد يا كسي گاوصندوقي حاوي سه‌ميليارد تومان ببرد؛ قطعاً بايد به دومي پرداخت كه به گنجینه‌ای تعرض كرده كه متعلق به همگان است، اما وقتي متعلق به همگان نيست و يك دعواي دوطرفه است، در كلانتري هم حل مي‌شود؛ نيازي به جنجال نيست. موضوع ديگر اين است كه جنجال‌آفريني‌ها هم مد شده است؛ يعني یک‌جور شهرت‌طلبي هم ابزار نوين دست افراد داده تا خودشان را در كشف بعضي تقليدها، تقلب‌ها و مچ‌گيري‌ها مطرح كنند كه لزوما هم معلوم نيست آن‌ها حتما درست مي‌گويند؛ چون شما مي‌توانيد عليه آثار من هزاران‌بار بنويسيد، اما تا من نتوانم ثابت كنم كه شما خطا مي‌كنيد يا به يك دادگاه صالحه رجوع كنيم، نمي‌‌توان به حرف شما يا ادعاي من اتكا كرد. بخشي از اين قضيه هم جنجال‌آفريني‌هاي شهرت‌طلبانه بيهوده‌ است و كمتر از بالاي ديوار رفتن نيست.
‌در مورد پوستر، موضوع كپي‌كردن چقدر به يك خطر تبديل شده است؟
قطعاً وقتي حرف يك چيزي زده مي‌شود، موجوديتي دارد. اتفاق شاخص آن در برخي مسابقات بود كه پوسترهايي برنده شده‌اند و قطعاً داوران از تمام پوسترها اطلاع ندارند، اما آخرين كاري كه در داوري‌ها انجام مي‌دهيم، اين است كه از برگزاركنندگان خواهش مي‌كنيم در مورد پوسترهايي كه شائبه كپي‌كردن دارند، در اينترنت جست‌وجو كنند؛ همچنين يافتن تقليد محض اين پوسترها از سوي دوستان جواني كه حرفه‌شان این شده است كه دنبال سارقان بگردند، ممكن است اتفاق بيفتد. به‌هرحال اين هم حرفه جديدي است كه رايگان انجام مي‌شود.

ابراهيم حقيقي كه معماري خوانده و بيشترين آثارش در زمينه گرافيك، به‌خصوص طراحي گرافيك است، در چند سال اخير، با برگزاري نمايشگاه‌هايي در زمينه عكاسي و نقاشي، تجربه‌هاي ديگر هنرها را نيز آزموده است؛ همچنان‌كه اين روزها مشغول نقاشي‌هاي جديدي است. حقيقي معتقد است تأثیر و تأثرگرفتن موضوعي گريزناپذير و گزيرناپذير است. با او در مورد وضعيت كپي‌كردن پوسترهاي ايراني صحبت كرديم.

‌چند سال قبل، از طريق ایمیل‌ (پست الكترونيكي) با پوسترهاي ايراني مواجه شديم كه در كنار پوسترهاي خارجي قرار گرفته بودند و به كپي‌بودن آن‌ها اشاره شده بود. در مراسم اختتاميه چهارمين «سرو نقره‌اي» هم قباد شيوا از طراحان گرافيك خواست با كپي‌ كردن آبروي ايران را نبرند. چرا با وجود چنين هشدارهايي، اين موضوع حداقل كمتر نشده است؟
موضوع كپي‌كردن از اثر هنري، لااقل از قرن بيستم در اروپا مطرح شد؛ چون چنين اتفاقي افتاده بود، قانونمندي كپي‌رايت را مصوب كردند تا قابل اجرا باشد و مؤلف و مصنف اگر ادعايي داشته باشند، به حقوقشان برسند. در اين زمينه دو مثال جالب داريم: يكي فيلم اورسون ولز با موضوع كپي كه فارسي آن را «ت مثل تقلب» ترجمه كرده بودند و ازقضا تهيه‌كننده آن بهمن فرمان‌آرا بود و ديگري كه اخيراً جوزپه تورناتوره ساخته است. جنجال ديگري هم شاهد هستيم در مورد اينكه كسي كپي مي‌كرد و هميشه كارهايش فروش مي‌رفت، اما وقتي اين مسئله آشكار شد، گفت: «هميشه اين كار را كرده‌ام اما هيچ‌وقت امضا نگذاشته‌‌ام». تفاوت او اين بود كه هيچ‌گاه امضا نمي‌گذاشته است. پس اين موضوع رواج داشته؛ اما مسئله ديگري كه هميشه در ايران رايج بوده، در حوزه شعر و ادب است كه بيشتر در آن سردمدار بوديم البته ديگر نيستيم و آن تأثیر و تأثر از يك سروده است. شاعران اسم آن را «استقبال» گذاشته بودند و مصرع يا بيتي را از شاعر ديگري مي‌آوردند، اما آشكارا ارجاع مي‌دادند كه از كجا استفاده كرده‌اند. در سينما هم اين موضوع بسيار رايج بوده است. وقتي از يك فيلم‌نامه و داستاني كپي مي‌كردند، بسياري از آن‌ها مي‌نوشتند كه برمبناي فلان قصه ساخته شده است‌؛ آن‌ها هم كه ننوشتند جنجال اين را كه تقليد كرده‌اند، بيشتر كرد. گاهي اوقات منتقدان و آن‌ها كه در رسانه‌هاي جمعي و اينترنت مي‌نويسند، در مورد چنين چيزهايي دروغ نمي‌گويند. بالأخره كشف كرده‌اند که اين تأثیر و تأثر موجود بوده است. در سينما، برعكس نقاشي يا گرافيك، عيناً نمي‌توان كپي كرد، اما برداشتن يك فيلم يا قصه انجام‌پذير است. در نقاشي و گرافيك عيناً كپي‌كردن و يكي ديگر شبيه اصل ساختن هميشه در جهان رايج بوده است، اما در ايران از وقتی قيمت آثار در حوزه نقاشي بيشتر شد، مخصوصا در مورد نقاشان پرفروش، طبيعي است كه اين اتفاق بيفتد. هرقدر هم قانون را محكم كنيد و مكانيسم اجرايي پليس هم قوي باشد، سارق از ديوار بالا مي‌رود؛ براي همين باز هم اين‌همه فيلم‌هاي سرقت ساخته مي‌شود، اما اينكه بعضي از اين اتفاقات نادر، غريب و حيرت‌انگيز كپي سر از حراج‌ها دربياورد، جاي سؤال دارد و آن كسي كه اين كار را كرده ناشيانه عمل كرده است [خنده].
در مورد پوستر، تلخي ماجرا وقتي آغاز مي‌شود كه در يكي، دو داوري حضور داشتيم و به برنده جايزه هم تعلق گرفت و بعد از آن خود جواناني كه مدام رصد مي‌كنند، كشف كردند که اين پوستر عيناً تقليد است و فقط نوشته‌هايش تغيير يا اندكي رنگ آن فرق كرده است؛ يعني وقتي دو پوستر كنار هم قرار مي‌گيرند معلوم است، تأثیر و تأثر نيست بلكه كپي محض است...
‌مرز كپي و تأثیرگرفتن كجاست؟
وقتي دو اثر را كنار هم بگذاريم، تشخيص كپي‌بودن آن حتی براي كسي كه كارشناس نيست، ممكن است، اما برای كارشناس چنين دركي راحت‌تر است؛ مثلاً در حوزه نقاشي كارشناساني هستند كه با دستمزدهاي بالا براي مجموعه‌داران اصالت اثر را بررسي مي‌كنند، اما گاهي اوقات خود آن‌ها هم گول مي‌خورند. در مورد اينكه مي‌توان جلوي اين كار را گرفت، بايد بگويم اصلاً نمي‌شود چنین کاری کرد. تا زماني كه مالكيت در جهان موجود است و من داراي چيزي هستم كه شما نداريد، عمل سرقت هم در انسان موجود است [خنده]. بااين‌حال تأثیر و تأثر چيز ديگري است و نمي‌توان اين را به تقليد متهم كرد. در حوزه گرافيك بسياري از طراحان ما شاگرد مستقيم استادانی بوده‌اند که تأثیرهايي، مثل شيوه رنگ‌آميزي، لي‌اوت و تركيب‌بندي، گرفته بودند. در حوزه نقاشي نيز همين‌طور است. نقاشان بسياري نيز سراغ داريم كه همچنان زير سيطره استادانشان باقي مانده‌اند و دير توانسته‌اند از زير اين سايه بيرون بيايند؛ به‌طور مثال، چند نفر از شاگردان آقاي هانيبال الخاص. در مورد آقاي آغداشلو چند نفر هستند كه عيناً جا پاي ايشان گذاشته‌اند، اما خوشبختانه چون او شاگردان بسياري دارد، بسياري از اين بسيارها استقلال شخصي‌شان را يافته‌اند. در حوزه گرافيك هم كسان بسياري داريم كه به شيوه آقاي مميز كار كرده‌اند، اما بعداً شيوه‌هاي شخصي خود را يافتند. اين تأثیر و تأثر، ناگزير انسان است.
‌در اينستاگرام نمونه‌اي با عنوان كپي نشان داده شده بود، شامل يك پوستر ايراني و خارجي كه در هر دو يك پر به‌كار گرفته و در برخي از نظرات عنوان شده بود المان مشابهي استفاده شده و برخي ديگر گفته بودند كپي است. تشخيص چنين مواردي چگونه است؟
من حسم اين است كه در چنين مواردي تأثیر و تأثر مستقيمي وجود داشته است. همان‌طور كه گفتم، گريز و گزيري نيست. موضوع اين است كه چقدر مي‌خواهيم سر چيزهايي دعواي گنده راه بيندازيم، شلوغ و جنجال به‌پا کنیم. اصل قضيه طراحي پوستري كه المان مشابهي در آن استفاده شده است، چه شائبه‌اي از جنجال دارد؟ اگر فرض كنيم در يك مسابقه يا دوسالانه‌اي مطرح شده و موفقيت بسياري به‌دست آورده كه سبب شهرت طراح شده است، بايد نكته‌سنج‌تر بود وگرنه روزانه سه‌هزار پوستر طراحي و در جشنواره‌هاي مختلف راه داده مي‌شود و به تريج قباي كسي هم برنمي‌خورد. چه نيازي هست مچ همديگر را بگيريم. مثل اينكه كسي جيب مرا بزند و سه‌هزار تومان بدزدد يا كسي گاوصندوقي حاوي سه‌ميليارد تومان ببرد؛ قطعاً بايد به دومي پرداخت كه به گنجینه‌ای تعرض كرده كه متعلق به همگان است، اما وقتي متعلق به همگان نيست و يك دعواي دوطرفه است، در كلانتري هم حل مي‌شود؛ نيازي به جنجال نيست. موضوع ديگر اين است كه جنجال‌آفريني‌ها هم مد شده است؛ يعني یک‌جور شهرت‌طلبي هم ابزار نوين دست افراد داده تا خودشان را در كشف بعضي تقليدها، تقلب‌ها و مچ‌گيري‌ها مطرح كنند كه لزوما هم معلوم نيست آن‌ها حتما درست مي‌گويند؛ چون شما مي‌توانيد عليه آثار من هزاران‌بار بنويسيد، اما تا من نتوانم ثابت كنم كه شما خطا مي‌كنيد يا به يك دادگاه صالحه رجوع كنيم، نمي‌‌توان به حرف شما يا ادعاي من اتكا كرد. بخشي از اين قضيه هم جنجال‌آفريني‌هاي شهرت‌طلبانه بيهوده‌ است و كمتر از بالاي ديوار رفتن نيست.
‌در مورد پوستر، موضوع كپي‌كردن چقدر به يك خطر تبديل شده است؟
قطعاً وقتي حرف يك چيزي زده مي‌شود، موجوديتي دارد. اتفاق شاخص آن در برخي مسابقات بود كه پوسترهايي برنده شده‌اند و قطعاً داوران از تمام پوسترها اطلاع ندارند، اما آخرين كاري كه در داوري‌ها انجام مي‌دهيم، اين است كه از برگزاركنندگان خواهش مي‌كنيم در مورد پوسترهايي كه شائبه كپي‌كردن دارند، در اينترنت جست‌وجو كنند؛ همچنين يافتن تقليد محض اين پوسترها از سوي دوستان جواني كه حرفه‌شان این شده است كه دنبال سارقان بگردند، ممكن است اتفاق بيفتد. به‌هرحال اين هم حرفه جديدي است كه رايگان انجام مي‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.