|

چرا قوي شديم؟

احمد شيرزاد-استاد دانشگاه و فعال سياسي

نقشه جغرافيايي يك كشور چيست؟ طبيعتا پاسخ آن است كه نقشه هر كشور با مرزهاي پذيرفته‌شده بين‌المللي تعيين مي‌‌شود. اين پاسخ، جوابي صحيح اما رسمي است؛ ولی در عمل مسئله با اين پاسخ رسمي تفاوت‌هاي جدي دارد. كشورهايي هستند كه در همه بخش‌هاي سرزميني‌شان، حاكميت نظامي و سياسي ندارند؛ مثلا دولت‌هاي سوريه، عراق و افغانستان هركدام بر بخش‌هاي وسيعي از كشورشان در عمل حاكميت ندارند؛ برعكس كشورهايي هستند كه در سرزمين‌هايي بسيار وسيع‌تر از حوزه رسمي حاكميت‌شان، به درجات متفاوت، امكان تأثيرگذاري دارند. اين امكانِ تأثيرگذاري را مي‌توان به‌طور تقريبي به حوزه‌هاي «حضور»، «نفوذ» و «علاقه» تقسيم‌بندي و براي هر حوزه، نقشه جغرافيايي خاص آن را ترسيم كرد.
«حوزه حضور» عبارت است از منطقه‌اي كه عملا نيروهاي يك كشور در آن وجود دارند و حضوري فعالانه از خود بروز مي‌دهند. عراق و افغانستان اشغال‌شده به وسیله ايالات متحده آمريكا در زمان جرج دبليو بوش، بخش‌هايي از نقشه منطقه حضور آمريكايي‌ها را تشكيل مي‌دادند. برعكس بخش‌هاي اشغال‌شده به وسیله نيروهاي داعش بخش‌هاي محذوف از نقشه جغرافيايي «منطقه حضور» نيروهاي حاكميتي حكومت‌هاي عراق و سوريه را تشكيل مي‌دهند.
«حوزه نفوذ» يا «منطقه نفوذ»، تعريفي دقيق‌تر دارد. اين منطقه شامل جاهايي مي‌شود كه يك كشورِ خاص، حضور مستقيم نظامي يا سياسي در آنها ندارد؛ اما «قدرت تأثيرگذاري ويژه» بر آنها دارد. افغانستان و عراق پس از خروج رسمي نيروهاي نظامي آمريكايي، هرچند از منطقه حضور آمريكا حذف مي‌شوند؛ اما بخشي از منطقه نفوذ آمريكا باقي مي‌مانند. نفوذ البته درجات متفاوتي دارد و مرزهاي آن نيز چندان روشن و شفاف نيست؛ در‌عين‌حال ممكن است يك منطقه جغرافيايي خاص، حوزه نفوذ قدرت‌هاي متعددي باشد؛ برای نمونه عراق، سوريه و لبنان حوزه نفوذ درجه يك جمهوري اسلامي ايران هستند، درحالي‌كه همين كشورها حوزه نفوذ قدرت‌هاي ديگري نيز هستند. «حوزه علاقه» باز هم تعريفي ضعيف‌تر در مقايسه با حوزه نفوذ دارد. هر كشور مي‌تواند نقشه بسيار وسيع و گسترده‌اي از «منطقه علاقه» خود تعريف كند و در مذاكرات و موضع‌گيري‌هاي سياسي خود در برابر ساير كشورها بر سر آنها چانه‌زني كند؛ مثلا مي‌توان گفت سرزمين‌هاي افغانستان و يمن، بخش‌هايي از «حوزه علاقه» جمهوري اسلامي ايران را تشكيل مي‌دهند يا در تعريفي گسترده‌تر و ضعيف‌تر، كل سرزمين‌هاي اسلامي به‌نوعي مي‌تواند از بعضي جنبه‌ها جزء حوزه علاقه ما به حساب آيد. كشورهاي مختلف به خود حق مي‌دهند در برابر علايق ديگران علايق خودشان را تعريف كنند و در برابر آنها موضع‌گيري سياسي داشته باشند.
هركدام از حوزه‌هايي كه گفته شد، ممكن است از جنبه‌هاي مختلف نيز مطرح باشد؛ مثلا مي‌توان منطقه حضور را به جنبه‌هايي از نوع «حضور نظامي»، «حضور سياسي»، «حضور امنيتي، اقتصادي و فرهنگي» تقسيم‌بندي كرد و مشابه همين‌ها نيز مي‌توان به مناطق نفوذ نظامي، نفوذ سياسي و ... اشاره كرد. مي‌توانيد در ذهن خود براي هر كشوري نقشه‌اي تصور كنيد كه در ميان آن، نقشه جغرافيايي اصلي آن كشور با رنگ تيره مشخص شده باشد و نقشه مناطقِ مختلفِ حضور، نفوذ و علاقه -بستگي به نوع آنها- با رنگ‌هاي مختلف -از رنگ تيره به رنگ روشن- بسط و گسترش يافته باشد. طبيعي است كه در سطح جهان، اين مناطق به‌شدت با هم تداخل دارند و مناطقي از جهان را مي‌توان يافت كه در امتداد بسط نفوذ و علاقه قدرت‌هاي متعددي، از جنبه‌هايي متفاوت هستند. در نظام روابط بين‌الملل، كشورها تلاش دارند نقشه حوزه‌هاي حضور، نفوذ و علاقه خود را به دقت ترسيم كنند و سهم خود را در تقسيم قدرت و منابع موجود در جهان مشخص كنند. طبيعي است كه اين تقسيم منابع و نقشه‌هاي اعلام‌شده و نشده، اما شناخته‌شده حوزه‌هاي حضور، نفوذ و علاقه، به توازن قواي موجود در مناطق مختلف جهان در هر زمان بستگي دارد و ازلي و ابدي نيست و با تغيير و تحولات سياسي، نظامي، اقتصادي و اجتماعي در بخش‌هاي مختلف جهان، اين توازن قوا تغيير مي‌كند و به دنبال آن، نقشه‌هاي يادشده نيز تغيير شكل مي‌دهند. امنيت، صلح و آرامش بين‌المللي و منطقه‌اي زمانی برقرار می‌شود كه با توجه به توازن قواي موجود، نقشه حوزه‌هاي حضور، نفوذ و علاقه كشورها به طور نوشته يا نانوشته به رسميت شناخته شوند و در مواردي كه كشورها حاضر نيستند نقشه‌هاي مورد ادعاي رقباي خويش را رسما بپذيرند، دست‌کم به نوعي بپذيرند كه با اين ادعاها زندگي كنند و آنها را تبديل به بحران سياسي و بدتر از آن، بحران نظامي نكنند. حال بپردازم به اصلي‌ترين سخني كه مي‌خواهم در اين نوشته آن را مطرح كنم. نكته‌ای که به آن علاقه دارم این است كه «چرا ايرانِ زمان احمدي‌نژاد به‌مراتب از ‌اقتدار كمتري از ايرانِ زمان روحاني يا ايرانِ پسابرجام برخوردار است». در پاسخ به اين سؤال شايد مؤلفه‌هاي متفاوتي از سوی پاسخ‌دهندگان مطرح شود: ايرانِ احمدي‌نژاد؛ ايرانِ درگير در سياست‌هاي غلط اجرائي و هرج‌ومرجِ تصميم‌گيري بود و ايرانِ روحاني؛ ايرانِ تدبير و عقلانيت در تصميم‌گيري‌ها. ايرانِ آن زمان، درگير با قدرت‌هاي جهاني بود و ايرانِ اين زمان، از فشار تهديدها و تحريم‌ها رهيده است. ايرانِ آن دوره، فساد اجرائي و اداري را به مثابه بخشي از سازوكار تقسيم منافع بين نزديكان يك جناح سياسي به رسميت شناخته بود و ايرانِ اين دوره، به انضباط قانوني و احترام به حقوق شهروندان و نهادهاي قانوني روي آورده است و ... . آري همه اين پاسخ‌ها صحيح هستند؛ اما به نظر من پاسخ كليدي جاي ديگري است. بگذاريد سؤال ديگري مطرح كنم: «ايرانِ دوران احمدي‌نژاد، چه نقشه‌اي از حوزه‌هاي حضور، نفوذ و علاقه خود به قدرت‌هاي جهاني را ارائه مي‌‌كرد؟» يك بار ديگر متن اين سؤال را به دقت بخوانيد. در پاسخ عرض مي‌كنم كه اصلي‌ترين مشكل آن دوران، همين درهم‌ريختگي و ابهام در حوزه‌هاي مورد ادعاي ما براي حضور، نفوذ و علاقه جمهوري اسلامي ايران بود. ما در آن زمان، سياهه بلندي از ادعاها داشتيم كه از خيابان‌هاي نيويورك تا دوردست‌هاي هند و چين را دربر مي‌گرفت. كسي نمي‌دانست كه ما چه مي‌گوييم، چه مي‌خواهيم و بر كدام بخش از تقسيم منافع در جهان ادعا داريم. هرازچندگاهي پيش‌بيني مي‌كرديم نظام حاكم بر جهان، عن‌قریب سقوط خواهد کرد. شاید کسی اینها را تهدیدی جدی تلقی نمی‌کرد؛ اما از آن سو، روشن نبود برای به‌رسمیت‌شناختن جمهوری اسلامی ایران، به عنوان یک قدرت منطقه‌ای، چه حوزه‌ای از حضور و نفوذ سياسي بايد به رسميت شناخته شود. برخي مسائل در آن دوران، نماد و نشانه‌اي بود از آنكه ايران هيچ نقشه معيني از حوزه‌هاي قدرت را براي خود تعريف نكرده است، به‌همين‌دلیل آنچه در مدت بيش از يك دهه حاد از پرونده هسته‌اي بر ضد ما ساخته شد، چهره‌اي بود از دولتي كه براي خويش هيچ نقشه معيني قائل نيست و چشمِ تعرض به هر گوشه از دنيا مي‌تواند داشته باشد. اتفاق مهمي كه در دولت روحاني رخ داده است، صرفا توافقي براي بستن پرونده هسته‌اي و لغو تحريم‌ها نبود. اين صرفا يك نماد و نشانه است. دولت روحاني و مذاكره‌کننده اصلي آن، يعني ظريف، در كنار حل‌و‌فصل موضوع هسته‌اي توانستند نشان دهند كه ايران مدعي كره زمين نيست و براي مرزهاي نفوذ سياسي، امنيتي و فرهنگي خود نقشه‌هاي معيني دارد. اين امر در عمل، زمينه‌ساز آن است كه مرزهاي موردعلاقه ايران به‌تدريج شناسايي شود يا دست‌کم به ادعاي ايران بر اين مرزهاي نفوذ، احترام گذاشته شود. چنين است كه حتي حضور ايران يا نيروهاي ايراني در عراق و سوريه به رسميت شناخته مي‌شود يا دست‌کم تحمل مي‌شود و نفوذ ايران در موضوع سوريه به عنوان يك واقعيت كتمان‌نشدنی پذيرفته می‌شود. وقتي تك‌تك اين موارد را كنار هم مي‌گذاريم، معنايش آن است كه ما قوي شد‌ه‌ايم و اين قدرت را نه صرفا از مسير فناوري هسته‌اي يا گسترش حضور نظامي و امنيتي به دست آورده‌ايم؛ بلكه مهم‌تر از همه، اين قدرت را از طريق ارائه تعريفي درست، منطقي و واقع‌گرايانه از حوزه‌هاي بسط قدرت خويش و نفوذ خود در منطقه کسب کرده‌ایم.

نقشه جغرافيايي يك كشور چيست؟ طبيعتا پاسخ آن است كه نقشه هر كشور با مرزهاي پذيرفته‌شده بين‌المللي تعيين مي‌‌شود. اين پاسخ، جوابي صحيح اما رسمي است؛ ولی در عمل مسئله با اين پاسخ رسمي تفاوت‌هاي جدي دارد. كشورهايي هستند كه در همه بخش‌هاي سرزميني‌شان، حاكميت نظامي و سياسي ندارند؛ مثلا دولت‌هاي سوريه، عراق و افغانستان هركدام بر بخش‌هاي وسيعي از كشورشان در عمل حاكميت ندارند؛ برعكس كشورهايي هستند كه در سرزمين‌هايي بسيار وسيع‌تر از حوزه رسمي حاكميت‌شان، به درجات متفاوت، امكان تأثيرگذاري دارند. اين امكانِ تأثيرگذاري را مي‌توان به‌طور تقريبي به حوزه‌هاي «حضور»، «نفوذ» و «علاقه» تقسيم‌بندي و براي هر حوزه، نقشه جغرافيايي خاص آن را ترسيم كرد.
«حوزه حضور» عبارت است از منطقه‌اي كه عملا نيروهاي يك كشور در آن وجود دارند و حضوري فعالانه از خود بروز مي‌دهند. عراق و افغانستان اشغال‌شده به وسیله ايالات متحده آمريكا در زمان جرج دبليو بوش، بخش‌هايي از نقشه منطقه حضور آمريكايي‌ها را تشكيل مي‌دادند. برعكس بخش‌هاي اشغال‌شده به وسیله نيروهاي داعش بخش‌هاي محذوف از نقشه جغرافيايي «منطقه حضور» نيروهاي حاكميتي حكومت‌هاي عراق و سوريه را تشكيل مي‌دهند.
«حوزه نفوذ» يا «منطقه نفوذ»، تعريفي دقيق‌تر دارد. اين منطقه شامل جاهايي مي‌شود كه يك كشورِ خاص، حضور مستقيم نظامي يا سياسي در آنها ندارد؛ اما «قدرت تأثيرگذاري ويژه» بر آنها دارد. افغانستان و عراق پس از خروج رسمي نيروهاي نظامي آمريكايي، هرچند از منطقه حضور آمريكا حذف مي‌شوند؛ اما بخشي از منطقه نفوذ آمريكا باقي مي‌مانند. نفوذ البته درجات متفاوتي دارد و مرزهاي آن نيز چندان روشن و شفاف نيست؛ در‌عين‌حال ممكن است يك منطقه جغرافيايي خاص، حوزه نفوذ قدرت‌هاي متعددي باشد؛ برای نمونه عراق، سوريه و لبنان حوزه نفوذ درجه يك جمهوري اسلامي ايران هستند، درحالي‌كه همين كشورها حوزه نفوذ قدرت‌هاي ديگري نيز هستند. «حوزه علاقه» باز هم تعريفي ضعيف‌تر در مقايسه با حوزه نفوذ دارد. هر كشور مي‌تواند نقشه بسيار وسيع و گسترده‌اي از «منطقه علاقه» خود تعريف كند و در مذاكرات و موضع‌گيري‌هاي سياسي خود در برابر ساير كشورها بر سر آنها چانه‌زني كند؛ مثلا مي‌توان گفت سرزمين‌هاي افغانستان و يمن، بخش‌هايي از «حوزه علاقه» جمهوري اسلامي ايران را تشكيل مي‌دهند يا در تعريفي گسترده‌تر و ضعيف‌تر، كل سرزمين‌هاي اسلامي به‌نوعي مي‌تواند از بعضي جنبه‌ها جزء حوزه علاقه ما به حساب آيد. كشورهاي مختلف به خود حق مي‌دهند در برابر علايق ديگران علايق خودشان را تعريف كنند و در برابر آنها موضع‌گيري سياسي داشته باشند.
هركدام از حوزه‌هايي كه گفته شد، ممكن است از جنبه‌هاي مختلف نيز مطرح باشد؛ مثلا مي‌توان منطقه حضور را به جنبه‌هايي از نوع «حضور نظامي»، «حضور سياسي»، «حضور امنيتي، اقتصادي و فرهنگي» تقسيم‌بندي كرد و مشابه همين‌ها نيز مي‌توان به مناطق نفوذ نظامي، نفوذ سياسي و ... اشاره كرد. مي‌توانيد در ذهن خود براي هر كشوري نقشه‌اي تصور كنيد كه در ميان آن، نقشه جغرافيايي اصلي آن كشور با رنگ تيره مشخص شده باشد و نقشه مناطقِ مختلفِ حضور، نفوذ و علاقه -بستگي به نوع آنها- با رنگ‌هاي مختلف -از رنگ تيره به رنگ روشن- بسط و گسترش يافته باشد. طبيعي است كه در سطح جهان، اين مناطق به‌شدت با هم تداخل دارند و مناطقي از جهان را مي‌توان يافت كه در امتداد بسط نفوذ و علاقه قدرت‌هاي متعددي، از جنبه‌هايي متفاوت هستند. در نظام روابط بين‌الملل، كشورها تلاش دارند نقشه حوزه‌هاي حضور، نفوذ و علاقه خود را به دقت ترسيم كنند و سهم خود را در تقسيم قدرت و منابع موجود در جهان مشخص كنند. طبيعي است كه اين تقسيم منابع و نقشه‌هاي اعلام‌شده و نشده، اما شناخته‌شده حوزه‌هاي حضور، نفوذ و علاقه، به توازن قواي موجود در مناطق مختلف جهان در هر زمان بستگي دارد و ازلي و ابدي نيست و با تغيير و تحولات سياسي، نظامي، اقتصادي و اجتماعي در بخش‌هاي مختلف جهان، اين توازن قوا تغيير مي‌كند و به دنبال آن، نقشه‌هاي يادشده نيز تغيير شكل مي‌دهند. امنيت، صلح و آرامش بين‌المللي و منطقه‌اي زمانی برقرار می‌شود كه با توجه به توازن قواي موجود، نقشه حوزه‌هاي حضور، نفوذ و علاقه كشورها به طور نوشته يا نانوشته به رسميت شناخته شوند و در مواردي كه كشورها حاضر نيستند نقشه‌هاي مورد ادعاي رقباي خويش را رسما بپذيرند، دست‌کم به نوعي بپذيرند كه با اين ادعاها زندگي كنند و آنها را تبديل به بحران سياسي و بدتر از آن، بحران نظامي نكنند. حال بپردازم به اصلي‌ترين سخني كه مي‌خواهم در اين نوشته آن را مطرح كنم. نكته‌ای که به آن علاقه دارم این است كه «چرا ايرانِ زمان احمدي‌نژاد به‌مراتب از ‌اقتدار كمتري از ايرانِ زمان روحاني يا ايرانِ پسابرجام برخوردار است». در پاسخ به اين سؤال شايد مؤلفه‌هاي متفاوتي از سوی پاسخ‌دهندگان مطرح شود: ايرانِ احمدي‌نژاد؛ ايرانِ درگير در سياست‌هاي غلط اجرائي و هرج‌ومرجِ تصميم‌گيري بود و ايرانِ روحاني؛ ايرانِ تدبير و عقلانيت در تصميم‌گيري‌ها. ايرانِ آن زمان، درگير با قدرت‌هاي جهاني بود و ايرانِ اين زمان، از فشار تهديدها و تحريم‌ها رهيده است. ايرانِ آن دوره، فساد اجرائي و اداري را به مثابه بخشي از سازوكار تقسيم منافع بين نزديكان يك جناح سياسي به رسميت شناخته بود و ايرانِ اين دوره، به انضباط قانوني و احترام به حقوق شهروندان و نهادهاي قانوني روي آورده است و ... . آري همه اين پاسخ‌ها صحيح هستند؛ اما به نظر من پاسخ كليدي جاي ديگري است. بگذاريد سؤال ديگري مطرح كنم: «ايرانِ دوران احمدي‌نژاد، چه نقشه‌اي از حوزه‌هاي حضور، نفوذ و علاقه خود به قدرت‌هاي جهاني را ارائه مي‌‌كرد؟» يك بار ديگر متن اين سؤال را به دقت بخوانيد. در پاسخ عرض مي‌كنم كه اصلي‌ترين مشكل آن دوران، همين درهم‌ريختگي و ابهام در حوزه‌هاي مورد ادعاي ما براي حضور، نفوذ و علاقه جمهوري اسلامي ايران بود. ما در آن زمان، سياهه بلندي از ادعاها داشتيم كه از خيابان‌هاي نيويورك تا دوردست‌هاي هند و چين را دربر مي‌گرفت. كسي نمي‌دانست كه ما چه مي‌گوييم، چه مي‌خواهيم و بر كدام بخش از تقسيم منافع در جهان ادعا داريم. هرازچندگاهي پيش‌بيني مي‌كرديم نظام حاكم بر جهان، عن‌قریب سقوط خواهد کرد. شاید کسی اینها را تهدیدی جدی تلقی نمی‌کرد؛ اما از آن سو، روشن نبود برای به‌رسمیت‌شناختن جمهوری اسلامی ایران، به عنوان یک قدرت منطقه‌ای، چه حوزه‌ای از حضور و نفوذ سياسي بايد به رسميت شناخته شود. برخي مسائل در آن دوران، نماد و نشانه‌اي بود از آنكه ايران هيچ نقشه معيني از حوزه‌هاي قدرت را براي خود تعريف نكرده است، به‌همين‌دلیل آنچه در مدت بيش از يك دهه حاد از پرونده هسته‌اي بر ضد ما ساخته شد، چهره‌اي بود از دولتي كه براي خويش هيچ نقشه معيني قائل نيست و چشمِ تعرض به هر گوشه از دنيا مي‌تواند داشته باشد. اتفاق مهمي كه در دولت روحاني رخ داده است، صرفا توافقي براي بستن پرونده هسته‌اي و لغو تحريم‌ها نبود. اين صرفا يك نماد و نشانه است. دولت روحاني و مذاكره‌کننده اصلي آن، يعني ظريف، در كنار حل‌و‌فصل موضوع هسته‌اي توانستند نشان دهند كه ايران مدعي كره زمين نيست و براي مرزهاي نفوذ سياسي، امنيتي و فرهنگي خود نقشه‌هاي معيني دارد. اين امر در عمل، زمينه‌ساز آن است كه مرزهاي موردعلاقه ايران به‌تدريج شناسايي شود يا دست‌کم به ادعاي ايران بر اين مرزهاي نفوذ، احترام گذاشته شود. چنين است كه حتي حضور ايران يا نيروهاي ايراني در عراق و سوريه به رسميت شناخته مي‌شود يا دست‌کم تحمل مي‌شود و نفوذ ايران در موضوع سوريه به عنوان يك واقعيت كتمان‌نشدنی پذيرفته می‌شود. وقتي تك‌تك اين موارد را كنار هم مي‌گذاريم، معنايش آن است كه ما قوي شد‌ه‌ايم و اين قدرت را نه صرفا از مسير فناوري هسته‌اي يا گسترش حضور نظامي و امنيتي به دست آورده‌ايم؛ بلكه مهم‌تر از همه، اين قدرت را از طريق ارائه تعريفي درست، منطقي و واقع‌گرايانه از حوزه‌هاي بسط قدرت خويش و نفوذ خود در منطقه کسب کرده‌ایم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.