|

عصر ادبی شرق کرمانشاه با منصور یاقوتی به‌مناسبت انتشار مجموعه‌شعرش، «اخگری در مه»

در تنگناها

منصور یاقوتی، از نویسندگان مطرحِ ادبیات ما در دهه‌های چهل و پنجاه، تاکنون با داستان‌هایش شناخته شده است. اخیرا اما مجموعه‌شعری با عنوانِ «اخگری در مه» از او منتشر شده که حاصل قریب به سی سال کار او است و به‌گفته خودش از جوانی شعر کار کرده و حتی اولین زندان زندگی‌اش در سال ١٣٤٦ به خاطر سرودن یک قطعه شعر بلند بوده است. «در چنبر سیاه این فصل‌های بی‌لبخند/ شکوفه جوانی بر خاک ریخت و برف/ چشمان مرا زنده به گور کرد/ چگونه همدیگر را بشناسیم/ وقتی که من از دنیای مردگان می‌آیم و تو/ خاطره‌های مرا به باد سپرده‌ای...».
به مناسبت انتشار مجموعه‌شعر یاقوتی، «شرقِ کرمانشاه» در نشستی با عنوان عصر ادبی شرق در زادگاهِ این نویسنده با او و دیگر اهالی ادبیات به گفت‌وگو نشسته است. در گزارش سحر رنجبر از این نشست آمده که منصور یاقوتی پس از آنکه به‌خاطر شعری به زندان افتاد، مدتی شعر را کنار گذاشت. «بعد از کنارگذاشتن شعر، سراغ داستان رفتم؛ چون من وزن را بلد نبودم و در آن دوره کسی نبود تا به من یاد دهد. من با تلاش بسیار صد هزار بیت شعر حفظ کردم. زمانی‌ که معلم بودم چیزهایی می‌گفتم که به زبان مردم می‌آمد، چوپانان زمزمه می‌کردند و به‌عنوان فرهنگ خودشان آنها را قبول کرده بودند. در روزنامه چلینگر، پنجاه خط شعر گلاریژان، با اسم مستعار چاپ کردم، ولی چون مشکل وزن حل نشد شعر را کنار گذاشتم و به‌صورت حرفه‌ای به داستان پرداختم. تا امروز هم یکی از علایقم شعر بوده است. اشعار من، اشعار مردمی هستند و برای مردم. حرکت من به سمت مردم است. نه برای تحصیل‌کرده‌ها و متخصصان.» او معتقد است وقتی کار عرضه شد دیگر این دیگران هستند که باید درباره‌اش حرف بزنند، چون نویسنده و شاعر کار خودش را کرده است. این مجموعه حاصل سال‌ها عمر این نویسنده است. یاقوتی می‌گوید: «نه شاعرم و نه کارم شعر است. اما مضامینی بود که نمی‌شد در داستان بگنجد و ناگزیر، حتا دست‌و‌پا‌شکسته به‌صورت شعر درآمد.»
قاسم ارژنگ، شاعر، یاقوتی را فردی جهان‌وطن می‌داند و می‌گوید: «نویسنده باید توان این را داشته باشد که درد تاریخی یک ملت را نسل به نسل منتقل کند، پرچم‌دار شود و چراغ را همیشه روشن نگه دارد و این در شعر یاقوتی نمایان است. او تاریخ معاصر است چرا‌که تمام نویسندگان راوی تاریخ‌اند.» مسئله‌ دیگری که ارژنگ جزء ویژگی‌های شعر منصور می‌داند کارکردن روی واژه‌هایی است که به‌تعبیر او بارِ تاریخی دارند. «او روی واژه‌هایی کار می‌کند که بر روح و روان و تاریخ ملت، تأثیرگذارتر بوده و ریشه در فرهنگ اقوام و ملت‌ها داشته است. از این‌روست که او تفکری انسان‌مدار و جهان‌شمول دارد و این در داستان‌هایش هم قابل‌مشاهده است».
او همچنین کار یاقوتی را نوعی تثلیث می‌داند: «با توجه به اینکه منصور یاقوتی داستان‌نویس است، تخیل به‌اضافه واقعیت همیشه مکمل کارهایش بوده و شناختی که بر طبیعت داشته رفاقتی بین او و طبیعت به‌وجود آورده است (تخیل، واقعیت، طبیعت). چه در داستان و چه در شعر او این تثلیث جلوه‌گر است؛ امری که به کار او تشخص داده است. با این اوصاف، یاقوتی همان‌طور که در جلد کتاب هم می‌بینیم؛ انسانی اندیشناک، هراسان و مضطرب است. نمادِ نویسنده، هراسانی است چرا‌که بخشی از ادبیات جهان، ادبیات ترس و اضطراب است. اما در شعر یاقوتی بیش از ترس و اضطراب، با مفهوم یأس مواجهیم». و بعد ارژنگ با اشاره به شعرهایی از مجموعه یاقوتی از تفاوت کارِ او با دیگران چنین می‌گوید: «تفاوت یاقوتی با هم‌عصرهای خودش در تفاوت اندیشه اوست. اعتقاد به عدالت، مساوات و آزادی؛ عناصری که در طول تاریخ همه نویسندگان حتا آنها که توان تحمل این بار را نداشتند در لفاظی‌هایشان گفته‌اند. اما کدام اخگر؟ به نظر من در اخگری در مه با وجود اینکه شاعر اشاره نکرده تأثیر چند شاعر مشخص است. یکی فردوسی که یاقوتی به استقبالش رفته است و دیگر شاملو. و البته یاقوتی چون در داستان‌نویسی ید توانایی دارد در شعرهایش، به‌لحاظ وصف‌های داستانی آدمی را یاد نظامی و منوچهری می‌اندازد».
پیمان سلیمانی شاعر که منصور یاقوتی را همان داستان‌نویس و خالق آثار بزرگ می‌شناسد تا شاعر، از زبان و فضای ذهنی شعر یاقوتی می‌گوید. اینکه غزل‌های او به‌ظاهر کلاسیک هستند اما در‌واقع ما با غزل‌های نئوکلاسیک مواجهیم که زبانی نو دارند. «ارتباط افقی و عمودی بین هر مصرع قوی است و در آخر هم یک نتیجه‌گیری خواهد شد». او فضای کتاب را متأثر از سال‌های بعد از بیست‌وهشتم مرداد می‌داند، فضایی پر از ناامیدی که در شعرهایی چون «زمستان» می‌توان دید. «اوج ناامیدی در شعرها دیده می‌شود، افروختن چراغ در شب، ناامیدی را نشان می‌دهد. ما با شاعری مواجه هستیم که وقتی می‌گوید، سواران کو؟ یعنی سواری وجود ندارد. اما نمادها در این کار به‌خوبی استفاده شده‌اند. شاعر از اصطلاحاتی همچون: زرد جاران، زخماب و چمر، به‌عنوان اِلمان‌های بومی به‌خوبی و بجا بهره برده است. هم‌نشینی کلمات با ساختار زبانی و محتوایی نیز هماهنگ است، شاعر زبان شعر را می‌شناسد و با شعر آشنایی دارد اما استفاده از گزاره‌های خبری شاعرانه نشان‌دهنده این است که جنبه داستان‌نویسی شاعر پررنگ‌تر است». درعین‌حال سلیمانی به زبانِ شعر یاقوتی انتقاداتی دارد. اینکه زبان شعرهای «اخگری در مه»، زبان امروز نیست و شاید با دهه پنجاه تا هفتاد هماهنگ‌تر است و البته «این مربوط به تفکری مربوط به آن زمان است. شاید اگر آن‌ دوران این کتاب چاپ می‌شد از بسیاری کتاب‌های دیگر موفق‌تر می‌بود. با این حال اندیشه‌وارگی، عاطفه، تفکر و نوع تصویرپردازی شعرها او را با این‌دست مجموعه‌شعرها متفاوت می‌کند». اما رضا حساس، شاعر معتقد است که با چاپ این مجموعه‌شعر، اتفاق خوبی افتاده است. «ما شعرهای یاقوتی را کنار شعر نسل جوان قرار نمی‌دهیم و نباید توقع داشته باشیم با آن زبان در کار مواجه شویم. او را در کنار هم‌نسل‌های خود قرار می‌دهیم و می‌بینیم نسبت به زبان هم‌نسل‌های خود چقدر امروزی‌تر است. داستان‌نویسی یاقوتی در شعرهایش تأثیر مثبت گذاشته و زبان داستان‌نویسی در شعر او دخیل بوده است».
منصور یاقوتی، نویسنده داستان‌های «زخم»، «داستان‌های آهودره»، «افسانه‌هایی از ده‌نشینان کُرد» و «افسانه سیرنگ»، حالا «حاصل سال‌ها نغمه‌خوانی زخم جان، در تنگناها و شوربختی‌ها و در‌بدری‌ها» یعنی شعرهایش «اخگری در مه» را منتشر کرده است.

منصور یاقوتی، از نویسندگان مطرحِ ادبیات ما در دهه‌های چهل و پنجاه، تاکنون با داستان‌هایش شناخته شده است. اخیرا اما مجموعه‌شعری با عنوانِ «اخگری در مه» از او منتشر شده که حاصل قریب به سی سال کار او است و به‌گفته خودش از جوانی شعر کار کرده و حتی اولین زندان زندگی‌اش در سال ١٣٤٦ به خاطر سرودن یک قطعه شعر بلند بوده است. «در چنبر سیاه این فصل‌های بی‌لبخند/ شکوفه جوانی بر خاک ریخت و برف/ چشمان مرا زنده به گور کرد/ چگونه همدیگر را بشناسیم/ وقتی که من از دنیای مردگان می‌آیم و تو/ خاطره‌های مرا به باد سپرده‌ای...».
به مناسبت انتشار مجموعه‌شعر یاقوتی، «شرقِ کرمانشاه» در نشستی با عنوان عصر ادبی شرق در زادگاهِ این نویسنده با او و دیگر اهالی ادبیات به گفت‌وگو نشسته است. در گزارش سحر رنجبر از این نشست آمده که منصور یاقوتی پس از آنکه به‌خاطر شعری به زندان افتاد، مدتی شعر را کنار گذاشت. «بعد از کنارگذاشتن شعر، سراغ داستان رفتم؛ چون من وزن را بلد نبودم و در آن دوره کسی نبود تا به من یاد دهد. من با تلاش بسیار صد هزار بیت شعر حفظ کردم. زمانی‌ که معلم بودم چیزهایی می‌گفتم که به زبان مردم می‌آمد، چوپانان زمزمه می‌کردند و به‌عنوان فرهنگ خودشان آنها را قبول کرده بودند. در روزنامه چلینگر، پنجاه خط شعر گلاریژان، با اسم مستعار چاپ کردم، ولی چون مشکل وزن حل نشد شعر را کنار گذاشتم و به‌صورت حرفه‌ای به داستان پرداختم. تا امروز هم یکی از علایقم شعر بوده است. اشعار من، اشعار مردمی هستند و برای مردم. حرکت من به سمت مردم است. نه برای تحصیل‌کرده‌ها و متخصصان.» او معتقد است وقتی کار عرضه شد دیگر این دیگران هستند که باید درباره‌اش حرف بزنند، چون نویسنده و شاعر کار خودش را کرده است. این مجموعه حاصل سال‌ها عمر این نویسنده است. یاقوتی می‌گوید: «نه شاعرم و نه کارم شعر است. اما مضامینی بود که نمی‌شد در داستان بگنجد و ناگزیر، حتا دست‌و‌پا‌شکسته به‌صورت شعر درآمد.»
قاسم ارژنگ، شاعر، یاقوتی را فردی جهان‌وطن می‌داند و می‌گوید: «نویسنده باید توان این را داشته باشد که درد تاریخی یک ملت را نسل به نسل منتقل کند، پرچم‌دار شود و چراغ را همیشه روشن نگه دارد و این در شعر یاقوتی نمایان است. او تاریخ معاصر است چرا‌که تمام نویسندگان راوی تاریخ‌اند.» مسئله‌ دیگری که ارژنگ جزء ویژگی‌های شعر منصور می‌داند کارکردن روی واژه‌هایی است که به‌تعبیر او بارِ تاریخی دارند. «او روی واژه‌هایی کار می‌کند که بر روح و روان و تاریخ ملت، تأثیرگذارتر بوده و ریشه در فرهنگ اقوام و ملت‌ها داشته است. از این‌روست که او تفکری انسان‌مدار و جهان‌شمول دارد و این در داستان‌هایش هم قابل‌مشاهده است».
او همچنین کار یاقوتی را نوعی تثلیث می‌داند: «با توجه به اینکه منصور یاقوتی داستان‌نویس است، تخیل به‌اضافه واقعیت همیشه مکمل کارهایش بوده و شناختی که بر طبیعت داشته رفاقتی بین او و طبیعت به‌وجود آورده است (تخیل، واقعیت، طبیعت). چه در داستان و چه در شعر او این تثلیث جلوه‌گر است؛ امری که به کار او تشخص داده است. با این اوصاف، یاقوتی همان‌طور که در جلد کتاب هم می‌بینیم؛ انسانی اندیشناک، هراسان و مضطرب است. نمادِ نویسنده، هراسانی است چرا‌که بخشی از ادبیات جهان، ادبیات ترس و اضطراب است. اما در شعر یاقوتی بیش از ترس و اضطراب، با مفهوم یأس مواجهیم». و بعد ارژنگ با اشاره به شعرهایی از مجموعه یاقوتی از تفاوت کارِ او با دیگران چنین می‌گوید: «تفاوت یاقوتی با هم‌عصرهای خودش در تفاوت اندیشه اوست. اعتقاد به عدالت، مساوات و آزادی؛ عناصری که در طول تاریخ همه نویسندگان حتا آنها که توان تحمل این بار را نداشتند در لفاظی‌هایشان گفته‌اند. اما کدام اخگر؟ به نظر من در اخگری در مه با وجود اینکه شاعر اشاره نکرده تأثیر چند شاعر مشخص است. یکی فردوسی که یاقوتی به استقبالش رفته است و دیگر شاملو. و البته یاقوتی چون در داستان‌نویسی ید توانایی دارد در شعرهایش، به‌لحاظ وصف‌های داستانی آدمی را یاد نظامی و منوچهری می‌اندازد».
پیمان سلیمانی شاعر که منصور یاقوتی را همان داستان‌نویس و خالق آثار بزرگ می‌شناسد تا شاعر، از زبان و فضای ذهنی شعر یاقوتی می‌گوید. اینکه غزل‌های او به‌ظاهر کلاسیک هستند اما در‌واقع ما با غزل‌های نئوکلاسیک مواجهیم که زبانی نو دارند. «ارتباط افقی و عمودی بین هر مصرع قوی است و در آخر هم یک نتیجه‌گیری خواهد شد». او فضای کتاب را متأثر از سال‌های بعد از بیست‌وهشتم مرداد می‌داند، فضایی پر از ناامیدی که در شعرهایی چون «زمستان» می‌توان دید. «اوج ناامیدی در شعرها دیده می‌شود، افروختن چراغ در شب، ناامیدی را نشان می‌دهد. ما با شاعری مواجه هستیم که وقتی می‌گوید، سواران کو؟ یعنی سواری وجود ندارد. اما نمادها در این کار به‌خوبی استفاده شده‌اند. شاعر از اصطلاحاتی همچون: زرد جاران، زخماب و چمر، به‌عنوان اِلمان‌های بومی به‌خوبی و بجا بهره برده است. هم‌نشینی کلمات با ساختار زبانی و محتوایی نیز هماهنگ است، شاعر زبان شعر را می‌شناسد و با شعر آشنایی دارد اما استفاده از گزاره‌های خبری شاعرانه نشان‌دهنده این است که جنبه داستان‌نویسی شاعر پررنگ‌تر است». درعین‌حال سلیمانی به زبانِ شعر یاقوتی انتقاداتی دارد. اینکه زبان شعرهای «اخگری در مه»، زبان امروز نیست و شاید با دهه پنجاه تا هفتاد هماهنگ‌تر است و البته «این مربوط به تفکری مربوط به آن زمان است. شاید اگر آن‌ دوران این کتاب چاپ می‌شد از بسیاری کتاب‌های دیگر موفق‌تر می‌بود. با این حال اندیشه‌وارگی، عاطفه، تفکر و نوع تصویرپردازی شعرها او را با این‌دست مجموعه‌شعرها متفاوت می‌کند». اما رضا حساس، شاعر معتقد است که با چاپ این مجموعه‌شعر، اتفاق خوبی افتاده است. «ما شعرهای یاقوتی را کنار شعر نسل جوان قرار نمی‌دهیم و نباید توقع داشته باشیم با آن زبان در کار مواجه شویم. او را در کنار هم‌نسل‌های خود قرار می‌دهیم و می‌بینیم نسبت به زبان هم‌نسل‌های خود چقدر امروزی‌تر است. داستان‌نویسی یاقوتی در شعرهایش تأثیر مثبت گذاشته و زبان داستان‌نویسی در شعر او دخیل بوده است».
منصور یاقوتی، نویسنده داستان‌های «زخم»، «داستان‌های آهودره»، «افسانه‌هایی از ده‌نشینان کُرد» و «افسانه سیرنگ»، حالا «حاصل سال‌ها نغمه‌خوانی زخم جان، در تنگناها و شوربختی‌ها و در‌بدری‌ها» یعنی شعرهایش «اخگری در مه» را منتشر کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.