ترجمه صالح حسینی از «موبیدیک»
نهنگِ بَحر
رمانهای کلاسیک بیمرگاند و بیشک یکی از بیمرگترین این رمانها «موبیدیک» است اثر هرمان ملویل؛ رمانی که همچون هر اثر کلاسیک دیگر مدام ما را به خود میخواند که اگر آن را پیش از این خواندهایم دوباره و چندباره بخوانیم و هربار ظرافتهای تازهای را در آن کشف کنیم که پیشتر شاید بیتوجه از کنارشان گذشته بودیم. آخاب، شخصیت اصلی این رمان، از به یادماندنیترین شخصیتهای خلقشده در تاریخ رمان است. ناخدایی که با سماجتی جنونآمیز در پی به دامانداختن نهنگی است که به او زخم زده است. «موبیدیک» پیش از این و در سالهای دور یکبار با ترجمه علیاصغر محمدزاده و بار دیگر با ترجمه پرویز داریوش در ایران به چاپ رسیده بود، که عنوان کامل ترجمه پرویز داریوش «موبیدیک یا والِ سفید» بود. اکنون ترجمه تازهای از این رمان به چاپ رسیده است؛ ترجمه صالح حسینی که با عنوان «موبیدیک یا نهنگ بَحر» از طرف نشر نیلوفر منتشر شده است. صالح حسینی در یادداشتِ خود بر این رمان که در آغاز ترجمه فارسی چاپ شده، ضمن تأکید بر اینکه ترجیح داده است در متن رمان از آوردن «نهنگ» به جای «وال» احتراز کند، درباره اینکه چرا در ترجمه عنوان فرعی این رمان «نهنگ بَحر» را آورده، با اشاره به اینکه «نهنگ بحر» را از مولانا وام گرفته، مینویسد:«به نظر من، حضرت مولانا از این سبب «نهنگ بحر» میگوید تا از «نهنگ بری» متمایزش سازد. مستندم هم سفرنامه ناصرخسرو است. در این سفرنامه ارجمند، آنجا که سخن از «وادی نهنگان» به میان میآید، معلوم میشود که منظور ناصرخسرو «نهنگ بری» یا «تمساح» است.» ترجمه صالح حسینی از موبیدیک، علاوه بر متن رمان و یادداشت مترجم بر ترجمه فارسی، با دو مقاله - یکی ترجمه و دیگری تألیف - درباره این رمان همراه است: مقاله ترجمه، مقالهای است با عنوان «پرومته از بندرسته»، نوشته کارلوس فوئنتس و مقاله تألیفی مقالهای است با عنوان «موبیدیک به منزله خط رحیل»، نوشته پویا رفویی. در بخشی از مقاله فوئنتس درباره این رمان میخوانیم: «موبیدیک قصه نبرد ناخدا آخاب با وال سفید است. این گفته موجز درباره فوقالعادهترین اثر قرن نوزدهمی ادبیات آمریکا، ایبسا گویای همهچیز و هیچچیز باشد. موبیدیک چیست؟ قصه بزرگ دریاست. گزارشنامه بزرگی درباره صنعت والگیری. سرودنامه بزرگی درباره طبیعت و دسترنج و شأن و شوکت آدمی. اثر رمزی بزرگ درباره سرنوشت بشری. پیشگویی رویدادهای قریبالوقوع در دوران ما. برشی عمیق در لایه معنوی و سیاسی ایالات متحده. اما اگر بخواهیم بدین نمط فقرهبندی کنیم، از هدف مقصود بازمیمانیم. موبیدیک، که اثر هنری قابل فهم زوالناپذیری است، ارزش خود را در هر قدم بر مقیاس بیمنتهای منظرهای معنیدار عیان میسازد. کثرت معناهایی که امروزه به ما عرضه میکند، چهبسا با دریافت گذشتگان و نامدهگان فرق داشته باشد. جهد میکنیم تا، بیهیچ هیاهویی، درباره چیزی سخن بگوییم که در بطن کتاب آشکارتر از چیزهای دیگر است- نبرد آخاب با موبیدیک. عرصه وقوع این نبرد بیکرانتر و بیقعرتر و عریانتر از عرصههای دیگر است: دریا. راوی قصه، اسماعیل، از همان ابتدا میگوید که آب و مراقبه به هم بازبستهاند. ملویل ما را در برابر منظره جاوید قرار میدهد، که درعینحال «بهقدری جدید [است] که نگو». سنت هومر و کاموئنس که، به همراه شکسپیر پرتو زبانشان را بر نوشته ملویل میاندازند، در این طبیعت بیحصار و پرکرامتِ آغشته به نوای نیمپردهای زمزمه تداوم یافته است. دریای ولینعمت، راه افسونگر...» همچنین در بخشی از مقاله «موبیدیک به منزله خط رحیل» نوشته پویا رفویی، درباره این رمان میخوانیم: «معاصران ملویل رغبت چندانی به خواندن موبیدیک نشان نمیدادهاند. ویلیام پی. ترنت در کتاب تاریخ ادبیات آمریکا 1865- 1607 با عباراتی نظیر «کشدار»، «حشو»، و «تقلیدی از نثر کارلایل»، شمهای از تلقی مخاطبان قرن نوزدهمی این اثر را به دست میدهد. هرچند جانب انصاف را نگاه میدارد و در ادامه موبیدیک را بر صدر داستانهای دریایی مکتوب تا آن زمان مینشاند... قریب به بیست سال بعد، دی. اچ. لارنس موبیدیک را «حماسهی بحر» میخواند و به تبع ترنت آن را بر مسند رمانهای دریایی ادبیات جهان مینشاند. لارنس بر این نظر است که سیالیت اقیانوس در بافت کتاب ملویل اثر کرده است و درنتیجه موبیدیک را نمیتوان مطابق با معیارهای مألوف ادیبان و ناقدان از سنخ نوع خاصی از ادبیات یا روایت بهشمار آورد. از چشم لارنس، شکار وال سفید با تقدیر «روح بزرگ سفیدفامی» مقترن است که توأمان آمریکا و روحیه ایدهآلیستی را در برمیگیرد.... وی موبیدیک را اثری استعاری و نمادین میخواند. پس عجبی نیست که بسیاری بر این قیاس، ماجرای آخاب و موبیدیک را بازآفرینی درام ادیپ به حساب آورند. نیوتن آروین، با الهام از مقاله لارنس، وال سفید را به جلوه مادری در نظر میگیرد که وظایف پدری اسطورهای را بر عهده گرفته است... بیتردید موبیدیک سرشار از رمز و اسطوره است، منتها موبیدیک صرفا در حکم گنجینه یا انبانی از اسطوره و افسانه و روایات کتاب مقدس نیست، بلکه ملویل جهد میکند تا در بافت این رمان اسطورهای نو بیافریند...».
رمانهای کلاسیک بیمرگاند و بیشک یکی از بیمرگترین این رمانها «موبیدیک» است اثر هرمان ملویل؛ رمانی که همچون هر اثر کلاسیک دیگر مدام ما را به خود میخواند که اگر آن را پیش از این خواندهایم دوباره و چندباره بخوانیم و هربار ظرافتهای تازهای را در آن کشف کنیم که پیشتر شاید بیتوجه از کنارشان گذشته بودیم. آخاب، شخصیت اصلی این رمان، از به یادماندنیترین شخصیتهای خلقشده در تاریخ رمان است. ناخدایی که با سماجتی جنونآمیز در پی به دامانداختن نهنگی است که به او زخم زده است. «موبیدیک» پیش از این و در سالهای دور یکبار با ترجمه علیاصغر محمدزاده و بار دیگر با ترجمه پرویز داریوش در ایران به چاپ رسیده بود، که عنوان کامل ترجمه پرویز داریوش «موبیدیک یا والِ سفید» بود. اکنون ترجمه تازهای از این رمان به چاپ رسیده است؛ ترجمه صالح حسینی که با عنوان «موبیدیک یا نهنگ بَحر» از طرف نشر نیلوفر منتشر شده است. صالح حسینی در یادداشتِ خود بر این رمان که در آغاز ترجمه فارسی چاپ شده، ضمن تأکید بر اینکه ترجیح داده است در متن رمان از آوردن «نهنگ» به جای «وال» احتراز کند، درباره اینکه چرا در ترجمه عنوان فرعی این رمان «نهنگ بَحر» را آورده، با اشاره به اینکه «نهنگ بحر» را از مولانا وام گرفته، مینویسد:«به نظر من، حضرت مولانا از این سبب «نهنگ بحر» میگوید تا از «نهنگ بری» متمایزش سازد. مستندم هم سفرنامه ناصرخسرو است. در این سفرنامه ارجمند، آنجا که سخن از «وادی نهنگان» به میان میآید، معلوم میشود که منظور ناصرخسرو «نهنگ بری» یا «تمساح» است.» ترجمه صالح حسینی از موبیدیک، علاوه بر متن رمان و یادداشت مترجم بر ترجمه فارسی، با دو مقاله - یکی ترجمه و دیگری تألیف - درباره این رمان همراه است: مقاله ترجمه، مقالهای است با عنوان «پرومته از بندرسته»، نوشته کارلوس فوئنتس و مقاله تألیفی مقالهای است با عنوان «موبیدیک به منزله خط رحیل»، نوشته پویا رفویی. در بخشی از مقاله فوئنتس درباره این رمان میخوانیم: «موبیدیک قصه نبرد ناخدا آخاب با وال سفید است. این گفته موجز درباره فوقالعادهترین اثر قرن نوزدهمی ادبیات آمریکا، ایبسا گویای همهچیز و هیچچیز باشد. موبیدیک چیست؟ قصه بزرگ دریاست. گزارشنامه بزرگی درباره صنعت والگیری. سرودنامه بزرگی درباره طبیعت و دسترنج و شأن و شوکت آدمی. اثر رمزی بزرگ درباره سرنوشت بشری. پیشگویی رویدادهای قریبالوقوع در دوران ما. برشی عمیق در لایه معنوی و سیاسی ایالات متحده. اما اگر بخواهیم بدین نمط فقرهبندی کنیم، از هدف مقصود بازمیمانیم. موبیدیک، که اثر هنری قابل فهم زوالناپذیری است، ارزش خود را در هر قدم بر مقیاس بیمنتهای منظرهای معنیدار عیان میسازد. کثرت معناهایی که امروزه به ما عرضه میکند، چهبسا با دریافت گذشتگان و نامدهگان فرق داشته باشد. جهد میکنیم تا، بیهیچ هیاهویی، درباره چیزی سخن بگوییم که در بطن کتاب آشکارتر از چیزهای دیگر است- نبرد آخاب با موبیدیک. عرصه وقوع این نبرد بیکرانتر و بیقعرتر و عریانتر از عرصههای دیگر است: دریا. راوی قصه، اسماعیل، از همان ابتدا میگوید که آب و مراقبه به هم بازبستهاند. ملویل ما را در برابر منظره جاوید قرار میدهد، که درعینحال «بهقدری جدید [است] که نگو». سنت هومر و کاموئنس که، به همراه شکسپیر پرتو زبانشان را بر نوشته ملویل میاندازند، در این طبیعت بیحصار و پرکرامتِ آغشته به نوای نیمپردهای زمزمه تداوم یافته است. دریای ولینعمت، راه افسونگر...» همچنین در بخشی از مقاله «موبیدیک به منزله خط رحیل» نوشته پویا رفویی، درباره این رمان میخوانیم: «معاصران ملویل رغبت چندانی به خواندن موبیدیک نشان نمیدادهاند. ویلیام پی. ترنت در کتاب تاریخ ادبیات آمریکا 1865- 1607 با عباراتی نظیر «کشدار»، «حشو»، و «تقلیدی از نثر کارلایل»، شمهای از تلقی مخاطبان قرن نوزدهمی این اثر را به دست میدهد. هرچند جانب انصاف را نگاه میدارد و در ادامه موبیدیک را بر صدر داستانهای دریایی مکتوب تا آن زمان مینشاند... قریب به بیست سال بعد، دی. اچ. لارنس موبیدیک را «حماسهی بحر» میخواند و به تبع ترنت آن را بر مسند رمانهای دریایی ادبیات جهان مینشاند. لارنس بر این نظر است که سیالیت اقیانوس در بافت کتاب ملویل اثر کرده است و درنتیجه موبیدیک را نمیتوان مطابق با معیارهای مألوف ادیبان و ناقدان از سنخ نوع خاصی از ادبیات یا روایت بهشمار آورد. از چشم لارنس، شکار وال سفید با تقدیر «روح بزرگ سفیدفامی» مقترن است که توأمان آمریکا و روحیه ایدهآلیستی را در برمیگیرد.... وی موبیدیک را اثری استعاری و نمادین میخواند. پس عجبی نیست که بسیاری بر این قیاس، ماجرای آخاب و موبیدیک را بازآفرینی درام ادیپ به حساب آورند. نیوتن آروین، با الهام از مقاله لارنس، وال سفید را به جلوه مادری در نظر میگیرد که وظایف پدری اسطورهای را بر عهده گرفته است... بیتردید موبیدیک سرشار از رمز و اسطوره است، منتها موبیدیک صرفا در حکم گنجینه یا انبانی از اسطوره و افسانه و روایات کتاب مقدس نیست، بلکه ملویل جهد میکند تا در بافت این رمان اسطورهای نو بیافریند...».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.