|

نگاهی تحلیلی بر رمان گیج‌گاه دژکام

بد، بد است

مهدی افشار . استاد دانشگاه

پس از خواندن رمان میراندا فکر می‌کنم بی‌آنکه خود وقوف داشته باشم و به‌اصطلاح در ناخودآگاه خویش دنبال نام «اکنون‌آشنای» کاوه دژکام بودم تا روی جلد کتابی یا صفحه عنوان رمان دیگری، آن نام نقش‌زده باشد و از حسن تصادف در یکی از کتابفروشی‌های مقابل دانشگاه با کتاب گیج‌گاه برخورد کردم. واقع امر اینکه نام دژکام در وهله نخست نگاه مرا به خود نخواند که این شیوه ثبت کلمه «گیج‌گاه» بود که توجهم را جلب کرد و سپس تصویر غریبی که روی جلد نقش بسته بود. نویسنده عالما و عامدا کلمه «گیج‌گاه» را جدا و منفصل نوشته که نشان دهد مقصودش از گیجگاه، آن بخشی از سر نیست که آسیب‌پذیر است که واژه «گاه» در معنای زمان و مکان به کار رفته است و در این ترکیب به معنای زمان و مکان گیجی است. در ابتدا دلیل این جدانویسی برایم روشن نبود ولی وقتی کتاب خوانده شد و توهمات دو قهرمان یا بهتر است گفته شود دو شخصیت اصلی قصه که در دو برهه زمانی متفاوت زندگی می‌کرده‌اند، خوانده شد؛ دانستم چرا عنوان کتاب، این‌گونه ثبت شده و فراتر مفهوم مبهم تصویر روی جلد و قرارگرفتن کلاه مخملی جاهل‌های دهه 1330 و 1340 روی سری را دریافتم که مغزش از پس حباب سر دیده می‌شود و یحتمل نشان از پروردگی صاحب مغز دارد. وقایع داستان به سال‌های دهه 30 و 40 بازمی‌گردد و مکان آن قزوین است و چهره شاخص داستان، صفدر، جوان حدودا‌ 30ساله‌ای است که نماینده جریان ضداجتماعی لمپنیسم است. با پیروزی انقلاب چهره جامعه نیز تغییر می‌یابد و ابوالقاسم، همان کودکی که از زیر آوار بیرون کشیده شده، اکنون جوانی است فاقد درکی درست از مناسبات اجتماعی و اقتصادی؛ آقا صفدر پیش از مرگش سند باغچه لواسان را که تنها مایملکی است که برای او به جای مانده بود به نام ابوالقاسم می‌زند و این جوان زمانی به قزوین وارد می‌شود که برادر می‌خواهد با مرگ موش کار خواهرش را تمام کند و ابوالقاسم از نظر برادر همان فرشته نجات است که خواهرش را به عقد او درمی‌آورد و او را روانه لواسان می‌کند.به دنیاآمدن سروش، فرزند مهوش به یاری همسایگان لواسانی که مردمانی پاکدل هستند و هنوز صابون فرهنگ شهری به جامه‌شان نخورده و سپس سر زا رفتن مهوش و مدتی بعدتر رونق ویلاسازی در لواسانات، باغچه را مرغوبیت می‌بخشد و ابوالقاسم به لطف همان همسایه‌ها و حمایت بسازبفروشی که نشئه‌ای از انسانیت در نهادش است، صاحب آپارتمانی و شغل نگهبانی در حوالی دارآباد می‌شود و سروش سرانجام تحت حمایت مهندسی قرار می‌گیرد که متخصص ماشین‌آلات بافندگی است. با مرگ زودهنگام ابوالقاسم، سروش نوجوان تنها می‌شود و این مهندس معتمد، یعنی همان عمو ممد است که آیین انسانیت را به سروش می‌آموزد. دژکام با پیچیدگی‌های مغز انسانی آشناست و می‌داند این مغزِ‌هزار پیشه و ‌هزارنیرنگ چگونه به غرایز پاسخ می‌گوید تا اخلاقیات نهادینه‌شده را فریب دهد و زمانی که سروش از سر تنهایی و نیاز با بدکاره‌ای آشنا می‌شود و به یک جبر روانی و جسمانی پاسخ می‌گوید، ذهن فریبکار صحنه‌ای را می‌سازد که این تصور را پیش می‌آورد که حادثه به سراغ او آمده نه آنکه او به سراغ حادثه رفته باشد. سروش نسل سوم بعد از صفدر است، در فضایی کاملا‌ متفاوت متولد و بزرگ می‌شود و ارتباطش
به کلی با خاندان صفدر و دایی‌اش قطع شده است و زیر نظر انسانی شریف چون مهندس معتمد که خود همسر و فرزندانش را از دست داده؛ پرورده و بالیده می‌شود و دانشگاه‌دیده و متخصص شده و طبعا رابطه‌اش با لایه‌های فوقانی جامعه برقرار می‌شود و سرانجام دختر کارخانه‌داری شیفته او می‌شود و یکی از صحنه‌های زیبای این رمان خواستگاری‌رفتن سروش همراه با مهندس معتمد و گفت‌وگوی آنان با پدر شبنم است که در یادماندنی است و مخصوصا نمی‌نویسم که خواننده خودش به دنبال این گفت‌وگو برود و لذتش را ببرد. دژکام، لااقل در این دو رمانی که از او خوانده‌ام، رمان‌نویس رئالیستی است و اهل نوشتن رمان‌های «عاقبت به‌خیر» یا happy end نیست و برخلاف رمانتیسیسم که فرجام هرکس همانی است که خواننده انتظارش را دارد، یعنی آدم‌های بد، بد می‌بینند و آدم‌های خوب؛ عاقبت خوشی پیدا می‌کنند، سرنوشتی که نویسنده برای سروش رقم می‌زند همه شادکامی نیست، همچنان که در جاری زندگی واقعیت‌های تلخ و شیرین زندگی نیز جریان دارد و پس از ازدواج نیز سروش با مشکلاتی مواجه می‌شود، اما آنچه رمان را خواندنی‌تر می‌کند عنصر آگاهی‌بخشی است، عنصر هشدار است، بی‌آنکه باب اخلاق را بگشاید و خواننده - لااقل صاحب این قلم - پس از خواندن رمان وسوسه‌ای یقه‌اش را گرفته که بنویسد لمپنیسم تنها به جهت ماهیت ضداجتماعی‌اش سرانجام به در به د‌ری و رنج لمپن منتهی نمی‌شود که با توجه به آنچه بر فرزندان صفدر گذشت و می‌گذرد، خواننده را به این سوی هل می‌دهد که بگوید بدبختی و گرفتاری‌های لمپنیسم به صورت ژنتیکی چون سیفلیس به نسل‌های بعدی نیز انتقال می‌یابد.

پس از خواندن رمان میراندا فکر می‌کنم بی‌آنکه خود وقوف داشته باشم و به‌اصطلاح در ناخودآگاه خویش دنبال نام «اکنون‌آشنای» کاوه دژکام بودم تا روی جلد کتابی یا صفحه عنوان رمان دیگری، آن نام نقش‌زده باشد و از حسن تصادف در یکی از کتابفروشی‌های مقابل دانشگاه با کتاب گیج‌گاه برخورد کردم. واقع امر اینکه نام دژکام در وهله نخست نگاه مرا به خود نخواند که این شیوه ثبت کلمه «گیج‌گاه» بود که توجهم را جلب کرد و سپس تصویر غریبی که روی جلد نقش بسته بود. نویسنده عالما و عامدا کلمه «گیج‌گاه» را جدا و منفصل نوشته که نشان دهد مقصودش از گیجگاه، آن بخشی از سر نیست که آسیب‌پذیر است که واژه «گاه» در معنای زمان و مکان به کار رفته است و در این ترکیب به معنای زمان و مکان گیجی است. در ابتدا دلیل این جدانویسی برایم روشن نبود ولی وقتی کتاب خوانده شد و توهمات دو قهرمان یا بهتر است گفته شود دو شخصیت اصلی قصه که در دو برهه زمانی متفاوت زندگی می‌کرده‌اند، خوانده شد؛ دانستم چرا عنوان کتاب، این‌گونه ثبت شده و فراتر مفهوم مبهم تصویر روی جلد و قرارگرفتن کلاه مخملی جاهل‌های دهه 1330 و 1340 روی سری را دریافتم که مغزش از پس حباب سر دیده می‌شود و یحتمل نشان از پروردگی صاحب مغز دارد. وقایع داستان به سال‌های دهه 30 و 40 بازمی‌گردد و مکان آن قزوین است و چهره شاخص داستان، صفدر، جوان حدودا‌ 30ساله‌ای است که نماینده جریان ضداجتماعی لمپنیسم است. با پیروزی انقلاب چهره جامعه نیز تغییر می‌یابد و ابوالقاسم، همان کودکی که از زیر آوار بیرون کشیده شده، اکنون جوانی است فاقد درکی درست از مناسبات اجتماعی و اقتصادی؛ آقا صفدر پیش از مرگش سند باغچه لواسان را که تنها مایملکی است که برای او به جای مانده بود به نام ابوالقاسم می‌زند و این جوان زمانی به قزوین وارد می‌شود که برادر می‌خواهد با مرگ موش کار خواهرش را تمام کند و ابوالقاسم از نظر برادر همان فرشته نجات است که خواهرش را به عقد او درمی‌آورد و او را روانه لواسان می‌کند.به دنیاآمدن سروش، فرزند مهوش به یاری همسایگان لواسانی که مردمانی پاکدل هستند و هنوز صابون فرهنگ شهری به جامه‌شان نخورده و سپس سر زا رفتن مهوش و مدتی بعدتر رونق ویلاسازی در لواسانات، باغچه را مرغوبیت می‌بخشد و ابوالقاسم به لطف همان همسایه‌ها و حمایت بسازبفروشی که نشئه‌ای از انسانیت در نهادش است، صاحب آپارتمانی و شغل نگهبانی در حوالی دارآباد می‌شود و سروش سرانجام تحت حمایت مهندسی قرار می‌گیرد که متخصص ماشین‌آلات بافندگی است. با مرگ زودهنگام ابوالقاسم، سروش نوجوان تنها می‌شود و این مهندس معتمد، یعنی همان عمو ممد است که آیین انسانیت را به سروش می‌آموزد. دژکام با پیچیدگی‌های مغز انسانی آشناست و می‌داند این مغزِ‌هزار پیشه و ‌هزارنیرنگ چگونه به غرایز پاسخ می‌گوید تا اخلاقیات نهادینه‌شده را فریب دهد و زمانی که سروش از سر تنهایی و نیاز با بدکاره‌ای آشنا می‌شود و به یک جبر روانی و جسمانی پاسخ می‌گوید، ذهن فریبکار صحنه‌ای را می‌سازد که این تصور را پیش می‌آورد که حادثه به سراغ او آمده نه آنکه او به سراغ حادثه رفته باشد. سروش نسل سوم بعد از صفدر است، در فضایی کاملا‌ متفاوت متولد و بزرگ می‌شود و ارتباطش
به کلی با خاندان صفدر و دایی‌اش قطع شده است و زیر نظر انسانی شریف چون مهندس معتمد که خود همسر و فرزندانش را از دست داده؛ پرورده و بالیده می‌شود و دانشگاه‌دیده و متخصص شده و طبعا رابطه‌اش با لایه‌های فوقانی جامعه برقرار می‌شود و سرانجام دختر کارخانه‌داری شیفته او می‌شود و یکی از صحنه‌های زیبای این رمان خواستگاری‌رفتن سروش همراه با مهندس معتمد و گفت‌وگوی آنان با پدر شبنم است که در یادماندنی است و مخصوصا نمی‌نویسم که خواننده خودش به دنبال این گفت‌وگو برود و لذتش را ببرد. دژکام، لااقل در این دو رمانی که از او خوانده‌ام، رمان‌نویس رئالیستی است و اهل نوشتن رمان‌های «عاقبت به‌خیر» یا happy end نیست و برخلاف رمانتیسیسم که فرجام هرکس همانی است که خواننده انتظارش را دارد، یعنی آدم‌های بد، بد می‌بینند و آدم‌های خوب؛ عاقبت خوشی پیدا می‌کنند، سرنوشتی که نویسنده برای سروش رقم می‌زند همه شادکامی نیست، همچنان که در جاری زندگی واقعیت‌های تلخ و شیرین زندگی نیز جریان دارد و پس از ازدواج نیز سروش با مشکلاتی مواجه می‌شود، اما آنچه رمان را خواندنی‌تر می‌کند عنصر آگاهی‌بخشی است، عنصر هشدار است، بی‌آنکه باب اخلاق را بگشاید و خواننده - لااقل صاحب این قلم - پس از خواندن رمان وسوسه‌ای یقه‌اش را گرفته که بنویسد لمپنیسم تنها به جهت ماهیت ضداجتماعی‌اش سرانجام به در به د‌ری و رنج لمپن منتهی نمی‌شود که با توجه به آنچه بر فرزندان صفدر گذشت و می‌گذرد، خواننده را به این سوی هل می‌دهد که بگوید بدبختی و گرفتاری‌های لمپنیسم به صورت ژنتیکی چون سیفلیس به نسل‌های بعدی نیز انتقال می‌یابد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.