|

بُرش‌هایی از نقد‌هاي آربی اُوانسیان بر دو فیلم

پيوستن زمان‌ها

«سیاوش در تخت‌جمشید» فریدون رهنما
...سینمای ایران دوران صامت نداشته است. پس این سینما تولدی «غیر طبیعی» و ناگهانی داشته و هنگام تلفیق و بازیابی دو پدیده -تصویر متحرک و صدا- در مسیر رشد خود، به کج‌روی و پریشانی دچار شده است.
این کمبود پیش از فیلم [سیاوش در تخت‌جمشید] رهنما آشکارا دیده می‌شد.
کوشش سازنده‌ی فیلم «سیاوش در تخت‌جمشید» پیوستن زمان‌هاست.
او تخت‌جمشید را جایگاه روح ایران باستان می‌شمارد و در ویرانه‌های آن، به‌آرامی و با نگاهی عارفانه، کشمکش‌های درونی خود را بازشکافی می‌کند. او ناخواسته ترکیبی از سینمای صامت و سینمای ناطق پدید آورده و شاید می‌توان گفت که سینمای صامت ایران را آغاز کرده است. این راه‌یابی زیبا که زاده‌ی ناخودآگاه اوست، نخستین نکته‌ی با ارزش فیلم رهنماست. او پس از این گام ارزنده، این راه‌یابی را با اندیشه‌ی سینمایی معاصر پیوند داده است. خود گفته که می‌خواسته با به‌کار بردن ویژگی‌های هنرهای ایران باستان به بیان سینمایی ویژه‌ی آن دست یابد. در شکل بخشیدن به این خواست او با شناخت و تعمق در مسیر کار تحول یافته و بیان ویژه‌ی خود را به‌وجود آورده است.
استادان مکتب‌دار سینمای جهان، کارل درایر، رُبر برسون، ژان کوکتو، آلن رنه، هریک راه چاره‌ای برای او گشوده است. اینان هریک انگیزه‌ای بوده‌اند برای جوشش تخیل او. اما از آن‌رو که رهنما هنرمندی است با یک دیدگاه جهت‌یافته، این پشتوانه‌ها در نظر او عمیق‌تر گشته با شناخت شخصی او آمیخته و شیوه‌ی ویژه‌ی او را به‌وجود آورده‌اند.
رهنما به‌جای تقلید از سینمای کلاسیک، آن‌را پایه‌ی جهت‌یابی خود قرار داده و با اندیشه‌ی ایرانی خود درهم‌آمیخته است. هریک از نماهای فیلم، بهره‌ی این ترکیب است.
حاصل کار فیلمی است ایرانی که متأسفانه برای ایرانی امروز پذیرش و درک آن بسیار دشوار است. باید گفت، حتی اگر تماشاگر ایرانی روح و حال فیلم را دریابد، باز چیزی مانع درک این فیلم خواهد شد و آن کمبود شناخت سینمایی است. از همین‌جا رابطه‌ی تماشاگر با این فیلم خدشه‌دار می‌شود.
رهنما به این نیز آگاه است و خوشبختانه خواسته است که ایستادگی کند. این کار نتیجه‌ی دید ایدئالیستی اوست و چون برای رسیدن به هدف، به‌راستی از‌خود‌گذشتگی فراوان نشان داده، فیلمش سخنی است از «صمیم قلب» ... گوهر فیلم محکم است و استوار. عیب‌ها و لغزش‌ها ناچیز. بسیاری «سینما» بودن فیلم را انکار خواهند کرد زیرا از آغاز درک ایشان از سینما نادرست بوده؛ پیش از هرچیز حرکت ظاهری برایشان مطرح است. از این‌رو فیلم را تئاتری و بی‌حرکت می‌پندارند (ناگفته نماند که اینان تئاتر را نیز نمی‌شناسند).
فیلم رهنما از حرکت‌های درونی اشباع شده و یکی از مهم‌ترین امکانات بیانی سینما - حرکت زمان - را به‌کار گرفته است. او نشانه‌های فراوانی از گذشته‌ی باستانی را تا به امروز پیوند داده است. عدم دانایی و شناخت تماشاگر به این ایماها و اشاره‌ها، فیلم را غیر سینمایی جلوه نمی‌دهد... در فیلم «سیاوش در تخت‌جمشید» هر صحنه همچون یک اندیشه به‌کار گرفته شده و هر صحنه نقطه‌ی پایان خود را دارد. در نتیجه باید فیلم را با چنین معیاری «خواند».
این قالب فقط گاهی می‌شکند. صحنه‌های مکمل و تشریح کننده در فیلم به‌ندرت دیده می‌شود و چون تماشاگر فقط به چنین «زبانی» آشنایی دارد، این بخش‌ها را به‌راحتی درک می‌کند.
«بدبده» محمدرضا اصلانی
... فیلم [بدبده] با عناصر تشکیل‌دهنده‌اش، به‌ اندازه‌ی کافی گویای آن است که در مقابل سینماگری «واقعی» قرار گرفته‌ایم... سینما اگر هنر است، نماینده‌ی تحرکی ظاهری نمی‌تواند باشد. و اگر کسی از سینما هنوز چنین تحرکی را انتظار دارد باید بداند که از قافله بسیار عقب‌مانده است...
این‌جا حرف از تحرک درونی مسئله نیز برده نمی‌شود، این مسئله نیز چندان تازگی ندارد. اصلا حرف «جوهر» است - نه کهنه و نو.
«زندگی‌- فاصله‌ی دری که باز و بسته می‌شود» (ساموئل بکت)
حرف از زندگی‌- دیدن آن در فاصله‌ی باز و بسته‌شدن یک در است.
«بدبده» زندگی را از چنین نظرگاهی می‌بیند. اینجاست که خلاقیت و هنر می‌توانند مطرح شوند. ارتباط شخصیت‌های فیلم، محل‌ها، صداها و گفت‌وگوها همگی نشانه‌ای از چنین دیدگاهی دارند - دیدگاهی دقیق و پر از حساسیت‌های شاعرانه و خلاق.
اگر حرکت‌های دوربین خلاصه شده‌اند...
اگر انتخاب زاویه‌های دید محدود است...
اگر کلمات مورد استفاده حساب‌شده‌اند...
اگر سکوت‌های بین کلمات زیادند...
اگر صداها خلاصه شده‌اند...
اگر محل‌ها محدودند...
اگر بازیگران فقط هستند...
اگر...
اگر...
چرا همه‌ی این اگرها باید نتیجه‌ی عدم آگاهی فیلمساز به عوامل سازنده و تشکیل‌دهنده‌ی فیلم باشند و نه انتخاب-
کسی در جلسه‌ای از فیلمساز پرسید: چرا بازیگران شما بی‌حال حرف می‌زنند؟ چرا شما به این موضوع توجه نکرده‌اید؟
این دو سؤال، غیر مستقیم، یکی از دیدها و نتیجه‌گیری‌های قابل بحث درباره‌ی یک فیلم را مطرح می‌کنند: چرا بازیگران شما بی‌حال حرف می‌زنند؟
یعنی بیننده متوجه‌ موضوعی شده - بازیگران بی‌حال حرف می‌زنند - جالب آن ا‌ست که بیننده درست فهمیده که «بی‌حال» حرف می‌زنند ولی «بی‌حال‌بودن» برای او غیرقبل قبول است، برای او قسمتی از واقعیت زندگی‌اش را تشکیل نمی‌دهد. در نتیجه می‌گوید - چرا به این موضوع توجه نکرده‌اید؟ یعنی «عیب است» و نه هدف. در انتخاب هدف را نمی‌بیند بلکه عدم توانایی را. این موضوع را در فیلمی که آشکارا همه‌ی عوامل تشکیل دهنده‌اش را دقیقا انتخاب کرده‌اند، در فیلمی که «ساخته» شده است و نه عکس‌برداری شده از واقعیتی دوبُعدی و عینی، چنین دیدی، چنین نظری فقط می‌تواند فاصله‌ی بیننده با اثر را بیشتر و بیشتر کند.
در نتیجه باز و بسته شدن در برای همه نمی‌تواند گویای زندگی باشد... همه به یک نوع حساسیت نرسیده‌اند...
در سینما برای اکثر بیش از دو بُعد وجود ندارد...
و این فیلم ارزش و اهمیتش فقط در این فاصله‌ها، زندگی‌ها و دیدهای گفته شده است... فاصله‌ها به اشیاء، آدم‌ها و عناصر طبیعی، مفهوم مجرد می‌بخشد و تناسب فاصله‌ها مفهومی همبسته و کلی. طبیعت بی‌جان می‌تواند ساده‌ترین نمونه‌ی بازآفرینی چنین فکری باشد. در «بدبده» فاصله‌ها گاهی به چنین مفهومی می‌رسند.
آوازی که در فیلم از آن استفاده شده از فاصله‌های اصواتی استفاده می‌کند که هماهنگی آن‌ها بازگوکننده‌ی زمانی است خلاصه‌شده در این فاصله‌ها و عجیب آن‌که این فاصله‌ها دقیقا در این فیلم می‌نشینند...کم هستند فیلمسازانی که در اولین گام‌هایشان کوشش در جست‌وجو دارند در کاوشی واقعی و سازنده.
عیب‌های این فیلم به ارزش‌های آن می‌افزاید چون سطحی و غیرواقعی‌اند و آن‌چه به ماهیت و جوهر مربوط می‌شود بسیار پربار است. امید آن‌که در آینده سازنده‌اش به جوهر وجودش وفادار بماند و عیب‌های خود را به‌جای آن‌که «پرورش» دهد فراموش کند. سازندگی او فقط در این نهفته است.

«سیاوش در تخت‌جمشید» فریدون رهنما
...سینمای ایران دوران صامت نداشته است. پس این سینما تولدی «غیر طبیعی» و ناگهانی داشته و هنگام تلفیق و بازیابی دو پدیده -تصویر متحرک و صدا- در مسیر رشد خود، به کج‌روی و پریشانی دچار شده است.
این کمبود پیش از فیلم [سیاوش در تخت‌جمشید] رهنما آشکارا دیده می‌شد.
کوشش سازنده‌ی فیلم «سیاوش در تخت‌جمشید» پیوستن زمان‌هاست.
او تخت‌جمشید را جایگاه روح ایران باستان می‌شمارد و در ویرانه‌های آن، به‌آرامی و با نگاهی عارفانه، کشمکش‌های درونی خود را بازشکافی می‌کند. او ناخواسته ترکیبی از سینمای صامت و سینمای ناطق پدید آورده و شاید می‌توان گفت که سینمای صامت ایران را آغاز کرده است. این راه‌یابی زیبا که زاده‌ی ناخودآگاه اوست، نخستین نکته‌ی با ارزش فیلم رهنماست. او پس از این گام ارزنده، این راه‌یابی را با اندیشه‌ی سینمایی معاصر پیوند داده است. خود گفته که می‌خواسته با به‌کار بردن ویژگی‌های هنرهای ایران باستان به بیان سینمایی ویژه‌ی آن دست یابد. در شکل بخشیدن به این خواست او با شناخت و تعمق در مسیر کار تحول یافته و بیان ویژه‌ی خود را به‌وجود آورده است.
استادان مکتب‌دار سینمای جهان، کارل درایر، رُبر برسون، ژان کوکتو، آلن رنه، هریک راه چاره‌ای برای او گشوده است. اینان هریک انگیزه‌ای بوده‌اند برای جوشش تخیل او. اما از آن‌رو که رهنما هنرمندی است با یک دیدگاه جهت‌یافته، این پشتوانه‌ها در نظر او عمیق‌تر گشته با شناخت شخصی او آمیخته و شیوه‌ی ویژه‌ی او را به‌وجود آورده‌اند.
رهنما به‌جای تقلید از سینمای کلاسیک، آن‌را پایه‌ی جهت‌یابی خود قرار داده و با اندیشه‌ی ایرانی خود درهم‌آمیخته است. هریک از نماهای فیلم، بهره‌ی این ترکیب است.
حاصل کار فیلمی است ایرانی که متأسفانه برای ایرانی امروز پذیرش و درک آن بسیار دشوار است. باید گفت، حتی اگر تماشاگر ایرانی روح و حال فیلم را دریابد، باز چیزی مانع درک این فیلم خواهد شد و آن کمبود شناخت سینمایی است. از همین‌جا رابطه‌ی تماشاگر با این فیلم خدشه‌دار می‌شود.
رهنما به این نیز آگاه است و خوشبختانه خواسته است که ایستادگی کند. این کار نتیجه‌ی دید ایدئالیستی اوست و چون برای رسیدن به هدف، به‌راستی از‌خود‌گذشتگی فراوان نشان داده، فیلمش سخنی است از «صمیم قلب» ... گوهر فیلم محکم است و استوار. عیب‌ها و لغزش‌ها ناچیز. بسیاری «سینما» بودن فیلم را انکار خواهند کرد زیرا از آغاز درک ایشان از سینما نادرست بوده؛ پیش از هرچیز حرکت ظاهری برایشان مطرح است. از این‌رو فیلم را تئاتری و بی‌حرکت می‌پندارند (ناگفته نماند که اینان تئاتر را نیز نمی‌شناسند).
فیلم رهنما از حرکت‌های درونی اشباع شده و یکی از مهم‌ترین امکانات بیانی سینما - حرکت زمان - را به‌کار گرفته است. او نشانه‌های فراوانی از گذشته‌ی باستانی را تا به امروز پیوند داده است. عدم دانایی و شناخت تماشاگر به این ایماها و اشاره‌ها، فیلم را غیر سینمایی جلوه نمی‌دهد... در فیلم «سیاوش در تخت‌جمشید» هر صحنه همچون یک اندیشه به‌کار گرفته شده و هر صحنه نقطه‌ی پایان خود را دارد. در نتیجه باید فیلم را با چنین معیاری «خواند».
این قالب فقط گاهی می‌شکند. صحنه‌های مکمل و تشریح کننده در فیلم به‌ندرت دیده می‌شود و چون تماشاگر فقط به چنین «زبانی» آشنایی دارد، این بخش‌ها را به‌راحتی درک می‌کند.
«بدبده» محمدرضا اصلانی
... فیلم [بدبده] با عناصر تشکیل‌دهنده‌اش، به‌ اندازه‌ی کافی گویای آن است که در مقابل سینماگری «واقعی» قرار گرفته‌ایم... سینما اگر هنر است، نماینده‌ی تحرکی ظاهری نمی‌تواند باشد. و اگر کسی از سینما هنوز چنین تحرکی را انتظار دارد باید بداند که از قافله بسیار عقب‌مانده است...
این‌جا حرف از تحرک درونی مسئله نیز برده نمی‌شود، این مسئله نیز چندان تازگی ندارد. اصلا حرف «جوهر» است - نه کهنه و نو.
«زندگی‌- فاصله‌ی دری که باز و بسته می‌شود» (ساموئل بکت)
حرف از زندگی‌- دیدن آن در فاصله‌ی باز و بسته‌شدن یک در است.
«بدبده» زندگی را از چنین نظرگاهی می‌بیند. اینجاست که خلاقیت و هنر می‌توانند مطرح شوند. ارتباط شخصیت‌های فیلم، محل‌ها، صداها و گفت‌وگوها همگی نشانه‌ای از چنین دیدگاهی دارند - دیدگاهی دقیق و پر از حساسیت‌های شاعرانه و خلاق.
اگر حرکت‌های دوربین خلاصه شده‌اند...
اگر انتخاب زاویه‌های دید محدود است...
اگر کلمات مورد استفاده حساب‌شده‌اند...
اگر سکوت‌های بین کلمات زیادند...
اگر صداها خلاصه شده‌اند...
اگر محل‌ها محدودند...
اگر بازیگران فقط هستند...
اگر...
اگر...
چرا همه‌ی این اگرها باید نتیجه‌ی عدم آگاهی فیلمساز به عوامل سازنده و تشکیل‌دهنده‌ی فیلم باشند و نه انتخاب-
کسی در جلسه‌ای از فیلمساز پرسید: چرا بازیگران شما بی‌حال حرف می‌زنند؟ چرا شما به این موضوع توجه نکرده‌اید؟
این دو سؤال، غیر مستقیم، یکی از دیدها و نتیجه‌گیری‌های قابل بحث درباره‌ی یک فیلم را مطرح می‌کنند: چرا بازیگران شما بی‌حال حرف می‌زنند؟
یعنی بیننده متوجه‌ موضوعی شده - بازیگران بی‌حال حرف می‌زنند - جالب آن ا‌ست که بیننده درست فهمیده که «بی‌حال» حرف می‌زنند ولی «بی‌حال‌بودن» برای او غیرقبل قبول است، برای او قسمتی از واقعیت زندگی‌اش را تشکیل نمی‌دهد. در نتیجه می‌گوید - چرا به این موضوع توجه نکرده‌اید؟ یعنی «عیب است» و نه هدف. در انتخاب هدف را نمی‌بیند بلکه عدم توانایی را. این موضوع را در فیلمی که آشکارا همه‌ی عوامل تشکیل دهنده‌اش را دقیقا انتخاب کرده‌اند، در فیلمی که «ساخته» شده است و نه عکس‌برداری شده از واقعیتی دوبُعدی و عینی، چنین دیدی، چنین نظری فقط می‌تواند فاصله‌ی بیننده با اثر را بیشتر و بیشتر کند.
در نتیجه باز و بسته شدن در برای همه نمی‌تواند گویای زندگی باشد... همه به یک نوع حساسیت نرسیده‌اند...
در سینما برای اکثر بیش از دو بُعد وجود ندارد...
و این فیلم ارزش و اهمیتش فقط در این فاصله‌ها، زندگی‌ها و دیدهای گفته شده است... فاصله‌ها به اشیاء، آدم‌ها و عناصر طبیعی، مفهوم مجرد می‌بخشد و تناسب فاصله‌ها مفهومی همبسته و کلی. طبیعت بی‌جان می‌تواند ساده‌ترین نمونه‌ی بازآفرینی چنین فکری باشد. در «بدبده» فاصله‌ها گاهی به چنین مفهومی می‌رسند.
آوازی که در فیلم از آن استفاده شده از فاصله‌های اصواتی استفاده می‌کند که هماهنگی آن‌ها بازگوکننده‌ی زمانی است خلاصه‌شده در این فاصله‌ها و عجیب آن‌که این فاصله‌ها دقیقا در این فیلم می‌نشینند...کم هستند فیلمسازانی که در اولین گام‌هایشان کوشش در جست‌وجو دارند در کاوشی واقعی و سازنده.
عیب‌های این فیلم به ارزش‌های آن می‌افزاید چون سطحی و غیرواقعی‌اند و آن‌چه به ماهیت و جوهر مربوط می‌شود بسیار پربار است. امید آن‌که در آینده سازنده‌اش به جوهر وجودش وفادار بماند و عیب‌های خود را به‌جای آن‌که «پرورش» دهد فراموش کند. سازندگی او فقط در این نهفته است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.