|

تمدن غذایی

در دوران تمدن کشاورزی، غذا نوعی ارزش و شاخصی از ثروت محسوب می‌شد و مردم در کار و زندگی برای به‌دست‌آوردن آن تلاش می‌کردند. ولی در جهان کنونی و در جامعه شهری، پول کار خوراک را انجام می‌دهد. پول شکل انعطاف‌پذیرتر ثروت است و در فروشگاه، کافه و رستوران به‌راحتی تبدیل به خوراک می‌شود. خوراک فقط زمانی همسنگ ثروت و قدرت است که کمیاب یا‌ گران باشد کمااینکه در دوره طولانی از تاریخ بشر این‌چنین بوده است. ولی با استانداردهای تاریخی که بنگریم، خوراک امروزه دست‌کم در کشورهای پیشرفته به‌نسبت، فراوان و ارزان است. بااین‌همه، پیوند خوراک با ثروت یکسره از دست نرفته است. هنوز در بسیاری از زبان‌ها به کسی که درآمد اصلی خانواده را تأمین می‌کند نان‌آور خانواده می‌گویند. کتاب «خوراک و تاریخ» به بررسی این تغییرات و تحولاتی می‌پردازد که خوراک در تمدن و طبیعت به‌وجود آورده است. خوراک در طول تاریخ تسریع‌کننده دگرگونی‌های اجتماعی، رقابت ژئوپلیتیکی، پیشرفت صنعتی، درگیری‌های نظامی و توسعه اقتصادی بوده است. داستان این دگرگونی‌ها همه تاریخ بشر را از روزگار پیش از تاریخ تاکنون دربر می‌گیرد. نخستین نقش خوراک این بود که بنیاد همه تمدن‌ها را ریخت. انسان در تاریخ 200هزارساله‌اش از حدود 10هزار سال پیش، ناآگاهانه، تولید‌کننده خوراک، یعنی کشاورز شد. پیامد کشاورزی یک‌جانشینی و پیدایش شهر و ساختارهای حکومتی و پیدایش و فروریزش امپراتوری‌ها بوده است. اما این‌چنین نبود تخم‌های بنیادینی که پشتوانه نخستین تمدن‌ها شدند- گندم و جو در جنوب غربی آسیا، ارزن و برنج در شرق آسیا و ذرت و سیب‌زمینی در قاره آمریکا- تصادفی کشف شده باشند. پیدایش آنها حاصل فرایند پیچیده تکامل در‌هم‌تنیده‌ای بوده میان تخم‌ها و کشت‌کاران نخستین که ویژگی‌های خوشایند دانه‌ها را برگزیدند و رواج‌شان دادند. درنتیجه این غله‌های پایه همه ساختگی‌اند، یعنی حاصل کشت‌وکار و مداخله انسان در طبیعتند. پس از آن خوراک به سازماندهی اجتماعی و به شکل‌گیری و پاگرفتن جامعه‌های پیچیده یاری رساند. ساختارهای سیاسی، اقتصادی و دینی جامعه کهن، از کارگران تا نخستین تمدن‌ها، بر پایه سیستم‌های تولید و توزیع خوراک بنا شدند. جاده‌های دادوستد خوراک شبکه‌های ارتباطی جهانی شدند که از رهگذرشان فرهنگ و دین نیز جابه‌جا شد. در روزگاری که ملت‌های اروپایی گرم رقابت با یکدیگر بر سر برپایی امپراتوری‌های جهانی بودند، خوراک دومین تغییر بزرگ در تاریخ بشر را پدید آورد. شکر و سیب‌زمینی و نیز ماشین‌بخار پایه و مایه انقلاب صنعتی شد. خوراک همواره و از گذشته‌های دور در حکم جنگ‌افزار به کار می‌رفته است، ولی درگیری‌های نظامی بزرگ سده‌های هجدهم و نوزدهم بر اهمیت این نقش خوراک افزودند. خوراک در فرجام دو جنگی که به شکل‌گیری ایالات متحد انجامیدند سهم بزرگی داشت، جنگ انقلابی دهه‌های 1770 تا 1780 و جنگ داخلی دهه 1860.
در جای‌جای این کتاب با بهره‌گیری از رشته‌های علمی مانند ژنتیک، باستان‌شناسی، انسان‌شناسی، گیاه‌شناسی قومی و اقتصاد و به‌ویژه تقاطع‌های تاریخ خوراک و تاریخ جهان، تلاش شده به این پرسش پاسخ داده شود: کدام خوراک بیشترین سهم را در شکل‌دادن به جهان کنونی ما داشته است و چگونه؟

در دوران تمدن کشاورزی، غذا نوعی ارزش و شاخصی از ثروت محسوب می‌شد و مردم در کار و زندگی برای به‌دست‌آوردن آن تلاش می‌کردند. ولی در جهان کنونی و در جامعه شهری، پول کار خوراک را انجام می‌دهد. پول شکل انعطاف‌پذیرتر ثروت است و در فروشگاه، کافه و رستوران به‌راحتی تبدیل به خوراک می‌شود. خوراک فقط زمانی همسنگ ثروت و قدرت است که کمیاب یا‌ گران باشد کمااینکه در دوره طولانی از تاریخ بشر این‌چنین بوده است. ولی با استانداردهای تاریخی که بنگریم، خوراک امروزه دست‌کم در کشورهای پیشرفته به‌نسبت، فراوان و ارزان است. بااین‌همه، پیوند خوراک با ثروت یکسره از دست نرفته است. هنوز در بسیاری از زبان‌ها به کسی که درآمد اصلی خانواده را تأمین می‌کند نان‌آور خانواده می‌گویند. کتاب «خوراک و تاریخ» به بررسی این تغییرات و تحولاتی می‌پردازد که خوراک در تمدن و طبیعت به‌وجود آورده است. خوراک در طول تاریخ تسریع‌کننده دگرگونی‌های اجتماعی، رقابت ژئوپلیتیکی، پیشرفت صنعتی، درگیری‌های نظامی و توسعه اقتصادی بوده است. داستان این دگرگونی‌ها همه تاریخ بشر را از روزگار پیش از تاریخ تاکنون دربر می‌گیرد. نخستین نقش خوراک این بود که بنیاد همه تمدن‌ها را ریخت. انسان در تاریخ 200هزارساله‌اش از حدود 10هزار سال پیش، ناآگاهانه، تولید‌کننده خوراک، یعنی کشاورز شد. پیامد کشاورزی یک‌جانشینی و پیدایش شهر و ساختارهای حکومتی و پیدایش و فروریزش امپراتوری‌ها بوده است. اما این‌چنین نبود تخم‌های بنیادینی که پشتوانه نخستین تمدن‌ها شدند- گندم و جو در جنوب غربی آسیا، ارزن و برنج در شرق آسیا و ذرت و سیب‌زمینی در قاره آمریکا- تصادفی کشف شده باشند. پیدایش آنها حاصل فرایند پیچیده تکامل در‌هم‌تنیده‌ای بوده میان تخم‌ها و کشت‌کاران نخستین که ویژگی‌های خوشایند دانه‌ها را برگزیدند و رواج‌شان دادند. درنتیجه این غله‌های پایه همه ساختگی‌اند، یعنی حاصل کشت‌وکار و مداخله انسان در طبیعتند. پس از آن خوراک به سازماندهی اجتماعی و به شکل‌گیری و پاگرفتن جامعه‌های پیچیده یاری رساند. ساختارهای سیاسی، اقتصادی و دینی جامعه کهن، از کارگران تا نخستین تمدن‌ها، بر پایه سیستم‌های تولید و توزیع خوراک بنا شدند. جاده‌های دادوستد خوراک شبکه‌های ارتباطی جهانی شدند که از رهگذرشان فرهنگ و دین نیز جابه‌جا شد. در روزگاری که ملت‌های اروپایی گرم رقابت با یکدیگر بر سر برپایی امپراتوری‌های جهانی بودند، خوراک دومین تغییر بزرگ در تاریخ بشر را پدید آورد. شکر و سیب‌زمینی و نیز ماشین‌بخار پایه و مایه انقلاب صنعتی شد. خوراک همواره و از گذشته‌های دور در حکم جنگ‌افزار به کار می‌رفته است، ولی درگیری‌های نظامی بزرگ سده‌های هجدهم و نوزدهم بر اهمیت این نقش خوراک افزودند. خوراک در فرجام دو جنگی که به شکل‌گیری ایالات متحد انجامیدند سهم بزرگی داشت، جنگ انقلابی دهه‌های 1770 تا 1780 و جنگ داخلی دهه 1860.
در جای‌جای این کتاب با بهره‌گیری از رشته‌های علمی مانند ژنتیک، باستان‌شناسی، انسان‌شناسی، گیاه‌شناسی قومی و اقتصاد و به‌ویژه تقاطع‌های تاریخ خوراک و تاریخ جهان، تلاش شده به این پرسش پاسخ داده شود: کدام خوراک بیشترین سهم را در شکل‌دادن به جهان کنونی ما داشته است و چگونه؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.