آرماگدون
بهلول اوزکن* . ترجمه: آزاد حاجیآقایی
موقعیت کنونی ترکیه فاصله چندانی با موقعیت آخرالزمانی ندارد. اسلامگرایان رادیکالی که این کشور را به «شاهراه جهادی» به سوریه تبدیل کردهاند، اکنون در حال انجام حملاتی علیه خود ترکیه هستند. متعاقب حمله قریب به 10 روز گذشته داعش در شهر مرزی «سوروچ» که طی آن 32 غیرنظامی به قتل رسیدند، اکنون ترکیه نمیتواند بیش از این از اقدامات داعش چشمپوشی کند. مقامات رسمی ترکیه تخمین میزنند که داعش 700 شهروند ترک را در صفوف خود جای داده است و دهها نفر از هستههای این گروه در شهرهای اصلی مانند استانبول و آنکارا مترصد انجام عملیات علیه ترکیه هستند.
این تنشها کافی نبودند؛ آتشبس دوسالونیمه بین حزب کارگران کردستان و دولت ترکیه خاتمه پذیرفت. متعاقب حمله سوروچ که اکثریت قربانیان آن فعالان، طرفداران کردها بودند، حزب کارگران کردستان با حملات مرگبار به افسران و سربازان پلیس ترکیه واکنش نشان داد. دقیقا یک روز بعد، ترکیه با ارسال پیامهایی مبنیبر بازگشت جنگ داخلی ترکیه که طی سهدهه قریب به 40 هزار نفر در آن جان خود را از دست دادهاند، حملات شدیدی را علیه اردوگاههای حزب کارگران کردستان در شمال عراق آغاز کرد. برای درک وضعیت اسفناک کنونی ترکیه، باید نگاهی به سیاست خارجی ترکیه در چهار سال گذشته بیفکنیم.
سوریه؛ باتلاق اردوغان
سیاست خارجی حزب «عدالت و توسعه» از سال 2011 بهبعد بزرگترین فاجعه سیاست خارجی تاریخ جمهوری ترکیه بهشمار میرفته است. با شروع بهار عربی در سال 2011 حکومت ترکیه، در هماهنگی با عربستانسعودی و قطر، در کمپهای جنوبی ترکیه به تسلیح مخالفان اسد دست زد. سیاستهای اردوغان و داووداوغلو بر این نتیجه مبتنی بود که قیام مسلحانه علیه رژیم اسد با حملات هوایی طی چندماه، به تسلیم او منجر خواهد شد (این تصور ناشی از پیشزمینهای بود که طی آن دیکتاتوری قذافی با حملات آمریکا-ناتو سرنگون شده بود) و سپس کرسی قدرت در سوریه از سوی طرفداران حزب عدالت و توسعه یعنی اخوانالمسلمین سوری اشغال خواهد شد. اردوغان با رجزخوانی سال 2012 که بهزودی نماز را در «مسجد امیه دمشق» اقامه خواهد کرد، علاقه خود را مبنیبر تصویرکشیدنش بهعنوان رهایی بخش سوریه نشان داد و داوود اوغلو نیز ادعا کرد که ترکیه مالک و رهبر خاورمیانه جدید خواهد بود. بااینحال، حملات هوایی غرب به سوریه هیچگاه به اجرا گذاشته نشد. اخوانالمسلمین سوریه نیز که هیچگاه از قتلعام سال 1982 کمر راست نکرده بود و فاقد حمایت قابلتوجه مردمی بود، بهزودی، کاملا از صحنه محاسبات ترکها
کنار رفت.
ورود داعش
با رو به وخامتگذاشتن وضعیت سوریه، گروههای اسلامگرای تندرو حمایتهایی را از ترکیه، عربستانسعودی و قطر، از اعضای شناختهشده ائتلاف- که در شکلی مطایبهآمیز دوستان سوریه شناخته شدهاند- دریافت کردند. همزمان، قدرت داعش در سوریه به شیوهای محیرالعقول رشد و نمو پیدا کرد. ادعاهای متعددی مبنیبر رابطه پنهانی میان دولت ترکیه و داعش وجود دارند؛ مطابق مقالهای در روزنامه «گاردین» که در هفته قبل منتشر شده است، طی عملیاتی که از سوی نیروهای ویژه آمریکایی در شرق سوریه در ماه می گذشته به اجرا درآمد، صدها سند کشف شدهاند که این اسناد پرده از فروش نفت داعش به دولت ترکیه برمیدارد. در همان مقاله آمده است که ارتباط مستقیم بین مقامات رسمی ترک و اعضای عالیرتبه داعش غیرقابلانکار بوده است.
علاوهبراین، این مسئله همچنان نامعلوم باقی مانده است که داعش تحت چه شرایطی با آزادکردن 49 دیپلمات ترک که به مدت سهماه در اسارت این گروه بودند موافقت کرده است. اردوغان خود حل مسئله رهایی دیپلماتها را بهعنوان یک چانهزنی سیاسی و دیپلماتیک توضیح داده است. ترکیه درحالیکه با نگاهی منتظرانه به محاصره کوبانی در چندصدمتری مرزهایش از سوی داعش مینگریست، از پیوستن به ائتلاف ضدداعشی که در سپتامبر سال 2014 ایجاد شد سر باز زد. خشم کردها از این انفعال دولت ترکیه بهزودی به شورشی سرتاسری در این کشور منجر شد که طی آن بیش از 30 نفر جان خود را از دست دادند.
با توجه به این زمینه میتوان گفت که تصمیم اخیر ترکیه برای نبرد با داعش به همان اندازه که پاسخی در مقابل حمله داعش در داخل ترکیه محسوب میشود، به همان اندازه نیز پاسخی به حملات جدید در سوریه محسوب میشود. داعش بیشتر نواحی تحتکنترل خود را در مرز 900 کیلومتری سوریه با ترکیه از دست داده است و بیش از نیمی از آن اکنون تحتکنترل حزب اتحاد دموکراتیک قرار دارد که شاخه سوری حزب کارگران کردستان است. ازاینرو، ترکیه در عملیات خود علیه داعش، درصدد ممانعت از دستیابی حزب اتحاد دموکراتیک به آخرین بخش از مرزهای خود با سوریه در منطقه حائل بین کانتون کوبانی و عفرین در منطقه جرابلس است و قصد دارد آن را به ارتش آزاد سوریه و دیگر گروههای اسلامی واگذارد.
با بهکنترلدرآوردن این صدکیلومتر از سوی این گروهها، دولت ترکیه درصدد است تا منطقهای 40 کیلومتری را برای تبدیل به یک پناهگاه امن برای دو میلیون پناهنده سوری اختصاص دهد. ازاینرو ترکیه انتظار دارد تا یک منطقه نظامی تحتنفوذ را در سوریه ایجاد کرده و از این طریق به شیوهای مؤثر وتوی روسیه را مبنیبر ایجاد منطقه پروازممنوع در شمال سوریه که ترکیه سه سال است خواهان آن است، دور بزند.
با گذشت چهارسال از جنگ داخلی سوریه، اردوغان نیک از این نکته آگاه است که رژیم سوریه که متکی به حمایتهای سوریه و ایران است را نمیتوان با چند گروه شبهنظامی مختلف که درگیر جنگ با یکدیگر نیز هستند، سرنگون کرد.
علاوهبراین، ایالات متحده آمریکا با وقوف بر مصیبتی که در عراق به آن دچار شد، هنوز نیز بدون وجود ایده روشنی از تغییر رژیم در سوریه حمایت نمیکند. باوجوداین، اردوغان مشتاق کسب نفوذ بیشتری در سوریه است و این اشتیاق را حتی اگر اسد در کوتاهمدت نیز سرنگون نشود، دنبال میکند. رؤیای منطقه امنی که ترکیه ایجاد آن را در سر میپروراند، شامل حومههای شهر حلب یعنی بزرگترین شهر ترکیه میشود. از نظر شورشیان متکی به حمایتهای ترکیه، کنترل حلب یک پیروزی تمامعیار برای اردوغان و تسلی برای شکست او در تسخیر دمشق و بهبود چهره سیاسی مخدوششدهاش در داخل ترکیه تلقی خواهد شد.
هفته گذشته آنکارا بمباران کمپهای حزب کارگران کردستان در شمال عراق را آغاز کرد و در نتیجه به گشایش دو جبهه علیه داعش و حزب کارگران کردستان دست زد؛ چنین اقدامی حرکتی خطرناک برای ترکیه تلقی میشود زیرا تجربه جنگ 30 ساله با حزب کارگران این نکته را روشن کرده است که موفقیت در یک جنگ نامنظم «گریلایی» ناممکن است. درهمینحال، حزب «عدالت و توسعه» بعد از انتخابات پارلمانی هفتم ژوئن اکثریت پارلمانی خود را از دست داده است. به نظر میرسد ترکیه اکنون در آستانه ورود به فاجعهای است و اردوغان صرفا برای کسب قدرت شخصی بیشتر، کمتر علاقهمند به حل مشکلات است. طی سال گذشته، اردوغان با ایجاد یک سیستم و دوفاکتوی ریاستی درصدد دستیابی به جایگاه یک «سلطان انتخابی» برآمد. اما برخلاف پیشبینیهایش، رأیدهندگان از پذیرش اکثریت این حزب در پارلمان سر باز زدند.حزب عدالت و توسعه با دستزدن به جنگ علیه حزب کارگران کردستان امیدوار است به شکافی بین حزب چپگرای دموکراتیک خلقها (که به داشتن رابطه با حزب کارگران کردستان شناخته شده است) و بقیه جامعه ترکیه دست بزند. موفقیت حزب دموکراتیک خلقها در انتخابات هفتم ژوئن- که اولینبار است کردها در
تاریخ ترکیه قادر به گذر از حدنصاب 10 درصدی در انتخابات ملی شدند- عامل مهمی در ازدستدادن اکثریت حزب عدالت و توسعه در پارلمان ترکیه قلمداد میشود. اکنون اردوغان اعلام کرده است که تعدادی از نمایندگان حزب دموکراتیک خلقها به اتهام حمایت از تروریسم محاکمه خواهند شد. به نظر میرسد این خبر مأیوسکننده که یادآور حبس نمایندگان کرد در دهه 90 میلادی است، تلاشی در راستای مشروعیتزدایی از حزب دموکراتیک خلقهاست؛ اردوغان و حزب متبوعش در ارجحیتبخشیدن سیاستهای حزبی بر امنیت ملی تردیدی ندارند و این ترکیه و مردم ترکیه هستند که در نهایت شکست خواهند خورد.
* استاد دانشگاه مرمره
موقعیت کنونی ترکیه فاصله چندانی با موقعیت آخرالزمانی ندارد. اسلامگرایان رادیکالی که این کشور را به «شاهراه جهادی» به سوریه تبدیل کردهاند، اکنون در حال انجام حملاتی علیه خود ترکیه هستند. متعاقب حمله قریب به 10 روز گذشته داعش در شهر مرزی «سوروچ» که طی آن 32 غیرنظامی به قتل رسیدند، اکنون ترکیه نمیتواند بیش از این از اقدامات داعش چشمپوشی کند. مقامات رسمی ترکیه تخمین میزنند که داعش 700 شهروند ترک را در صفوف خود جای داده است و دهها نفر از هستههای این گروه در شهرهای اصلی مانند استانبول و آنکارا مترصد انجام عملیات علیه ترکیه هستند.
این تنشها کافی نبودند؛ آتشبس دوسالونیمه بین حزب کارگران کردستان و دولت ترکیه خاتمه پذیرفت. متعاقب حمله سوروچ که اکثریت قربانیان آن فعالان، طرفداران کردها بودند، حزب کارگران کردستان با حملات مرگبار به افسران و سربازان پلیس ترکیه واکنش نشان داد. دقیقا یک روز بعد، ترکیه با ارسال پیامهایی مبنیبر بازگشت جنگ داخلی ترکیه که طی سهدهه قریب به 40 هزار نفر در آن جان خود را از دست دادهاند، حملات شدیدی را علیه اردوگاههای حزب کارگران کردستان در شمال عراق آغاز کرد. برای درک وضعیت اسفناک کنونی ترکیه، باید نگاهی به سیاست خارجی ترکیه در چهار سال گذشته بیفکنیم.
سوریه؛ باتلاق اردوغان
سیاست خارجی حزب «عدالت و توسعه» از سال 2011 بهبعد بزرگترین فاجعه سیاست خارجی تاریخ جمهوری ترکیه بهشمار میرفته است. با شروع بهار عربی در سال 2011 حکومت ترکیه، در هماهنگی با عربستانسعودی و قطر، در کمپهای جنوبی ترکیه به تسلیح مخالفان اسد دست زد. سیاستهای اردوغان و داووداوغلو بر این نتیجه مبتنی بود که قیام مسلحانه علیه رژیم اسد با حملات هوایی طی چندماه، به تسلیم او منجر خواهد شد (این تصور ناشی از پیشزمینهای بود که طی آن دیکتاتوری قذافی با حملات آمریکا-ناتو سرنگون شده بود) و سپس کرسی قدرت در سوریه از سوی طرفداران حزب عدالت و توسعه یعنی اخوانالمسلمین سوری اشغال خواهد شد. اردوغان با رجزخوانی سال 2012 که بهزودی نماز را در «مسجد امیه دمشق» اقامه خواهد کرد، علاقه خود را مبنیبر تصویرکشیدنش بهعنوان رهایی بخش سوریه نشان داد و داوود اوغلو نیز ادعا کرد که ترکیه مالک و رهبر خاورمیانه جدید خواهد بود. بااینحال، حملات هوایی غرب به سوریه هیچگاه به اجرا گذاشته نشد. اخوانالمسلمین سوریه نیز که هیچگاه از قتلعام سال 1982 کمر راست نکرده بود و فاقد حمایت قابلتوجه مردمی بود، بهزودی، کاملا از صحنه محاسبات ترکها
کنار رفت.
ورود داعش
با رو به وخامتگذاشتن وضعیت سوریه، گروههای اسلامگرای تندرو حمایتهایی را از ترکیه، عربستانسعودی و قطر، از اعضای شناختهشده ائتلاف- که در شکلی مطایبهآمیز دوستان سوریه شناخته شدهاند- دریافت کردند. همزمان، قدرت داعش در سوریه به شیوهای محیرالعقول رشد و نمو پیدا کرد. ادعاهای متعددی مبنیبر رابطه پنهانی میان دولت ترکیه و داعش وجود دارند؛ مطابق مقالهای در روزنامه «گاردین» که در هفته قبل منتشر شده است، طی عملیاتی که از سوی نیروهای ویژه آمریکایی در شرق سوریه در ماه می گذشته به اجرا درآمد، صدها سند کشف شدهاند که این اسناد پرده از فروش نفت داعش به دولت ترکیه برمیدارد. در همان مقاله آمده است که ارتباط مستقیم بین مقامات رسمی ترک و اعضای عالیرتبه داعش غیرقابلانکار بوده است.
علاوهبراین، این مسئله همچنان نامعلوم باقی مانده است که داعش تحت چه شرایطی با آزادکردن 49 دیپلمات ترک که به مدت سهماه در اسارت این گروه بودند موافقت کرده است. اردوغان خود حل مسئله رهایی دیپلماتها را بهعنوان یک چانهزنی سیاسی و دیپلماتیک توضیح داده است. ترکیه درحالیکه با نگاهی منتظرانه به محاصره کوبانی در چندصدمتری مرزهایش از سوی داعش مینگریست، از پیوستن به ائتلاف ضدداعشی که در سپتامبر سال 2014 ایجاد شد سر باز زد. خشم کردها از این انفعال دولت ترکیه بهزودی به شورشی سرتاسری در این کشور منجر شد که طی آن بیش از 30 نفر جان خود را از دست دادند.
با توجه به این زمینه میتوان گفت که تصمیم اخیر ترکیه برای نبرد با داعش به همان اندازه که پاسخی در مقابل حمله داعش در داخل ترکیه محسوب میشود، به همان اندازه نیز پاسخی به حملات جدید در سوریه محسوب میشود. داعش بیشتر نواحی تحتکنترل خود را در مرز 900 کیلومتری سوریه با ترکیه از دست داده است و بیش از نیمی از آن اکنون تحتکنترل حزب اتحاد دموکراتیک قرار دارد که شاخه سوری حزب کارگران کردستان است. ازاینرو، ترکیه در عملیات خود علیه داعش، درصدد ممانعت از دستیابی حزب اتحاد دموکراتیک به آخرین بخش از مرزهای خود با سوریه در منطقه حائل بین کانتون کوبانی و عفرین در منطقه جرابلس است و قصد دارد آن را به ارتش آزاد سوریه و دیگر گروههای اسلامی واگذارد.
با بهکنترلدرآوردن این صدکیلومتر از سوی این گروهها، دولت ترکیه درصدد است تا منطقهای 40 کیلومتری را برای تبدیل به یک پناهگاه امن برای دو میلیون پناهنده سوری اختصاص دهد. ازاینرو ترکیه انتظار دارد تا یک منطقه نظامی تحتنفوذ را در سوریه ایجاد کرده و از این طریق به شیوهای مؤثر وتوی روسیه را مبنیبر ایجاد منطقه پروازممنوع در شمال سوریه که ترکیه سه سال است خواهان آن است، دور بزند.
با گذشت چهارسال از جنگ داخلی سوریه، اردوغان نیک از این نکته آگاه است که رژیم سوریه که متکی به حمایتهای سوریه و ایران است را نمیتوان با چند گروه شبهنظامی مختلف که درگیر جنگ با یکدیگر نیز هستند، سرنگون کرد.
علاوهبراین، ایالات متحده آمریکا با وقوف بر مصیبتی که در عراق به آن دچار شد، هنوز نیز بدون وجود ایده روشنی از تغییر رژیم در سوریه حمایت نمیکند. باوجوداین، اردوغان مشتاق کسب نفوذ بیشتری در سوریه است و این اشتیاق را حتی اگر اسد در کوتاهمدت نیز سرنگون نشود، دنبال میکند. رؤیای منطقه امنی که ترکیه ایجاد آن را در سر میپروراند، شامل حومههای شهر حلب یعنی بزرگترین شهر ترکیه میشود. از نظر شورشیان متکی به حمایتهای ترکیه، کنترل حلب یک پیروزی تمامعیار برای اردوغان و تسلی برای شکست او در تسخیر دمشق و بهبود چهره سیاسی مخدوششدهاش در داخل ترکیه تلقی خواهد شد.
هفته گذشته آنکارا بمباران کمپهای حزب کارگران کردستان در شمال عراق را آغاز کرد و در نتیجه به گشایش دو جبهه علیه داعش و حزب کارگران کردستان دست زد؛ چنین اقدامی حرکتی خطرناک برای ترکیه تلقی میشود زیرا تجربه جنگ 30 ساله با حزب کارگران این نکته را روشن کرده است که موفقیت در یک جنگ نامنظم «گریلایی» ناممکن است. درهمینحال، حزب «عدالت و توسعه» بعد از انتخابات پارلمانی هفتم ژوئن اکثریت پارلمانی خود را از دست داده است. به نظر میرسد ترکیه اکنون در آستانه ورود به فاجعهای است و اردوغان صرفا برای کسب قدرت شخصی بیشتر، کمتر علاقهمند به حل مشکلات است. طی سال گذشته، اردوغان با ایجاد یک سیستم و دوفاکتوی ریاستی درصدد دستیابی به جایگاه یک «سلطان انتخابی» برآمد. اما برخلاف پیشبینیهایش، رأیدهندگان از پذیرش اکثریت این حزب در پارلمان سر باز زدند.حزب عدالت و توسعه با دستزدن به جنگ علیه حزب کارگران کردستان امیدوار است به شکافی بین حزب چپگرای دموکراتیک خلقها (که به داشتن رابطه با حزب کارگران کردستان شناخته شده است) و بقیه جامعه ترکیه دست بزند. موفقیت حزب دموکراتیک خلقها در انتخابات هفتم ژوئن- که اولینبار است کردها در
تاریخ ترکیه قادر به گذر از حدنصاب 10 درصدی در انتخابات ملی شدند- عامل مهمی در ازدستدادن اکثریت حزب عدالت و توسعه در پارلمان ترکیه قلمداد میشود. اکنون اردوغان اعلام کرده است که تعدادی از نمایندگان حزب دموکراتیک خلقها به اتهام حمایت از تروریسم محاکمه خواهند شد. به نظر میرسد این خبر مأیوسکننده که یادآور حبس نمایندگان کرد در دهه 90 میلادی است، تلاشی در راستای مشروعیتزدایی از حزب دموکراتیک خلقهاست؛ اردوغان و حزب متبوعش در ارجحیتبخشیدن سیاستهای حزبی بر امنیت ملی تردیدی ندارند و این ترکیه و مردم ترکیه هستند که در نهایت شکست خواهند خورد.
* استاد دانشگاه مرمره
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.