|

درباره مروژك و پليس

خنده تلخ

مهدي صناعتي . كارگردان

امانوئل کانت، خنده را ناشی از انتظاری می‌داند که ناگهان بر باد می‌رود. این گفته، مشتمل بر انواع خنده می‌شود از جمله خنده تلخ یا زهرخند یا نیشخند. خنده تلخ می‌تواند حاصل موقعیتی طنز باشد که از کمدی موقعیتی سیاه پدید آمده باشد؛ چیزی که در نمایش‌نامه پلیس؛ اثر جاودان اسلاومیر مروژک، به‌وضوح قابل پیگیری است. این نمایش‌نامه در سال 1958 و در دوران جنگ سرد و وحشت ناشی از سیطره کمونیسم افراطی شوروی (دوران استالین) در بلوک شرق نوشته شده است. مروژک، لهستانی‌الاصل است و تا پیش از این، به خاطر نوشتن مطالب فکاهی و کشیدن کاریکاتور در مطبوعات وطنی، شهرتی به‌هم زده است. نویسنده با هوشی تحسین‌آمیز، نوع ادبیات خاص خود را پی می‌گذارد تا هم از شکل دیکته‌شده ادبیات رئالیستی - سوسیالیستی مرسوم فرار کرده باشد و هم بتواند سبک ممتاز نوشتاری خود را شکل دهد. نمایش‌نامه پلیس، نخستین اثر نمایشی این نویسنده است که به‌همراه داستان‌های کوتاه‌ او ازجمله داستان فیل، جهان خاص مروژک را جلو چشم مخاطب قرار می‌دهد. داستان این نمایش‌نامه ساده است: «آخرین زندانی سیاسی، با امضای توبه‌نامه از زندان آزاد می‌شود. رئیس پلیس برای حفظ موقعیت خود ناچار است یک زندانی دیگر پیدا کند اما چون هیچ مخالفی در شهر وجود ندارد، پس گروهبان ساده زیردست خود را فریب می‌دهد تا بر ضد مقامات بد و بیراه بگوید و او را بازداشت می‌کند اما گروهبان در زندان، با دیدن بلاهت ساختاری دستگاه امنیتی پلیس، واقعا تبدیل به یک انقلابی دوآتشه می‌شود». نمایش‌نامه به اندازه کافی جذاب و استوار هست که بخواهد هوس کارگردانی را به سر آدم بیندازد؛ متنی که با شایستگی، به هجو یکی از اهداف بلندمدت ایدئولوژی کمونیسم در یکسان‌سازی افکار و اندیشه مردمِ تحت حاکمیت خود پرداخته است و تاب شنیدن صدای مخالف و دگراندیشی را ندارد. این نمایش‌نامه در یک شهر خیالی اتفاق می‌افتد و از نوعی زبان خاص تمثیل‌گونه بهره‌مند است. آرمان‌شهری رؤیایی مملو از جمعیتی سربه‌راه و مطیع که تا محقق‌شدنش فقط یک گام باقی مانده است. اما آزادی و توبه‌کاری آخرین زندانی سیاسی، مساوی است با بیکاری پلیس و خط‌خوردگی دلیل وجودی دستگاه امنیتی، پس پلیس فرزند خود را می‌بلعد و از او استفاده ابزاری می‌کند تا هدفش، وسیله را توجیه کرده باشد اما فاجعه دقیقا در همین‌جا اتفاق می‌افتد. نمایش‌نامه پلیس، یک هجویه سیاسی پرقدرت است که در دسته طنز‌های فاخر قرار می‌گیرد، به این مفهوم که به هر قیمت و با هر دستاویزی، از مخاطبانش خنده طلب نمی‌کند. قهقهه نمی‌خواهد، بیشتر به‌دنبال نیشخند و پوزخند است. به تعبیر کانتی خود نیز به بهترین شکل، انتظاری موهوم و رؤیایی را بر باد داده است. بنابراین اولین تلاش در کارگردانی این نمایش‌نامه، می‌توانست در این جهت باشد که از کمدی سطحی و گدایی خنده از تماشاگران پرهیز شود؛ کلیدی راهگشا که خود نویسنده در متن نمایش‌نامه برای کارگردان (فرقی نمی‌کند از کدام کشور و ملیت)، جا گذاشته بود. خوبی متن پلیس در این است که از کارگردانش یک مؤلف جدید می‌سازد. او را یک بازرس ادبی بار می‌آورد. مجبورش می‌کند تا در متن مثل یک کارآگاه، دنبال سرنخ و دلیل بگردد. استنباط‌هایش را زیرورو کند تا به یک استنتاج صحیح برسد. مروژک نمی‌گذارد کارگردان به خطا رود اگر کارگردان حرف‌شنویی باشد. پس در مرحله بعد شناخت فضای ذهنی مروژک و واکاوی نشانه‌های درون متن در تأکید قرار می‌گیرد؛ ذهنی آشفته از نفوذ تمامیت‌خواهی و بلای نسل‌سوز دیکتاتوری و زبانی پر از نیش و کنایه‌های استعاری و تمثیلی. شخصیت زندانی اول در نمایش‌نامه، 10 سال است که به جرم پرتاب‌کردن بمب به طرف ژنرال، در گوشه زندان افتاده و تنها سرگرمی‌اش جمع‌آوری تمبر است. تمبر می‌تواند دستاویزی مناسب و رسمی برای تطهیر و توجیه یک جریان فراگیر باشد. تمبر فقط در مناسبت‌های رسمی و با درنظرگیری منافع خاص سیاسی و ایدئولوژیک چاپ می‌شود. اسلاومیر مروژک، ترقی‌خواهی این شخصیت را با هوشمندی نقش می‌زند. او تمبر جمع می‌کند تا بتواند نقاط نفوذ و ضعف این سیستم را به یاد داشته باشد و از همان مسیر وارد شود تا بمبی که 10 سال پیش منفجر نشده بود، این‌بار به دست شخصی دیگر به غیر از خودش پرتاب شود.
در تألیف دوباره متن و با درنظرگرفتن اینکه مروژک یک کاریکاتوریست است، از بازیگری که توانایی طراحی کاریکاتور را داشته باشد استفاده کردم. فضای کلی اجرا، شامل نشانه‌هایی کمیک از وجه کاریکاتورگونه شخصیت‌هاست. این وجه کاریکاتوری در طراحی نوع پرچم شهر یا کشور خیالی موردنظر نویسنده در این متن، دو تابلو شاه نوپا و نایب‌السلطنه، تابلوهای عکس، سلول زندان و محیط بیرون آن و حتی در نوع موسیقی به‌عنوان مفاصل پیکر اجرا به کار گرفته شد تا از ترکیب نهایی آن فضای تاریک و درعین‌حال تمسخرآمیز یک جامعه امنیتی‌زده به تصویر کشیده شود. با این شیوه، نوعی نظام نشانه‌ای چندلایه به دست می‌آمد که می‌توانست معادلات بصری ویژه‌ای را از درون متن به بیرون آورد و برای مخاطب وطنی ترجمه کند؛ نشانه‌هایی که بر متن تحمیل نشده و شاید از درون خودش به بیرون تراویده باشد. پس فضاسازی، شخصیت‌پردازی، نور و صدا و سایر عناصر دیداری در خدمت روایت ماجرایی قرار گرفت که در ابتدا بیشتر به یک شوخی شبیه است اما رفته‌رفته، جدی‌وجدی‌تر می‌شود تا جایی که به یک فاجعه منتهی شود.

امانوئل کانت، خنده را ناشی از انتظاری می‌داند که ناگهان بر باد می‌رود. این گفته، مشتمل بر انواع خنده می‌شود از جمله خنده تلخ یا زهرخند یا نیشخند. خنده تلخ می‌تواند حاصل موقعیتی طنز باشد که از کمدی موقعیتی سیاه پدید آمده باشد؛ چیزی که در نمایش‌نامه پلیس؛ اثر جاودان اسلاومیر مروژک، به‌وضوح قابل پیگیری است. این نمایش‌نامه در سال 1958 و در دوران جنگ سرد و وحشت ناشی از سیطره کمونیسم افراطی شوروی (دوران استالین) در بلوک شرق نوشته شده است. مروژک، لهستانی‌الاصل است و تا پیش از این، به خاطر نوشتن مطالب فکاهی و کشیدن کاریکاتور در مطبوعات وطنی، شهرتی به‌هم زده است. نویسنده با هوشی تحسین‌آمیز، نوع ادبیات خاص خود را پی می‌گذارد تا هم از شکل دیکته‌شده ادبیات رئالیستی - سوسیالیستی مرسوم فرار کرده باشد و هم بتواند سبک ممتاز نوشتاری خود را شکل دهد. نمایش‌نامه پلیس، نخستین اثر نمایشی این نویسنده است که به‌همراه داستان‌های کوتاه‌ او ازجمله داستان فیل، جهان خاص مروژک را جلو چشم مخاطب قرار می‌دهد. داستان این نمایش‌نامه ساده است: «آخرین زندانی سیاسی، با امضای توبه‌نامه از زندان آزاد می‌شود. رئیس پلیس برای حفظ موقعیت خود ناچار است یک زندانی دیگر پیدا کند اما چون هیچ مخالفی در شهر وجود ندارد، پس گروهبان ساده زیردست خود را فریب می‌دهد تا بر ضد مقامات بد و بیراه بگوید و او را بازداشت می‌کند اما گروهبان در زندان، با دیدن بلاهت ساختاری دستگاه امنیتی پلیس، واقعا تبدیل به یک انقلابی دوآتشه می‌شود». نمایش‌نامه به اندازه کافی جذاب و استوار هست که بخواهد هوس کارگردانی را به سر آدم بیندازد؛ متنی که با شایستگی، به هجو یکی از اهداف بلندمدت ایدئولوژی کمونیسم در یکسان‌سازی افکار و اندیشه مردمِ تحت حاکمیت خود پرداخته است و تاب شنیدن صدای مخالف و دگراندیشی را ندارد. این نمایش‌نامه در یک شهر خیالی اتفاق می‌افتد و از نوعی زبان خاص تمثیل‌گونه بهره‌مند است. آرمان‌شهری رؤیایی مملو از جمعیتی سربه‌راه و مطیع که تا محقق‌شدنش فقط یک گام باقی مانده است. اما آزادی و توبه‌کاری آخرین زندانی سیاسی، مساوی است با بیکاری پلیس و خط‌خوردگی دلیل وجودی دستگاه امنیتی، پس پلیس فرزند خود را می‌بلعد و از او استفاده ابزاری می‌کند تا هدفش، وسیله را توجیه کرده باشد اما فاجعه دقیقا در همین‌جا اتفاق می‌افتد. نمایش‌نامه پلیس، یک هجویه سیاسی پرقدرت است که در دسته طنز‌های فاخر قرار می‌گیرد، به این مفهوم که به هر قیمت و با هر دستاویزی، از مخاطبانش خنده طلب نمی‌کند. قهقهه نمی‌خواهد، بیشتر به‌دنبال نیشخند و پوزخند است. به تعبیر کانتی خود نیز به بهترین شکل، انتظاری موهوم و رؤیایی را بر باد داده است. بنابراین اولین تلاش در کارگردانی این نمایش‌نامه، می‌توانست در این جهت باشد که از کمدی سطحی و گدایی خنده از تماشاگران پرهیز شود؛ کلیدی راهگشا که خود نویسنده در متن نمایش‌نامه برای کارگردان (فرقی نمی‌کند از کدام کشور و ملیت)، جا گذاشته بود. خوبی متن پلیس در این است که از کارگردانش یک مؤلف جدید می‌سازد. او را یک بازرس ادبی بار می‌آورد. مجبورش می‌کند تا در متن مثل یک کارآگاه، دنبال سرنخ و دلیل بگردد. استنباط‌هایش را زیرورو کند تا به یک استنتاج صحیح برسد. مروژک نمی‌گذارد کارگردان به خطا رود اگر کارگردان حرف‌شنویی باشد. پس در مرحله بعد شناخت فضای ذهنی مروژک و واکاوی نشانه‌های درون متن در تأکید قرار می‌گیرد؛ ذهنی آشفته از نفوذ تمامیت‌خواهی و بلای نسل‌سوز دیکتاتوری و زبانی پر از نیش و کنایه‌های استعاری و تمثیلی. شخصیت زندانی اول در نمایش‌نامه، 10 سال است که به جرم پرتاب‌کردن بمب به طرف ژنرال، در گوشه زندان افتاده و تنها سرگرمی‌اش جمع‌آوری تمبر است. تمبر می‌تواند دستاویزی مناسب و رسمی برای تطهیر و توجیه یک جریان فراگیر باشد. تمبر فقط در مناسبت‌های رسمی و با درنظرگیری منافع خاص سیاسی و ایدئولوژیک چاپ می‌شود. اسلاومیر مروژک، ترقی‌خواهی این شخصیت را با هوشمندی نقش می‌زند. او تمبر جمع می‌کند تا بتواند نقاط نفوذ و ضعف این سیستم را به یاد داشته باشد و از همان مسیر وارد شود تا بمبی که 10 سال پیش منفجر نشده بود، این‌بار به دست شخصی دیگر به غیر از خودش پرتاب شود.
در تألیف دوباره متن و با درنظرگرفتن اینکه مروژک یک کاریکاتوریست است، از بازیگری که توانایی طراحی کاریکاتور را داشته باشد استفاده کردم. فضای کلی اجرا، شامل نشانه‌هایی کمیک از وجه کاریکاتورگونه شخصیت‌هاست. این وجه کاریکاتوری در طراحی نوع پرچم شهر یا کشور خیالی موردنظر نویسنده در این متن، دو تابلو شاه نوپا و نایب‌السلطنه، تابلوهای عکس، سلول زندان و محیط بیرون آن و حتی در نوع موسیقی به‌عنوان مفاصل پیکر اجرا به کار گرفته شد تا از ترکیب نهایی آن فضای تاریک و درعین‌حال تمسخرآمیز یک جامعه امنیتی‌زده به تصویر کشیده شود. با این شیوه، نوعی نظام نشانه‌ای چندلایه به دست می‌آمد که می‌توانست معادلات بصری ویژه‌ای را از درون متن به بیرون آورد و برای مخاطب وطنی ترجمه کند؛ نشانه‌هایی که بر متن تحمیل نشده و شاید از درون خودش به بیرون تراویده باشد. پس فضاسازی، شخصیت‌پردازی، نور و صدا و سایر عناصر دیداری در خدمت روایت ماجرایی قرار گرفت که در ابتدا بیشتر به یک شوخی شبیه است اما رفته‌رفته، جدی‌وجدی‌تر می‌شود تا جایی که به یک فاجعه منتهی شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.