نگاهی به نمایش «هیچکس نبود بیدارمان کند»
غفلتها
سحر سلطانی
«هیچکس نبود بیدارمان کند»، درباره غفلتها و بیداری است. آنچه در جوامع باعث عقبماندگی و درجازدن میشود، همان غفلتهایی است که بهناچار باعث رکود و توقف است. تاریخ ایران پر این غفلتهاست که بنابر نادانی سیاستبازان سدی شده که رشد و شکوفایی ملت و میهن ما را به عقب انداخته است بنابراین برای گذر از آن، رویدادهایی اتفاق افتاده که مانند انقلاب مشروطه و انقلاب 57 باعث حرکات رو به پیش بوده است. «هیچکس نبود...» به مقطع کودتای 28 مرداد 1332 میپردازد که سالهایسال کشور ما را در چنگال چپاولگران برای غارت نفت و دیگر منابع طبیعی قرار داد. در اینجا محمد امیریاراحمدی، نمایشنامهنویس بر آن شده که در یک خانواده بازتاب این رویدادها را نمایان کند. خانوادهای ثروتمند و بهاصطلاح خانزاده که در آن هنوز هم اشرافیگری هست، اما همانند جامعه، این نظام فئودالیته در حال تبدیلشدن به طبقه متوسط باسواد و روشنفکر خواهد بود؛ یعنی تحصیلات دانشگاهی زمینهساز ورود تفکرات بنیادین به خانواده است و از سوی دیگر طبقه بالای اجتماعی در حال ازدستدادن قدرت و سیطره خود در نظم اجتماعی است. البته امیریاراحمدی نمیخواهد در همین حد همهچیز را خلاصه کند. بلکه او میخواهد رودررویی اهل یک خانواده را نسبت به رویدادها متجلی کند. خسرو (محمدرضا علیاکبری) مبارز است و اکنون به خانه عمویش عیسا خان (پیام دهکردی) پناه آورده است. او عاشق دخترعمویش، پروین، (عارفه لک) است، اما دیگر دختر خانه، شَعرا (خاطره حاتمی) دلبسته خسرو است و نمیخواهد که این دو بههم برسند. او دسیسه میکند که سهراب (رضا مولایی) به سمت پروین برود و از او خواستگاری کند. اما انگار این ازدواج با قبح و اکراه مواجه میشود چون سهراب پسر پوراندخت (الهام پاوهنژاد) است که زنبابای پروین و شَعراست. عیساخان پس از مرگ رفیق روشنفکرش با همسر او ازدواج کرده و سالهاست که به سهراب بهعنوان پسر خانواده پناه داده است. انگار دسیسه میگیرد و خسرو ترجیح میدهد که خانواده عمویش را ترک کند غافل از اینکه بیرون، مأموران امنیتی ساواک چشمبهراه او هستند. با مرگ خسرو که توری سیاه بر صورت پروین تازهعروس، بیانگر آن است، تراژدی به غایت خود در این وضعیت تاریخی- سیاسی میرسد. خانواده و تناسبات عاطفی آن بهدلیل زورمداری و استبداد از بین میرود و سوگ پایانبخش آن است. در این خانه رویدادها و روابط دیگری هم وجود دارد که به همهچیز رنگولعاب میدهد. دایهای (فریبا متخصص) هست که مدام در حال غرزدن است و قلیان چاق میکند برای خودش و پوراندخت. کوکبی (نیکی نصیریان) هست بچهسال که باید بنابر سنت ایلیاتی در سن پایین ازدواج کند، اما پروین نمیگذارد و تصمیم میگیرد او را از ایل به تهران بیاورد. شکوهاقدس (نیلوفر دربندی) هم همسر اول عیساخان است و مجنون! البته در پردازش این شخصیت هنوز نکات مبهمی هست که در بازنگری متن نیاز است به آن توجه شود. همچنین فخرالزمان (آماندا موسوی) که خواهر عیساخان و همسر تیمسار است. تیمسار هم همان نقطه اتصال به قدرت است که بعدها اسباب زحمت و قتل خسرو خواهد شد چون سهراب چنین اتفاقی را رقم زده است. البته میشد بر شناساندن این نیروی نظامی، هم در متن و هم در اجرا تأکید کرد برای آنکه مرگ خسرو ناگهانی و اتفاقی جلوه نکند بلکه تأکید شود که در نظام دیکتاتوری پهلوی، این طبیعی است که افرادی که دست به مبارزه میزدند، درواقع داشتند با جان خود بازی میکردند.
«هیچکس نبود بیدارمان کند»، درباره غفلتها و بیداری است. آنچه در جوامع باعث عقبماندگی و درجازدن میشود، همان غفلتهایی است که بهناچار باعث رکود و توقف است. تاریخ ایران پر این غفلتهاست که بنابر نادانی سیاستبازان سدی شده که رشد و شکوفایی ملت و میهن ما را به عقب انداخته است بنابراین برای گذر از آن، رویدادهایی اتفاق افتاده که مانند انقلاب مشروطه و انقلاب 57 باعث حرکات رو به پیش بوده است. «هیچکس نبود...» به مقطع کودتای 28 مرداد 1332 میپردازد که سالهایسال کشور ما را در چنگال چپاولگران برای غارت نفت و دیگر منابع طبیعی قرار داد. در اینجا محمد امیریاراحمدی، نمایشنامهنویس بر آن شده که در یک خانواده بازتاب این رویدادها را نمایان کند. خانوادهای ثروتمند و بهاصطلاح خانزاده که در آن هنوز هم اشرافیگری هست، اما همانند جامعه، این نظام فئودالیته در حال تبدیلشدن به طبقه متوسط باسواد و روشنفکر خواهد بود؛ یعنی تحصیلات دانشگاهی زمینهساز ورود تفکرات بنیادین به خانواده است و از سوی دیگر طبقه بالای اجتماعی در حال ازدستدادن قدرت و سیطره خود در نظم اجتماعی است. البته امیریاراحمدی نمیخواهد در همین حد همهچیز را خلاصه کند. بلکه او میخواهد رودررویی اهل یک خانواده را نسبت به رویدادها متجلی کند. خسرو (محمدرضا علیاکبری) مبارز است و اکنون به خانه عمویش عیسا خان (پیام دهکردی) پناه آورده است. او عاشق دخترعمویش، پروین، (عارفه لک) است، اما دیگر دختر خانه، شَعرا (خاطره حاتمی) دلبسته خسرو است و نمیخواهد که این دو بههم برسند. او دسیسه میکند که سهراب (رضا مولایی) به سمت پروین برود و از او خواستگاری کند. اما انگار این ازدواج با قبح و اکراه مواجه میشود چون سهراب پسر پوراندخت (الهام پاوهنژاد) است که زنبابای پروین و شَعراست. عیساخان پس از مرگ رفیق روشنفکرش با همسر او ازدواج کرده و سالهاست که به سهراب بهعنوان پسر خانواده پناه داده است. انگار دسیسه میگیرد و خسرو ترجیح میدهد که خانواده عمویش را ترک کند غافل از اینکه بیرون، مأموران امنیتی ساواک چشمبهراه او هستند. با مرگ خسرو که توری سیاه بر صورت پروین تازهعروس، بیانگر آن است، تراژدی به غایت خود در این وضعیت تاریخی- سیاسی میرسد. خانواده و تناسبات عاطفی آن بهدلیل زورمداری و استبداد از بین میرود و سوگ پایانبخش آن است. در این خانه رویدادها و روابط دیگری هم وجود دارد که به همهچیز رنگولعاب میدهد. دایهای (فریبا متخصص) هست که مدام در حال غرزدن است و قلیان چاق میکند برای خودش و پوراندخت. کوکبی (نیکی نصیریان) هست بچهسال که باید بنابر سنت ایلیاتی در سن پایین ازدواج کند، اما پروین نمیگذارد و تصمیم میگیرد او را از ایل به تهران بیاورد. شکوهاقدس (نیلوفر دربندی) هم همسر اول عیساخان است و مجنون! البته در پردازش این شخصیت هنوز نکات مبهمی هست که در بازنگری متن نیاز است به آن توجه شود. همچنین فخرالزمان (آماندا موسوی) که خواهر عیساخان و همسر تیمسار است. تیمسار هم همان نقطه اتصال به قدرت است که بعدها اسباب زحمت و قتل خسرو خواهد شد چون سهراب چنین اتفاقی را رقم زده است. البته میشد بر شناساندن این نیروی نظامی، هم در متن و هم در اجرا تأکید کرد برای آنکه مرگ خسرو ناگهانی و اتفاقی جلوه نکند بلکه تأکید شود که در نظام دیکتاتوری پهلوی، این طبیعی است که افرادی که دست به مبارزه میزدند، درواقع داشتند با جان خود بازی میکردند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.