گفتوگو با محسن قصابیان، کارگردان و بازیگر نمایش خرمهره
گذران زندگی
سحر سلطانی
نمایش خرمهره از آن دست کمدیهای موقعیتی است که به دوره احداث راهآهن در زمان رضاخان پهلوی میپردازد و چنان دقیق این وضعیت را به نقد و چالش میکشد که تبدیل به اثری در خور تأمل میشود. بازی محسن قصابیان و پژمان عبدی و نوازندگی پوریا نوروزی در آن تماشایی است. با قصابیان درباره این کار که برگرفته از قصهای از چخوف و به قلم فرهاد نقدعلی است، گفتوگو کردهایم:
شما مدت زیادی است که از کارگردانی صحنه دور افتادهاید اما قابلیت بسیاری در این حرفه دارید، چرا؟
گذران زندگی. خرمهره را به اجبار یکماهونیم تمرین کردم. روزی چهار ساعت. درحالیکه دلم میخواست شش ماه برای تمرین وقت میداشتم. برایم جالب است بسیاری از دوستان تئاتری یک ماه را هم برای تمرین، زیاد میدانند. من اینگونه نمیتوانم تئاتر کار کنم. سال 78 تصمیم گرفتم مدتی کار نکنم شاید اوضاع بهتر شود. نشد. 16 سال گذشت و دیدم 45سالهام و خیلی کارها را نکردهام. هر بازیگر تئاتری، زندگی هم دارد. بچههایش مانند بچههای باقی مردم نیازهایی دارند. ما هم آدم هستیم. گناهمان چیست که تئاتری شدهایم؟ گناهمان چیست که هنرمندیم؟ یکی به دوستان خودمان بگوید آقایان، روزی چقدر نوشیدنی میخورید و کرایه تاکسی میدهید و چه و چه، اما زورتان میآید 10 هزار تومان خرج دیدن تئاتر کنید که هیچ، تازه باید دعوتتان کنند تا قدم رنجه کنید؟ چرا؟ همین رفتار به نسل جوان هم رسیده. کالای فرهنگی را مجانی میخواهد. کتاب نمیخرد. اما صد برابر پول کتاب خرج فستفود کرده و کلسترول ذخیره میکند.
ترانهها چگونه بهکار چفتوبست شده و فضاسازی یافته؟
درمورد ترانهها توضیح دادم. فقط این را بگویم که به گمان من، متن فرهاد ریتم دارد. میشود تمام متن را درون دستگاه یا دستگاههای موسیقی قرار داد و به آواز خواند. علاوه بر این، دوست دارم بخشی از اجرای تئاتر، آواز و موسیقی و ترانه باشد. مردی که میخواست مرد بماند هم همین را داشت. اشعار محلی را با توجه به حالوهوای کار انتخاب کردم. بهزعم من، متن خرمهره پنج اپیزود است. راستش ابتدا میخواستم بازیگر خوانندهای را بیاورم که میان اپیزودها با میکروفون جلو صحنه بیاید و با اجرائی کمیک، اشعار را بخواند و صحنهها را بههم وصل کند. اما در جریان تمرین پویا، هم آهنگساز و هم بازیگر سوم کار شد.
موسیقی و ضرباهنگ خرمهره چگونه تنظیم شده است؟
در مورد ضرباهنگ هم توضیح دادم. من ابتدا متن را به قدر اجزا، خرد میکنم و دوباره میسازم. اینگونه رهایی و تنش متن، استوار میشود. طبیعی است ریتم هر اثر برآمده از بطن همان اثر و متفاوت از دیگری است. حتی تغییر مثلا جای من و پژمان بهعنوان مرد یک و دو، ریتم دیگری را خواهد ساخت که حتی ممکن است بخشی از اشعار یا حتی نوع دستگاه موسیقی را دستخوش تغییر کند. انتخاب دستگاههای موسیقی، تبادلنظر میان من و پویا بود. امتحان میکردیم و برمیگزیدیم؛ دشتی، ابوعطا، شور، همایون و چه و چه برای جایجای کار.
چرا کمتر از این گونه طنز و کمدی در این روزها میبینیم که درواقع بودنش ضروری است؟
تئاتر ما آشفته است؛ خیلی آشفته. شده تقلیدی از برنامههای تلویزیونی. حضور چند چهره تلویزیونی، شوخیهای بیادبانه و بهظاهر سیاسی و جذب مخاطب و بعد هم تمام. بدون زیباییهای بصری، بدون خلاقیت. زمانی میگفتیم تئاتر باید راهگشا باشد. تلویزیون ما را بسازد. روزگارمان برعکس شده. میدانی چرا؟ چون تنها ملاک یک تئاتر خوب شده فروش. تئاتر که خوب بفروشد یعنی خوب. به جان تو به جان خودم، به مرگ خودم، تئاتر در همه ممالک حمایت میخواهد. تئاتر، مغازه فروش اغذیه و لباس و مصالح ساختمانی نیست. کار فرهنگی صبر و حوصله میخواهد. سالن نداریم. بودجه نداریم. حمایت نداریم. همین حالا من دنبال سالن برای اجرای کاری بعدی در مرداد هستم. نمیخواهم در سالن دولتی بروم. چرا؟ چون آنقدر متقاضی زیاد است که نوبت به ما که نمیرسد هیچ، دوستان خودمان هم درکمان نمیکنند. بخوان و بشنو مکالمات بزرگانمان را بر سر یک اجرا، دو اجرا و چند اجرا در سال. برای همین روی تئاتر هزینه کردهام. میدانم هزینه بازنمیگردد که هیچ، شرمنده گروه اجرائی هم خواهم بود. اما دیوانهام و ادامه میدهم، چون معتقدم باید کاری کرد تا به قدر حضورمان، رنگی بهتر به کلانشهر محل
زندگیمان بدهیم. اینها را نمیگویم که مسئولان بشنوند و بودجه به من نوعی واگذار شود، که نمیشود. میگویم که به فکر باشند. اگر از تئاتر خصوصی حمایت کرده سالنهای خصوصی را زیاد و شرایط را تسهیل کنند، سالنها زیاد خواهد شد. راهکاری پیدا کنند که اگر شرکتی مبالغی به یک تئاتر خصوصی کمک کرد، تشویقی بگیرد، معاف شود. مثلا کشاورز نمونه لوح تقدیر بگیرد. یک ایزو 2000 هم برای حامیان تئاتر و فرهنگ کنار بگذارید. بهخدا اگر به فکر نباشیم، و گونههای اجرا را در شهر تقویت نکنیم، راهی برای حضور دستهجمعی جوانان و میانسالان و کهنسالان در شهر پیدا نکنیم، مانند ورزشگاهها، مکانهای مراسم عبادی و مناسک و البته تئاترها، سالنهای موسیقی و تالارهای نقاشی و چه و چه؛ این کلانشهر، مردمش، از این هم افسردهتر خواهد شد و اخلاق شهروندی، انضباط رفتاری و اهمیت ملی را بیشازپیش از یاد خواهد برد.
بنابراین با هدف آمدهاید که باز هم در تئاتر بمانید و کار کنید؟
میخواهم کار کنم. بهدنبال احداث تئاتری خصوصی هستم. اما پولش را ندارم. مشکل اصلی ملک است؛ یا کسی که خانهایی زمینی داشته باشد و بخواهد شریک کار فرهنگی باشد. جدای از این، میخواهم امسال فقط تئاتر کار کنم؛ فقط هم در همین سالنهای محدود و کمامکانات خصوصی. «آرش» بیضایی را مرداد روی صحنه میبرم و بعد سه اقتباس تکنفره از سه رمان زوربای یونانی اثر کازانتساکیس، کوری اثر ساراماگو و کسی برای سرهنگ نامه نمینویسد اثر مارکز. شاید هم اواخر سال دوباره کبودان و اسفندیار را که 21 سال قبل تکنفره اجرا کردم، دوباره برای اجرا آماده کنم.
نمایش خرمهره از آن دست کمدیهای موقعیتی است که به دوره احداث راهآهن در زمان رضاخان پهلوی میپردازد و چنان دقیق این وضعیت را به نقد و چالش میکشد که تبدیل به اثری در خور تأمل میشود. بازی محسن قصابیان و پژمان عبدی و نوازندگی پوریا نوروزی در آن تماشایی است. با قصابیان درباره این کار که برگرفته از قصهای از چخوف و به قلم فرهاد نقدعلی است، گفتوگو کردهایم:
شما مدت زیادی است که از کارگردانی صحنه دور افتادهاید اما قابلیت بسیاری در این حرفه دارید، چرا؟
گذران زندگی. خرمهره را به اجبار یکماهونیم تمرین کردم. روزی چهار ساعت. درحالیکه دلم میخواست شش ماه برای تمرین وقت میداشتم. برایم جالب است بسیاری از دوستان تئاتری یک ماه را هم برای تمرین، زیاد میدانند. من اینگونه نمیتوانم تئاتر کار کنم. سال 78 تصمیم گرفتم مدتی کار نکنم شاید اوضاع بهتر شود. نشد. 16 سال گذشت و دیدم 45سالهام و خیلی کارها را نکردهام. هر بازیگر تئاتری، زندگی هم دارد. بچههایش مانند بچههای باقی مردم نیازهایی دارند. ما هم آدم هستیم. گناهمان چیست که تئاتری شدهایم؟ گناهمان چیست که هنرمندیم؟ یکی به دوستان خودمان بگوید آقایان، روزی چقدر نوشیدنی میخورید و کرایه تاکسی میدهید و چه و چه، اما زورتان میآید 10 هزار تومان خرج دیدن تئاتر کنید که هیچ، تازه باید دعوتتان کنند تا قدم رنجه کنید؟ چرا؟ همین رفتار به نسل جوان هم رسیده. کالای فرهنگی را مجانی میخواهد. کتاب نمیخرد. اما صد برابر پول کتاب خرج فستفود کرده و کلسترول ذخیره میکند.
ترانهها چگونه بهکار چفتوبست شده و فضاسازی یافته؟
درمورد ترانهها توضیح دادم. فقط این را بگویم که به گمان من، متن فرهاد ریتم دارد. میشود تمام متن را درون دستگاه یا دستگاههای موسیقی قرار داد و به آواز خواند. علاوه بر این، دوست دارم بخشی از اجرای تئاتر، آواز و موسیقی و ترانه باشد. مردی که میخواست مرد بماند هم همین را داشت. اشعار محلی را با توجه به حالوهوای کار انتخاب کردم. بهزعم من، متن خرمهره پنج اپیزود است. راستش ابتدا میخواستم بازیگر خوانندهای را بیاورم که میان اپیزودها با میکروفون جلو صحنه بیاید و با اجرائی کمیک، اشعار را بخواند و صحنهها را بههم وصل کند. اما در جریان تمرین پویا، هم آهنگساز و هم بازیگر سوم کار شد.
موسیقی و ضرباهنگ خرمهره چگونه تنظیم شده است؟
در مورد ضرباهنگ هم توضیح دادم. من ابتدا متن را به قدر اجزا، خرد میکنم و دوباره میسازم. اینگونه رهایی و تنش متن، استوار میشود. طبیعی است ریتم هر اثر برآمده از بطن همان اثر و متفاوت از دیگری است. حتی تغییر مثلا جای من و پژمان بهعنوان مرد یک و دو، ریتم دیگری را خواهد ساخت که حتی ممکن است بخشی از اشعار یا حتی نوع دستگاه موسیقی را دستخوش تغییر کند. انتخاب دستگاههای موسیقی، تبادلنظر میان من و پویا بود. امتحان میکردیم و برمیگزیدیم؛ دشتی، ابوعطا، شور، همایون و چه و چه برای جایجای کار.
چرا کمتر از این گونه طنز و کمدی در این روزها میبینیم که درواقع بودنش ضروری است؟
تئاتر ما آشفته است؛ خیلی آشفته. شده تقلیدی از برنامههای تلویزیونی. حضور چند چهره تلویزیونی، شوخیهای بیادبانه و بهظاهر سیاسی و جذب مخاطب و بعد هم تمام. بدون زیباییهای بصری، بدون خلاقیت. زمانی میگفتیم تئاتر باید راهگشا باشد. تلویزیون ما را بسازد. روزگارمان برعکس شده. میدانی چرا؟ چون تنها ملاک یک تئاتر خوب شده فروش. تئاتر که خوب بفروشد یعنی خوب. به جان تو به جان خودم، به مرگ خودم، تئاتر در همه ممالک حمایت میخواهد. تئاتر، مغازه فروش اغذیه و لباس و مصالح ساختمانی نیست. کار فرهنگی صبر و حوصله میخواهد. سالن نداریم. بودجه نداریم. حمایت نداریم. همین حالا من دنبال سالن برای اجرای کاری بعدی در مرداد هستم. نمیخواهم در سالن دولتی بروم. چرا؟ چون آنقدر متقاضی زیاد است که نوبت به ما که نمیرسد هیچ، دوستان خودمان هم درکمان نمیکنند. بخوان و بشنو مکالمات بزرگانمان را بر سر یک اجرا، دو اجرا و چند اجرا در سال. برای همین روی تئاتر هزینه کردهام. میدانم هزینه بازنمیگردد که هیچ، شرمنده گروه اجرائی هم خواهم بود. اما دیوانهام و ادامه میدهم، چون معتقدم باید کاری کرد تا به قدر حضورمان، رنگی بهتر به کلانشهر محل
زندگیمان بدهیم. اینها را نمیگویم که مسئولان بشنوند و بودجه به من نوعی واگذار شود، که نمیشود. میگویم که به فکر باشند. اگر از تئاتر خصوصی حمایت کرده سالنهای خصوصی را زیاد و شرایط را تسهیل کنند، سالنها زیاد خواهد شد. راهکاری پیدا کنند که اگر شرکتی مبالغی به یک تئاتر خصوصی کمک کرد، تشویقی بگیرد، معاف شود. مثلا کشاورز نمونه لوح تقدیر بگیرد. یک ایزو 2000 هم برای حامیان تئاتر و فرهنگ کنار بگذارید. بهخدا اگر به فکر نباشیم، و گونههای اجرا را در شهر تقویت نکنیم، راهی برای حضور دستهجمعی جوانان و میانسالان و کهنسالان در شهر پیدا نکنیم، مانند ورزشگاهها، مکانهای مراسم عبادی و مناسک و البته تئاترها، سالنهای موسیقی و تالارهای نقاشی و چه و چه؛ این کلانشهر، مردمش، از این هم افسردهتر خواهد شد و اخلاق شهروندی، انضباط رفتاری و اهمیت ملی را بیشازپیش از یاد خواهد برد.
بنابراین با هدف آمدهاید که باز هم در تئاتر بمانید و کار کنید؟
میخواهم کار کنم. بهدنبال احداث تئاتری خصوصی هستم. اما پولش را ندارم. مشکل اصلی ملک است؛ یا کسی که خانهایی زمینی داشته باشد و بخواهد شریک کار فرهنگی باشد. جدای از این، میخواهم امسال فقط تئاتر کار کنم؛ فقط هم در همین سالنهای محدود و کمامکانات خصوصی. «آرش» بیضایی را مرداد روی صحنه میبرم و بعد سه اقتباس تکنفره از سه رمان زوربای یونانی اثر کازانتساکیس، کوری اثر ساراماگو و کسی برای سرهنگ نامه نمینویسد اثر مارکز. شاید هم اواخر سال دوباره کبودان و اسفندیار را که 21 سال قبل تکنفره اجرا کردم، دوباره برای اجرا آماده کنم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.