|

آيين فراقومي

شاهرخ تويسرکاني

خبر تازه‌اي نيست که بگوييم از بوسني در دل اروپا تا دامنه‌هاي چين غربي، از زنگبار آفريقا تا هند و سرانجام مرکز فرهنگي جهان يعني يونسکو، روز نوترين ما را نوروز مي‌نامند. اول فروردين خورشيدي، امپراتوري فرهنگي ما ايرانيان است که سراسر جهان را تصرف کرده است. اول فروردين از سوي سازمان ملل به‌عنوان روز شاعران و روز زمين معرفي شده است. اين پاسداشت حرمت ايران است. نوروز مناسک معرفت طبيعت و از نوزايي جهان است. روزي گرامي که خود اسطوره همه زمان‌ها شده است. نوروز فرزند زُروان است و زروان به معناي زمان کشف، تعريف شده است، زُروان يا زمان خود به تعبير «اوج قدرت» آمده است و ايرانيان نخستين مردماني بودند که به کشف اين راز پي بردند. زُروان يا زوربان يا نگهبان قدرت يا قدرت برتر، اتفاقي است که تعبير علمي جهان و آفرينش به نَفس آن بازمي‌گردد. ايرانيان به صورتي نبوغ‌آسا به چنين تعريف ويژه‌اي از اين راز رسيدند. نوروز استعاره ميلاد انسان و جهان است. انديشيدن به چنين پديده پيچيده‌اي، آن هم در اعصار دور و سپس کشف تغيير فصول و درک تقسيمات زماني و انتخاب امکاني براي بقا، کار ساده‌اي نبوده است. ايرانيان آييني را بنيان گذاشتند که در آغاز راه، مناسکي قومي به‌شمار مي‌رفت، اما عظمت و صحت و هماهنگي اين مناسک (اولاد انسان و طبيعت، يعني نوروز) به مقام و درجه قابل قبولي رسيد که امروز در هزاره سوم از آن به‌عنوان آييني فراقومي ياد مي‌کنند و به‌تدريج خانوار مشترک بشري به قول و انجام مراسم آن مي‌پيوندد.

نوروز ما، امپراتور شادماني‌هاست، سلسله جنبان آب و خاک و باد و آتش است. در واقع اين کاروان چهارگانه در روند بيداري بهارانه خود، به سرچشمه هستي برمي‌گردند که اجداد ما توانست آن را دريافته، نام‌گذاري کند و به گونه رسمي کهن درآورد. يقينا ميلاد نوروز و آغازگاه آن به دوره آغازين و شروع کشاورزي بازمي‌گردد.‌گذاري باسابقه‌اي ديرين که انسان صاحب آتش و ابزار شد. از اين مقدمه بگذريم:
نوروز اگرچه روز نو سال است، روز کهنه قرن‌ها هم هست. پيري فرتوت است که سالي يک‌بار جامه جواني مي‌پوشد تا به شکرانه آنکه روزگاري چنين دراز به سر برده و با اين همه دم‌سردي زمانه تاب آورده است.
پير زمانه نوروز يادها در سر دارد. او از آن کرانه زمان مي‌آيد، از آنجا که نشانش پيدا نيست. در اين راه دراز رنج‌ها ديده و تلخي‌ها چشيده است؛ اما هنوز شاد و اميدوار است. جامه‌اي رنگ‌رنگ پوشيده است، البته از آن همه، يک رنگ بيشتر آشکار نيست و آن رنگ ايران است. پدران ما از همان آغاز کار، وظيفه سترگ خود را دريافتند. پيشوايان فرهنگي اين ديار کهن از ميان همين گروه برخاستند و ماموريت قوم ايراني را درست و روشن معين کردند؛ آنها گفتند که بايد به ياري يزدان با اهريمن بجنگند و تا آن دشمن بدکنش از پا درنيايد، بيکار ننشينند. باري امروزه اگر بر ما ايرانيان اين روزگار، عيبي بايد گرفت اين است که تاريخ خود را درست نمي‌شناسيم. اروپاييان، از قول يونانيان مي‌گويند که ايران پس از حمله اسکندر يکسره رنگ آداب يوناني گرفت و ازجمله نشانه‌هاي اين امر آنکه مورخي بيگانه نوشته است که در دربار اشکاني نمايش‌هايي به زبان يوناني اجرا مي‌کردند. اين درست مانند آن است که بگوييم ايرانيان امروزه يکباره مليت خود را فراموش کرده‌اند؛ زيرا در بعضي اماکن و رستوران‌ها اهالي موسيقي و آوازخوان‌ها به زبان‌هاي انگليسي و ايتاليايي و اسپانيايي مي‌خوانند. حقيقت اين است که بايد با شجاعت اخلاقي، ضعف‌ها را پذيرفت، اما از سوي ديگر نيز بايد اعتراف کرد کمتر ملتي را در جهان مي‌توان يافت که عمري چنين دراز به سر آورده و با حوادثي چنين بزرگ روبه‌رو شده و تغييراتي چنين عظيم در زندگي‌اش روي داده باشد و پيوسته و در همه حال، خود را به ياد داشته باشد و دمي از گذشته و حال و آينده خويش غافل نشود. در يک مقطع ديگر تحول عظيمي که با قبول دين مبين اسلام در جامعه ايران روي داد نه‌تنها مانع بروز استعدادهاي مردم اين سرزمين نشد بلکه به‌عکس، ايرانيان در جنبش عظيمي که تمدن و فرهنگ اسلام خوانده مي‌شد سهيم شدند و در ايجاد و تکامل آن با مسلمانان ملت‌هاي ديگر همکاري موثر داشتند. در اين مقاطع بيش از آنچه ايرانيان رنگ بگيرند، ديگران ايراني شدند. جامه ايراني پوشيدند. آيين ايراني پذيرفتند. جشن‌هاي ايران را بر پا داشتند. سند اين تحول بزرگ، نام‌آوران ما هستند: ازجمله فردوسي بزرگ که گويي رستخيز روان ايران در يک تن بود. گذشته از فردوسي، حافظ که عارف است و مي‌کوشد که نسبت به کشمکش‌ها و کين‌توزي‌ها بي‌طرف و بي‌اعتنا باشد، از روي تجاهل مي‌گويد: ما قصه سکندر و دارا نخوانده‌ايم/از ما به جز حکايت مهر و وفا مپرس
با اين اوصاف کدام ملتی را مي‌شناسيم که به گذشته خود، به تاريخ خود، به آيين و آداب گذشته خود بيش از اين پايبند و وفادار باشد؟ اين جشن نوروز که بيش از سه هزار سال است با همه آداب و رسوم در اين سرزمين باقي و برقرار است مگر نشاني از ثبات و پايداري ايرانيان در نگه‌داشتن آيين ملي خود نيست؟
سرآغاز نوروز جشن عبور از سرما و يخ‌بندان نخست، آن هم بنا به فسانه‌هاي ايراني در عهد جمشيد جم بوده است، يعني مقطعي طولاني از ستم و سرما و سپس طلوع گرما و آتش و زندگي و آزادي انسان از زندان سکون و سکوت و نااميدي! به همين دلايل روشن است که ايرانيان همواره پيشرو بوده‌اند و توانسته‌اند در مقاطعي حتي خانواده بشريت را نجات داده و سپس او را به سوي نور و اميد هدايت کنند. اين است که هر سال نوروز چنين واقعه بي‌نظيري را يادآوري مي‌کند. پس بکوشيم اين عزت شريف و جهاني‌شده را حفظ کنیم و گسترش دهيم. سال 1394 خورشيدي در يک نَفَسي ماست. حضورش ان‌شاءالله که تحويل ترانه و سلامتي و تحول باشد به راه راست و صلح و آشتي و آرامش عمومي. در دگرگوني خوش اين احوال دعا مي‌کنيم دنيا، منطقه و ايران ما در آشتي و معناي مطلق مسالمت و برکت و فراواني نيکي زندگي قرار گیرد. سال نو بر همگان مبارک باد! هنوز هم نوروز و روزتاروز، نو باد همه روزگار...، که هنوز مبشران اين معنا در ميان ما زندگي مي‌کنند؛ مبشران بزرگي که فرهنگ، زبان، آيين و وحدت ملي را براي ما تا امروز حفظ کرده‌اند.

خبر تازه‌اي نيست که بگوييم از بوسني در دل اروپا تا دامنه‌هاي چين غربي، از زنگبار آفريقا تا هند و سرانجام مرکز فرهنگي جهان يعني يونسکو، روز نوترين ما را نوروز مي‌نامند. اول فروردين خورشيدي، امپراتوري فرهنگي ما ايرانيان است که سراسر جهان را تصرف کرده است. اول فروردين از سوي سازمان ملل به‌عنوان روز شاعران و روز زمين معرفي شده است. اين پاسداشت حرمت ايران است. نوروز مناسک معرفت طبيعت و از نوزايي جهان است. روزي گرامي که خود اسطوره همه زمان‌ها شده است. نوروز فرزند زُروان است و زروان به معناي زمان کشف، تعريف شده است، زُروان يا زمان خود به تعبير «اوج قدرت» آمده است و ايرانيان نخستين مردماني بودند که به کشف اين راز پي بردند. زُروان يا زوربان يا نگهبان قدرت يا قدرت برتر، اتفاقي است که تعبير علمي جهان و آفرينش به نَفس آن بازمي‌گردد. ايرانيان به صورتي نبوغ‌آسا به چنين تعريف ويژه‌اي از اين راز رسيدند. نوروز استعاره ميلاد انسان و جهان است. انديشيدن به چنين پديده پيچيده‌اي، آن هم در اعصار دور و سپس کشف تغيير فصول و درک تقسيمات زماني و انتخاب امکاني براي بقا، کار ساده‌اي نبوده است. ايرانيان آييني را بنيان گذاشتند که در آغاز راه، مناسکي قومي به‌شمار مي‌رفت، اما عظمت و صحت و هماهنگي اين مناسک (اولاد انسان و طبيعت، يعني نوروز) به مقام و درجه قابل قبولي رسيد که امروز در هزاره سوم از آن به‌عنوان آييني فراقومي ياد مي‌کنند و به‌تدريج خانوار مشترک بشري به قول و انجام مراسم آن مي‌پيوندد.

نوروز ما، امپراتور شادماني‌هاست، سلسله جنبان آب و خاک و باد و آتش است. در واقع اين کاروان چهارگانه در روند بيداري بهارانه خود، به سرچشمه هستي برمي‌گردند که اجداد ما توانست آن را دريافته، نام‌گذاري کند و به گونه رسمي کهن درآورد. يقينا ميلاد نوروز و آغازگاه آن به دوره آغازين و شروع کشاورزي بازمي‌گردد.‌گذاري باسابقه‌اي ديرين که انسان صاحب آتش و ابزار شد. از اين مقدمه بگذريم:
نوروز اگرچه روز نو سال است، روز کهنه قرن‌ها هم هست. پيري فرتوت است که سالي يک‌بار جامه جواني مي‌پوشد تا به شکرانه آنکه روزگاري چنين دراز به سر برده و با اين همه دم‌سردي زمانه تاب آورده است.
پير زمانه نوروز يادها در سر دارد. او از آن کرانه زمان مي‌آيد، از آنجا که نشانش پيدا نيست. در اين راه دراز رنج‌ها ديده و تلخي‌ها چشيده است؛ اما هنوز شاد و اميدوار است. جامه‌اي رنگ‌رنگ پوشيده است، البته از آن همه، يک رنگ بيشتر آشکار نيست و آن رنگ ايران است. پدران ما از همان آغاز کار، وظيفه سترگ خود را دريافتند. پيشوايان فرهنگي اين ديار کهن از ميان همين گروه برخاستند و ماموريت قوم ايراني را درست و روشن معين کردند؛ آنها گفتند که بايد به ياري يزدان با اهريمن بجنگند و تا آن دشمن بدکنش از پا درنيايد، بيکار ننشينند. باري امروزه اگر بر ما ايرانيان اين روزگار، عيبي بايد گرفت اين است که تاريخ خود را درست نمي‌شناسيم. اروپاييان، از قول يونانيان مي‌گويند که ايران پس از حمله اسکندر يکسره رنگ آداب يوناني گرفت و ازجمله نشانه‌هاي اين امر آنکه مورخي بيگانه نوشته است که در دربار اشکاني نمايش‌هايي به زبان يوناني اجرا مي‌کردند. اين درست مانند آن است که بگوييم ايرانيان امروزه يکباره مليت خود را فراموش کرده‌اند؛ زيرا در بعضي اماکن و رستوران‌ها اهالي موسيقي و آوازخوان‌ها به زبان‌هاي انگليسي و ايتاليايي و اسپانيايي مي‌خوانند. حقيقت اين است که بايد با شجاعت اخلاقي، ضعف‌ها را پذيرفت، اما از سوي ديگر نيز بايد اعتراف کرد کمتر ملتي را در جهان مي‌توان يافت که عمري چنين دراز به سر آورده و با حوادثي چنين بزرگ روبه‌رو شده و تغييراتي چنين عظيم در زندگي‌اش روي داده باشد و پيوسته و در همه حال، خود را به ياد داشته باشد و دمي از گذشته و حال و آينده خويش غافل نشود. در يک مقطع ديگر تحول عظيمي که با قبول دين مبين اسلام در جامعه ايران روي داد نه‌تنها مانع بروز استعدادهاي مردم اين سرزمين نشد بلکه به‌عکس، ايرانيان در جنبش عظيمي که تمدن و فرهنگ اسلام خوانده مي‌شد سهيم شدند و در ايجاد و تکامل آن با مسلمانان ملت‌هاي ديگر همکاري موثر داشتند. در اين مقاطع بيش از آنچه ايرانيان رنگ بگيرند، ديگران ايراني شدند. جامه ايراني پوشيدند. آيين ايراني پذيرفتند. جشن‌هاي ايران را بر پا داشتند. سند اين تحول بزرگ، نام‌آوران ما هستند: ازجمله فردوسي بزرگ که گويي رستخيز روان ايران در يک تن بود. گذشته از فردوسي، حافظ که عارف است و مي‌کوشد که نسبت به کشمکش‌ها و کين‌توزي‌ها بي‌طرف و بي‌اعتنا باشد، از روي تجاهل مي‌گويد: ما قصه سکندر و دارا نخوانده‌ايم/از ما به جز حکايت مهر و وفا مپرس
با اين اوصاف کدام ملتی را مي‌شناسيم که به گذشته خود، به تاريخ خود، به آيين و آداب گذشته خود بيش از اين پايبند و وفادار باشد؟ اين جشن نوروز که بيش از سه هزار سال است با همه آداب و رسوم در اين سرزمين باقي و برقرار است مگر نشاني از ثبات و پايداري ايرانيان در نگه‌داشتن آيين ملي خود نيست؟
سرآغاز نوروز جشن عبور از سرما و يخ‌بندان نخست، آن هم بنا به فسانه‌هاي ايراني در عهد جمشيد جم بوده است، يعني مقطعي طولاني از ستم و سرما و سپس طلوع گرما و آتش و زندگي و آزادي انسان از زندان سکون و سکوت و نااميدي! به همين دلايل روشن است که ايرانيان همواره پيشرو بوده‌اند و توانسته‌اند در مقاطعي حتي خانواده بشريت را نجات داده و سپس او را به سوي نور و اميد هدايت کنند. اين است که هر سال نوروز چنين واقعه بي‌نظيري را يادآوري مي‌کند. پس بکوشيم اين عزت شريف و جهاني‌شده را حفظ کنیم و گسترش دهيم. سال 1394 خورشيدي در يک نَفَسي ماست. حضورش ان‌شاءالله که تحويل ترانه و سلامتي و تحول باشد به راه راست و صلح و آشتي و آرامش عمومي. در دگرگوني خوش اين احوال دعا مي‌کنيم دنيا، منطقه و ايران ما در آشتي و معناي مطلق مسالمت و برکت و فراواني نيکي زندگي قرار گیرد. سال نو بر همگان مبارک باد! هنوز هم نوروز و روزتاروز، نو باد همه روزگار...، که هنوز مبشران اين معنا در ميان ما زندگي مي‌کنند؛ مبشران بزرگي که فرهنگ، زبان، آيين و وحدت ملي را براي ما تا امروز حفظ کرده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.