|

یک روایت

چریک زیر پتو

احمد غلامی

این نوشته مثل حرف‌های پیش‌پاافتاده توی تاکسی است که مسافر با راننده و راننده با مسافر می‌زند. در مدت کوتاهی که کنار یکدیگرند، سیاسیون را از دم کیسه می‌کشند تا فرصتی دیگر مسیری دیگر، راننده و مسافری دیگر.
یادم هست اوایل انقلاب آنقدر موج این بحث‌های سیاسی فراگیر و متنوع و متضاد بود که گاه به زدوخورد می‌کشید تا جایی که در برخی از مکان‌های عمومی به‌شکلی مبتذل مردم را از بحث سیاسی ممنوع کرده بودند. من به هیچ‌کشور خارجی سفر نکرده‌ام اما فکر می‌کنم کمتر کشوری در دنیا هست که مثل ایران اینقدر حرف‌های سیاسی لق‌لقه زبانشان باشد و در عین‌حال غیرسیاسی‌ترین آدم‌های روی زمین باشند. این دوگانگی و تضاد تقریبا در همه ما به‌شکلی وجود دارد، مثلا در هیچ‌کجای دنیا این‌همه درباره شعائر اخلاقی حرف نمی‌زنند. تقریبا روی در‌و‌دیوار همه نهاد‌های دولتی، ادارات و در سطح شهر اینگونه نصایح اخلاقی به‌وفور به‌چشم می‌خورد. در مقابل این‌همه شعارهای اخلاقی، ما به مسایل اخلاقی بسیار بی‌اعتنا یا کم‌توجه هستیم. یکی از دوستانم از قول جامعه‌شناسی می‌گفت، مردم دوکشور را نمی‌شود روان‌شناسی کرد؛ یکی مردم کشور ژاپن را که خودآگاهند و ناخودآگاه ندارند و مردم کشور ایران را که همه ناخودآگاهند و خودآگاهی ندارند. باز به‌قول یکی از دوستانمان حالا این‌همه قصه‌پردازی برای چیست و به‌قول پدربزرگ سلطنت‌طلبم: «بالاخره آخرش چی می‌شه؟» آدمی که دلش می‌خواهد حرف بزند، برایش اهمیت ندارد که چه می‌گوید و آیا کسی به حرفش گوش می‌دهد یا نه. یا اینکه اصلا حرفش اثری، ‌دانشی دارد یا نه. آمیرزا باقر که سر ‌کوچه ما سبزی می‌فروخت، سیاسی‌ترین آدم روی زمین بود. اما چرا سیاسی بود، در گرماگرم روزهای انقلاب کله‌سحر کف دست‌هایش را به‌هم می‌کوبید و فریاد می‌زد: «بدوبدو شاه‌تره‌رو بردن، بدوبدو گیشنیز شاه‌تره پوسید.» زن‌های همسایه می‌ریختند بیرون و سبزی می‌خریدند و آمیرزای روستایی ساده‌دل را نصیحت می‌کردند که زبان سرخ سر سبز می‌دهد بر باد. توی کوچه ما همه یک‌پا انقلابی محافظه‌کار بودند. پدربزرگم، صبح‌ها با عصا می‌آمد بالای سرم و به شکل تحقیرآمیزی نوک‌عصا را می‌زد به پهلویم و می‌گفت: «بلند شو، بلند شو برو نون بخر...» وقتی جواب نمی‌شنید نوک عصایش را سفت‌تر فرو می‌کرد و می‌گفت: «پاشو نون خشخاشی تموم می‌شه...» من که داشتم خواب‌های انقلابی می‌دیدم، غر می‌زدم که «ول‌کن بابا دنیا داره کن‌فیکون می‌شه تو به فکر نون‌ خشخاشی هستی.» همان روزها بود که پدربزرگم به من گفت: «چریک زیر پتو.» واقعا در اینکه من انقلابی بودم، دلم می‌خواست مبارزه کنم و آرمان رویایی داشتم، تردیدی نبود. حتی از اینکه انقلاب پیروز شد اشک شوق ریختم. درست است که هرگز زودتر از ساعت 11 بیدار نشدم، اما چون این میل انقلاب بالقوه در من وجود داشت در ناخودآگاهم انقلاب کرده بودم.
مرحوم آمیرزا باقر این آخری‌ها که پیر شده بود، می‌گفت در جریان درگیری سیاهکل حضور داشته. نمی‌دانم این فکر از کجا به سرش زده بود. شاید در همان گرماگرم روزهای انقلاب که سبزی‌ها را در روزنامه می‌پیچید جریان سیاهکل را جایی خوانده بود و در چرت نیمروزی‌اش کنار پیاده‌رو روی پیت‌حلبی به سیاهکل سفر کرده بود. خدابیامرزدش. به‌قول مادربزرگم «شیطون دست از سر مرده برمی‌داره اما آدمیزاد نه.» از ما که گذشت، ریش‌مان زیر پتو یا روی پتو، شب راحت خوابمان می‌برد. اما عده‌ای انقلاب‌ندیده، جنگ‌نرفته انقلابیون قبل و بعد انقلاب را به باد انتقاد می‌گیرند که اگر ما بودیم، فلان کار را می‌کردیم یا فلان کار را نمی‌کردیم، دوره آرمان و آرمانگرایی گذشت و کشتی‌بان را سیاستی دیگر آمد: حرف‌های سیاسی می‌زنیم، روزنامه‌ها و نشریات سیاسی راه می‌اندازیم. مقاله و یادداشت و مصاحبه و اظهارنظر پشت اظهارنظر، اما دریغ از کمترین اثرگذاری. مادرم می‌گفت، «آخر آمیرزا باقر انقلاب می‌کنه» گفتم: «مادرجان آخه با حرف که نمی‌شه انقلاب کرد.» مادرم گفت: «آره اما حرفی که بهش اعتقاد ‌داری اثر می‌گذاره...» راست می‌گفت آمیرزای باقر همان‌قدر که اعتقاد داشت، همان‌قدر اثر می‌گذاشت. اما نمی‌دانم چرا با این‌همه حرف‌ سیاسی که ما می‌زنیم، توی تاکسی، توی سلمانی، توی خیابان، توی نوشته‌ها، پس چرا روی کسی اثر نمی‌گذاریم.

این نوشته مثل حرف‌های پیش‌پاافتاده توی تاکسی است که مسافر با راننده و راننده با مسافر می‌زند. در مدت کوتاهی که کنار یکدیگرند، سیاسیون را از دم کیسه می‌کشند تا فرصتی دیگر مسیری دیگر، راننده و مسافری دیگر.
یادم هست اوایل انقلاب آنقدر موج این بحث‌های سیاسی فراگیر و متنوع و متضاد بود که گاه به زدوخورد می‌کشید تا جایی که در برخی از مکان‌های عمومی به‌شکلی مبتذل مردم را از بحث سیاسی ممنوع کرده بودند. من به هیچ‌کشور خارجی سفر نکرده‌ام اما فکر می‌کنم کمتر کشوری در دنیا هست که مثل ایران اینقدر حرف‌های سیاسی لق‌لقه زبانشان باشد و در عین‌حال غیرسیاسی‌ترین آدم‌های روی زمین باشند. این دوگانگی و تضاد تقریبا در همه ما به‌شکلی وجود دارد، مثلا در هیچ‌کجای دنیا این‌همه درباره شعائر اخلاقی حرف نمی‌زنند. تقریبا روی در‌و‌دیوار همه نهاد‌های دولتی، ادارات و در سطح شهر اینگونه نصایح اخلاقی به‌وفور به‌چشم می‌خورد. در مقابل این‌همه شعارهای اخلاقی، ما به مسایل اخلاقی بسیار بی‌اعتنا یا کم‌توجه هستیم. یکی از دوستانم از قول جامعه‌شناسی می‌گفت، مردم دوکشور را نمی‌شود روان‌شناسی کرد؛ یکی مردم کشور ژاپن را که خودآگاهند و ناخودآگاه ندارند و مردم کشور ایران را که همه ناخودآگاهند و خودآگاهی ندارند. باز به‌قول یکی از دوستانمان حالا این‌همه قصه‌پردازی برای چیست و به‌قول پدربزرگ سلطنت‌طلبم: «بالاخره آخرش چی می‌شه؟» آدمی که دلش می‌خواهد حرف بزند، برایش اهمیت ندارد که چه می‌گوید و آیا کسی به حرفش گوش می‌دهد یا نه. یا اینکه اصلا حرفش اثری، ‌دانشی دارد یا نه. آمیرزا باقر که سر ‌کوچه ما سبزی می‌فروخت، سیاسی‌ترین آدم روی زمین بود. اما چرا سیاسی بود، در گرماگرم روزهای انقلاب کله‌سحر کف دست‌هایش را به‌هم می‌کوبید و فریاد می‌زد: «بدوبدو شاه‌تره‌رو بردن، بدوبدو گیشنیز شاه‌تره پوسید.» زن‌های همسایه می‌ریختند بیرون و سبزی می‌خریدند و آمیرزای روستایی ساده‌دل را نصیحت می‌کردند که زبان سرخ سر سبز می‌دهد بر باد. توی کوچه ما همه یک‌پا انقلابی محافظه‌کار بودند. پدربزرگم، صبح‌ها با عصا می‌آمد بالای سرم و به شکل تحقیرآمیزی نوک‌عصا را می‌زد به پهلویم و می‌گفت: «بلند شو، بلند شو برو نون بخر...» وقتی جواب نمی‌شنید نوک عصایش را سفت‌تر فرو می‌کرد و می‌گفت: «پاشو نون خشخاشی تموم می‌شه...» من که داشتم خواب‌های انقلابی می‌دیدم، غر می‌زدم که «ول‌کن بابا دنیا داره کن‌فیکون می‌شه تو به فکر نون‌ خشخاشی هستی.» همان روزها بود که پدربزرگم به من گفت: «چریک زیر پتو.» واقعا در اینکه من انقلابی بودم، دلم می‌خواست مبارزه کنم و آرمان رویایی داشتم، تردیدی نبود. حتی از اینکه انقلاب پیروز شد اشک شوق ریختم. درست است که هرگز زودتر از ساعت 11 بیدار نشدم، اما چون این میل انقلاب بالقوه در من وجود داشت در ناخودآگاهم انقلاب کرده بودم.
مرحوم آمیرزا باقر این آخری‌ها که پیر شده بود، می‌گفت در جریان درگیری سیاهکل حضور داشته. نمی‌دانم این فکر از کجا به سرش زده بود. شاید در همان گرماگرم روزهای انقلاب که سبزی‌ها را در روزنامه می‌پیچید جریان سیاهکل را جایی خوانده بود و در چرت نیمروزی‌اش کنار پیاده‌رو روی پیت‌حلبی به سیاهکل سفر کرده بود. خدابیامرزدش. به‌قول مادربزرگم «شیطون دست از سر مرده برمی‌داره اما آدمیزاد نه.» از ما که گذشت، ریش‌مان زیر پتو یا روی پتو، شب راحت خوابمان می‌برد. اما عده‌ای انقلاب‌ندیده، جنگ‌نرفته انقلابیون قبل و بعد انقلاب را به باد انتقاد می‌گیرند که اگر ما بودیم، فلان کار را می‌کردیم یا فلان کار را نمی‌کردیم، دوره آرمان و آرمانگرایی گذشت و کشتی‌بان را سیاستی دیگر آمد: حرف‌های سیاسی می‌زنیم، روزنامه‌ها و نشریات سیاسی راه می‌اندازیم. مقاله و یادداشت و مصاحبه و اظهارنظر پشت اظهارنظر، اما دریغ از کمترین اثرگذاری. مادرم می‌گفت، «آخر آمیرزا باقر انقلاب می‌کنه» گفتم: «مادرجان آخه با حرف که نمی‌شه انقلاب کرد.» مادرم گفت: «آره اما حرفی که بهش اعتقاد ‌داری اثر می‌گذاره...» راست می‌گفت آمیرزای باقر همان‌قدر که اعتقاد داشت، همان‌قدر اثر می‌گذاشت. اما نمی‌دانم چرا با این‌همه حرف‌ سیاسی که ما می‌زنیم، توی تاکسی، توی سلمانی، توی خیابان، توی نوشته‌ها، پس چرا روی کسی اثر نمی‌گذاریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.