|

برای ویتوریو استورارو، ‌فیلمبردار «محمد‌رسول‌الله)ص(»

نابغه

علی‌اصغر کشانی

آنها که اوایل دهه60، برای اولین‌بار موفق شدند فیلم کوتاه و مهجور «استراسکلوگیا» را در شهر پرآوازه رم ببینند، همگی متفق‌‌القول به یک‌چیز ایمان پیدا کردند، اینکه پسرک یک‌‌آپاراتچی ساده سینما توانسته درک درستی از میزانسن، قاب‌بندی و نورپردازی در فیلمی کوچک و جمع‌و‌جور پیدا کند. ویتوریو که در نوجوانی سر از انستیتو عکاسی‌-‌فیلمبرداری «دوکا. د. اووستا» درآورده و پس از ‌پنج‌سال فراگیری مداوم، در 16سالگی به مرکز آموزش فیلمبرداری و در 20سالگی به مرکز سینمای تجربی رم ایتالیا می‌رود، با مدرک دانش‌آموختگی از موسسه فیلم ایتالیا در جیب، موفق می‌شود نخستین فیلم بلند داستانی‌اش «جوانی، جوانی» را در 29سالگی برای «فرانکو روسی» نور دهد. برتولوچی جوان و خوش‌فکر، در نخستین سال از دهه60، سخت شیفته رنگمایه‌های «جوانی، جوانی» شده و همان‌سال با دعوت از او و با هزینه تلویزیون ایتالیا تصویربرداری «استراتژی عنکبوت» را به استورارو می‌سپارد، طوری که مسوولان وقت تلویزیون، با دیدن تصاویر نهایی، تنها یک‌چیز حیرت‌زده‌شان می‌کند، غنای بصری اثری تلویزیونی که یک‌سر‌و‌گردن از تولیداتشان بالاتر است. حالا دیگر آنها حاضر نبودند فیلم را محدود به نمایش‌های تلویزیونی کنند و استراتژی عنکبوت، زمینه‌ای شد برای هجوم انبوهی از سفارش‌ها به استورارو، طوری که در انتهای دهه طلایی 60، پشت دوربین کارگردانان صاحبنامی چون فرانسیس فوردکاپولا، وارن بیتی، کارلوس سائورا، جان هریسون، آلفونسو آرو، پیر کاواسیلاس، رنی هارلین، پل شرایدر و... قرار گرفت. او نه‌فقط به‌خاطر جوایز گوناگون و افتخارات پرشمارش (مثلا چیزی بیش از ۴۰جایزه در کارنامه سینمایی و ده‌ها‌بار نامزدی‌ و...) که برجسته‌ترینش سه اسکار پرارزش در دهه80 (سال‌های ۱۹۸۰، ۱۹۸۲ و ۱۹۸۸) برای فیلم‌های «اینک آخر‌الزمان»، «سرخ‌ها»و «آخرین‌امپراتور» بود، که به‌دلیل توانمندی درخشانش در تبدیل مناقشه‌انگیزترین آثار (مثل آسمان سرپناه و...) و معمولی‌ترین بازیگران (مثلا میشل فایفر در لیدی هایک) به برجسته‌ترین و با‌وقارترین عناصر؛ شهرتی مثال‌زدنی پیدا کرد. استورارو در «آسمان سرپناه»، با یک‌نوع اغواگری در رنگمایه‌ها و مسحور کنندگی در قاب‌بندی، همه‌چیز را در الگوریتمی حساب‌شده و قاعده‌مند تصویر‌سازی کرد. اما شاهکارهای استورارو به این چیزها ختم نشد، او در «آخرین تانگو در پاریس»، به تیزهوشانه‌ترین شکل ممکن با ایجاد فضاهای خالی، فاصله عمیق و بحران رابطه و تقلای بی‌سرانجام احساسات را در دنیای دست‌نیافتنی شخصیت‌ها با رنگمایه‌ها و نورهای درخشانش به تصویری بی‌بدیل تبدیل کرد و در «آخرین امپراتور» ثابت کرد که قادر است چنان شکوه و زرق‌وبرقی را با ایجاد اتمسفر، سایه‌روشن‌ها و لنزهای اعجاب‌آورش به فیلم بیفزاید که فیلم جاه‌طلبانه برتولوچی را به شاهکار فیلمبرداری قرن تبدیل کند؛ او در «سرخ‌ها»، با تلفیق تاریخ، حماسه و سرگذشت نامه سیاسی، به درهم‌آمیزی تکرار‌نشدنی از همنشینی و ترکیب بافت‌های متضاد و گاه تعمدا تناقض‌آمیز نورها دست می‌زند تا حیرت منتقدان دوستدار آثارش را از چنین ترکیب پازلیستیکی صدچندان کند. استورارو در «اینک آخر‌الزمان»، چنان نورها را به‌مثابه جنبه‌های درونی آدم‌ها به‌کار می‌برد که اقتباس از «دل تاریکی» جوزف کنراد به بی‌بدیل‌ترین استعاره تصویری هزاره تبدیل شود. او در «گویا» با رنگمایه‌های قاعده‌‌مند و به طرز حیرت‌آوری کنترل‌شده، حماسه ماندگاری از خوشی‌ها و حسرت‌های نقاشی بزرگ را به‌تصویر می‌کشد، تا پس از فلامنکو، تاکسی و تانگو، چهارمین شاهکار سائورا، جلوه تکرار‌نشدنی از تجلی هنر مدرن باشد. با این‌همه استورارو، نابغه فیلمبرداری دنیا، از صاحب‌سبک‌ترین متخصصان نورپردازی، قاب‌بندی، میزانسن و بصریت فیلم و با انبوهی از افتخارات چون ریاست انجمن فیلمبرداران ایتالیا، عضو انجمن فیلمبرداران آمریکا از سال۲۰۰۹، عضو آکادمی فیلم و تلویزیون اروپا، عضو آکادمی علوم هنرهای سینمایی لس‌آنجلس و عضو آکادمی سینمای ایتالیا را یکی از ستون‌های اصلی هنر فیلم در دنیا می‌توان دانست. او که در سال۲۰۱۳ از سوی انجمن فیلمبرداران جهان به‌عنوان یکی از ۱۰فیلمبردار تاثیرگذار تاریخ سینما معرفی شد، حالا به قله دست‌نیافتنی هنر فیلمبرداری جهان تبدیل شده است. آنها که توانستند او را به‌عنوان میهمان ویژه بخش بین‌الملل سی‌و‌دومین جشنواره فیلم فجر در تهران ملاقات کنند، می‌دانستند که استوراروی کهنسال، با بیش از نیم‌قرن فعالیت هنری و با قرار‌گرفتن پشت دوربین بیش از 70فیلم ارزشمند در تاریخ سینما، با کوله‌باری از اندوخته‌هایش مقابلشان ایستاده تا آموخته‌هایش را در اختیار هنردوستان ایرانی قرار دهد، غول فیلمبرداران زنده جهان، حالا با گذر از مرز 75سالگی و ثبت‌نامش برای فیلم «محمد رسول‌الله(ص)» در تاریخ سینمای کشورمان، به یکی از ماناترین چهره‌های قرن بیست‌و‌یکم تبدیل شده است.

آنها که اوایل دهه60، برای اولین‌بار موفق شدند فیلم کوتاه و مهجور «استراسکلوگیا» را در شهر پرآوازه رم ببینند، همگی متفق‌‌القول به یک‌چیز ایمان پیدا کردند، اینکه پسرک یک‌‌آپاراتچی ساده سینما توانسته درک درستی از میزانسن، قاب‌بندی و نورپردازی در فیلمی کوچک و جمع‌و‌جور پیدا کند. ویتوریو که در نوجوانی سر از انستیتو عکاسی‌-‌فیلمبرداری «دوکا. د. اووستا» درآورده و پس از ‌پنج‌سال فراگیری مداوم، در 16سالگی به مرکز آموزش فیلمبرداری و در 20سالگی به مرکز سینمای تجربی رم ایتالیا می‌رود، با مدرک دانش‌آموختگی از موسسه فیلم ایتالیا در جیب، موفق می‌شود نخستین فیلم بلند داستانی‌اش «جوانی، جوانی» را در 29سالگی برای «فرانکو روسی» نور دهد. برتولوچی جوان و خوش‌فکر، در نخستین سال از دهه60، سخت شیفته رنگمایه‌های «جوانی، جوانی» شده و همان‌سال با دعوت از او و با هزینه تلویزیون ایتالیا تصویربرداری «استراتژی عنکبوت» را به استورارو می‌سپارد، طوری که مسوولان وقت تلویزیون، با دیدن تصاویر نهایی، تنها یک‌چیز حیرت‌زده‌شان می‌کند، غنای بصری اثری تلویزیونی که یک‌سر‌و‌گردن از تولیداتشان بالاتر است. حالا دیگر آنها حاضر نبودند فیلم را محدود به نمایش‌های تلویزیونی کنند و استراتژی عنکبوت، زمینه‌ای شد برای هجوم انبوهی از سفارش‌ها به استورارو، طوری که در انتهای دهه طلایی 60، پشت دوربین کارگردانان صاحبنامی چون فرانسیس فوردکاپولا، وارن بیتی، کارلوس سائورا، جان هریسون، آلفونسو آرو، پیر کاواسیلاس، رنی هارلین، پل شرایدر و... قرار گرفت. او نه‌فقط به‌خاطر جوایز گوناگون و افتخارات پرشمارش (مثلا چیزی بیش از ۴۰جایزه در کارنامه سینمایی و ده‌ها‌بار نامزدی‌ و...) که برجسته‌ترینش سه اسکار پرارزش در دهه80 (سال‌های ۱۹۸۰، ۱۹۸۲ و ۱۹۸۸) برای فیلم‌های «اینک آخر‌الزمان»، «سرخ‌ها»و «آخرین‌امپراتور» بود، که به‌دلیل توانمندی درخشانش در تبدیل مناقشه‌انگیزترین آثار (مثل آسمان سرپناه و...) و معمولی‌ترین بازیگران (مثلا میشل فایفر در لیدی هایک) به برجسته‌ترین و با‌وقارترین عناصر؛ شهرتی مثال‌زدنی پیدا کرد. استورارو در «آسمان سرپناه»، با یک‌نوع اغواگری در رنگمایه‌ها و مسحور کنندگی در قاب‌بندی، همه‌چیز را در الگوریتمی حساب‌شده و قاعده‌مند تصویر‌سازی کرد. اما شاهکارهای استورارو به این چیزها ختم نشد، او در «آخرین تانگو در پاریس»، به تیزهوشانه‌ترین شکل ممکن با ایجاد فضاهای خالی، فاصله عمیق و بحران رابطه و تقلای بی‌سرانجام احساسات را در دنیای دست‌نیافتنی شخصیت‌ها با رنگمایه‌ها و نورهای درخشانش به تصویری بی‌بدیل تبدیل کرد و در «آخرین امپراتور» ثابت کرد که قادر است چنان شکوه و زرق‌وبرقی را با ایجاد اتمسفر، سایه‌روشن‌ها و لنزهای اعجاب‌آورش به فیلم بیفزاید که فیلم جاه‌طلبانه برتولوچی را به شاهکار فیلمبرداری قرن تبدیل کند؛ او در «سرخ‌ها»، با تلفیق تاریخ، حماسه و سرگذشت نامه سیاسی، به درهم‌آمیزی تکرار‌نشدنی از همنشینی و ترکیب بافت‌های متضاد و گاه تعمدا تناقض‌آمیز نورها دست می‌زند تا حیرت منتقدان دوستدار آثارش را از چنین ترکیب پازلیستیکی صدچندان کند. استورارو در «اینک آخر‌الزمان»، چنان نورها را به‌مثابه جنبه‌های درونی آدم‌ها به‌کار می‌برد که اقتباس از «دل تاریکی» جوزف کنراد به بی‌بدیل‌ترین استعاره تصویری هزاره تبدیل شود. او در «گویا» با رنگمایه‌های قاعده‌‌مند و به طرز حیرت‌آوری کنترل‌شده، حماسه ماندگاری از خوشی‌ها و حسرت‌های نقاشی بزرگ را به‌تصویر می‌کشد، تا پس از فلامنکو، تاکسی و تانگو، چهارمین شاهکار سائورا، جلوه تکرار‌نشدنی از تجلی هنر مدرن باشد. با این‌همه استورارو، نابغه فیلمبرداری دنیا، از صاحب‌سبک‌ترین متخصصان نورپردازی، قاب‌بندی، میزانسن و بصریت فیلم و با انبوهی از افتخارات چون ریاست انجمن فیلمبرداران ایتالیا، عضو انجمن فیلمبرداران آمریکا از سال۲۰۰۹، عضو آکادمی فیلم و تلویزیون اروپا، عضو آکادمی علوم هنرهای سینمایی لس‌آنجلس و عضو آکادمی سینمای ایتالیا را یکی از ستون‌های اصلی هنر فیلم در دنیا می‌توان دانست. او که در سال۲۰۱۳ از سوی انجمن فیلمبرداران جهان به‌عنوان یکی از ۱۰فیلمبردار تاثیرگذار تاریخ سینما معرفی شد، حالا به قله دست‌نیافتنی هنر فیلمبرداری جهان تبدیل شده است. آنها که توانستند او را به‌عنوان میهمان ویژه بخش بین‌الملل سی‌و‌دومین جشنواره فیلم فجر در تهران ملاقات کنند، می‌دانستند که استوراروی کهنسال، با بیش از نیم‌قرن فعالیت هنری و با قرار‌گرفتن پشت دوربین بیش از 70فیلم ارزشمند در تاریخ سینما، با کوله‌باری از اندوخته‌هایش مقابلشان ایستاده تا آموخته‌هایش را در اختیار هنردوستان ایرانی قرار دهد، غول فیلمبرداران زنده جهان، حالا با گذر از مرز 75سالگی و ثبت‌نامش برای فیلم «محمد رسول‌الله(ص)» در تاریخ سینمای کشورمان، به یکی از ماناترین چهره‌های قرن بیست‌و‌یکم تبدیل شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.