سیاستِ «هگل»
گروه اندیشه: پنجشنبه گذشته نشستی با عنوان «هگل و سیاست» در موسسه پرسش برگزار شد که در آن مراد فرهادپور و صالح نجفی سخنرانی کردند. «سیاست بعد از هگل» عنوان سخنرانی فرهادپور و «هگل، انقلاب و ترور» موضوع بحث نجفی بود. آنچه در ادامه میآید، خلاصهای از مباحث مطرحشده در این نشست است:
مراد فرهادپور:
نقش ساختاری فلسفه هگل: ایجاد پیوند میان دومقوله تاریخ و حقیقت
در کشور ما نظریه بهدلایلی مشخصا سیاسی واجد یکمازاد است. البته به دلایل تاریخی نظیر عدمعملکرد نظری دانشگاهها و سیستم آکادمیک و نبود ترجمههای قابلاطمینان و کامل از آثار فیلسوفان این مازاد بهسرعت با اطلاعات یا آنچه «تاریخ عقاید» میخوانیم، پر میشود. من در این فرصت کوتاه قصد ندارم به بررسی آرای سیاسی هگل بپردازم یا حتی میراث او و تاثیر آثارش در نسلهای بعدی را بررسی کنم، بلکه توجهم معطوف به طرح چندپرسش و مساله خواهد بود. اگر محور تفکرمان رابطه فلسفه و سیاست باشد، بیش از آنکه پاسخ خاصی در برابر این پرسشها طرح کنیم، نخست باید نشان داد با چه پرسشهایی درگیریم. بر این اساس میکوشم خطوط کلی پرسش اصلی بحث و جنبههای فرعی آن را ترسیم کنم؛ خطوطی که به تفکر اجازه میدهند بهعوض بیراهشدن بتواند در مسیری معین، تنشها و درگیریهای خود را دنبال کند. از اینرو، درپی پاسخی واحد نیستم.
بحثم را با مفهوم «سیاست» آغاز میکنم؛ در اینجا منظور از سیاست، سیاست قدرت نیست. نظیر آنچه سیاستمداران و دولتمردان انجام میدهند و بهعنوان درگیریهای درونی جناحها بیان میشود؛ به عبارت بهتر تمام آنچه بهعنوان کنش و نهاد به دولت بازمیگردد و تحت عنوان رئال پولیتیک مطرح میشود. از اینرو، گام نخست جداسازی سیاست رهاییبخش از مفهوم سیاست خواهد بود که حرفه سیاستمداران است. اما سیاست رهاییبخش چیست؟ سیاستی که خواهناخواه در سیر تبدیل به کنش و عمل با قدرت درگیر خواهد شد؛ پرسشی چندبعدی که تمام نظریات و گروههای سیاسی رادیکال با آن مواجه هستند. در این فرصت کوتاه نمیتوان تعریف جامعی از این مفهوم به دست داد، از اینرو، تنها بر یک بعد مهم آن متمرکز میشوم: تعریف تمایز میان سیاست رهاییبخش و سیاست قدرت در ساحت نظریه و فلسفه. براساس آثار نظریهپردازان معاصر میتوان تمایز مشخصی میان این دومقوله قایل شد اما این تمایز در فلسفه و نظریه خود را در قالبهای گوناگونی بیان میکند که مهمترین و رایجترین آنها، تمایز میان سیاست (politics) و امر سیاسی (the political) است. از اینرو، باید نشان داد چگونه میتوان کنش و عمل سیاسی را نجات داد و بهعنوان نوعی کنش-تفکر خودآیین به آن تکیه زد. یکی از پیامدهای جداسازی سیاست رهاییبخش از آنچه بهعنوان دولت تجربه کرده و میکنیم، در نظریات مختلف (از فلسفههای سیاست تا انواع مارکسیسم و تلاشهایی ورای مارکسیسم) تحت عنوان جدایی امر سیاسی از سیاست است. اما به نظر میرسد محرک فلاسفه و نظریهپردازان در ایجاد این تمایز تاکید بر جدیت، خودآیینی و بنیادینبودن سیاست است؛ بهعبارت دیگر تاکید بر نقش سیاست در برساختن و تاسیس جامعه و جهان. یکی از نقاط شروع این مساله در دوره حاضر را میتوان در آثار کارل اشمیت محافظهکار دید. اما در 50سال اخیر به لطف هژمونی نولیبرالیسم سیاست - حتی بهمثابه حرفه و کار سیاستمداران- هر چه بیشتر و بیشتر به نمایشی مضحک بدل شده و با انواع فساد و بیعدالتی، بحران در سیستم دموکراسی، بیمعناشدن انتخابات و سیاستزدایی همگانی گره خورده و مردم روزبهروز به سیاست قدرت، بدگمان میشوند. بر این اساس سیاست امری فرعی خواهد بود که در خود چیزی ندارد و حداکثر میتوان آن را بهسان نمایش سایهها از قدرتهایی پشتپرده دانست. از اشمیت تا لاکلائو، رانسیر و نانسی بر امر سیاسی تاکید داشتند و از اینرو، تمایز میان امر سیاسی و سیاست با سیاست رهاییبخش در ارتباط است.
تمایز میان سیاست و امر سیاسی، تمایز میان انتیک (موجود) و انتولوژیک (وجود) است. بر این اساس پای تفاوت هستیشناسانه هایدگر به میان میآید؛ تفاوت میان امر انتیک که به امور تجربی اشاره دارد و امر انتولوژیک که طرح پرسش از وجود است. تا جایی که به تفاوت انتولوژیک مربوط است، باید اشاره کرد که در فلسفه هایدگر نیز پرسش از وجود از دل این تفاوت بیرون میآید. در واقع انتولوژیک محصول یک شکاف درونی میان انتیک و انتولوژی است. بر این اساس است که رابطه هایدگر با سیاست نیز بسیار برجسته میشود. این رابطه را میتوان در آنچه لاکلائو و موف تحت عنوان رابطه آنتاگونیستی تعریف میکنند، دنبال کرد. به این اعتبار که درگیری و تضاد اجازه ساختهشدن طرفین دعوا را میدهد. چنین نیست که «ما» و «آنها» از پیش وجود داشته باشد بلکه نفس تعارض و تضاد میان «ما» و «آنها» هریک از دوطرف این رابطه را میسازد. باید توجه داشت که اشاره به مساله هایدگر در این مجال تصادفی نیست. هایدگر چهرهای است که مطرحکننده پرسش از وجود است و چهرهای در فلسفه است که رابطهاش با سیاست به دراماتیکترین شکل ممکن تجلی پیدا کرده. رابطه هایدگر با فاشیسم و نازیسم گویای اهمیت و بنیانیبودن سیاست در جهان است. در واقع درگیری هایدگر با نازیسم به دلیل خصلت انتولوژیک سیاست بود. از اینرو، امر سیاسی بهمثابه انتولوژی ما را به انتولوژی سیاسی میرساند. پس باید پرسش را اینچنین مطرح کرد: آیا انتولوژی سیاسی ضرورت دارد؟ پرسشی که ما را با انبوهی از نظریات و فرضیات درباره رهایی و کمونیسم روبهرو میکند. با اینحال، اگر بتوان مخرج مشترکی برای تمام از ایندست بحثها و نظریات باوجود تضادهایشان مشخص کرد، انتولوژی «اکنونیت فوکو» است. براساس انتولوژی واقعیت بالفعل، میتوان حرکت به سوی امر سیاسی بهعنوان انتولوژی را توضیح داد. درست در همین لحظه است که پای هگل به بحث ما باز میشود و تاکید من نیز در این بحث تاکید بر نقش ساختاری فلسفه هگل است. مساله اصلی در اینجا چنین طرح میشود: ایجاد پیوند میان دومقوله «تاریخ» و «حقیقت» و ایجاد یک فضای شبهاستعلایی که شرط امکان ظهور بسیاری از چیزها است؛ از علوم اجتماعی آکادمیک تا نقد مدرنیته، مارکسیسم به عنوان یک سنت و البته ایده سیاست رهاییبخش. در واقع فضای استعلایی برخاسته از ساختار فلسفه هگل پیششرط تمام این مسایل است. هرچند ساختار مفهومی-تاریخی «پدیدارشناسی روح» و تکرار این ساختار در کتاب «سرمایه» مارکس و در کل طرح او درباره نقد اقتصاد سیاسی شاید یکی از مواردی باشد که بتوان تاثیرگذاری ساختاری را به محتواها گره زد. بنابراین مساله اصلی همچنان اندیشیدن درباره رابطه حقیقت و تاریخ است. البته باید توجه داشت که نمیتوان این مساله را به مضامینی همچون تاریخیشدن حقیقت یا حقیقیشدن تاریخ فروکاست. از اینرو، تنها به طرح یک ایده بسنده میکنم: رابطه و پیوند «حقیقت» و «تاریخ».
فضای شبهاستعلایی و تاثیر ساختاری فلسفه هگل را میتوان به کمک «دیالکتیک» معنا کرد. دیالکتیک نامی برای پیوند حقیقت و تاریخ است. از سوی دیگر، سویه تاریخی این پیوند خواهناخواه ما را با مسایلی چون حدوث، امر غیرمفهومی، امر تکین، دیالکتیک کل و جزء روبهرو میکند و نهایتا آنچه «ماتریالیسم تاریخی» خوانده میشود. این مسایل نشان میدهند نمیتوان صرفا با مفاهیم سراغ این فضا و ساختار رفت. بنابراین پرسش از پیوند تاریخ و حقیقت پیامد تاکید بر امر سیاسی است؛ در حقیقت، تاکید فلسفی یا نظری بر اهمیت انتولوژیک سیاست و جداساختن آن از نمایش مضحک سیاست قدرت و تاکید بر سیاست بهمثابه عرصهای خودآیین. از اینرو، باید نشان داد سیاست به چه معنا انتولوژیک است و چگونه میتوان آن را از سیاست سیاستمداران جدا کرد. درواقع در وضعیت سیاستزدوده و خنثای فعلی و حاکمیت سرمایهداری افسارگسیخته نولیبرال، تاکید بر انتولوژی سیاسی نشانه چیست؟ آیا نمیتوان تاحدی این مساله را نشانه یک میل ایدهآلیستی دانست؟ آیا این حد از تاکید بر امر سیاسی بیانگر میل فیلسوف بر سیطرهیافتن بر سیاست و عمل سیاسی نیست؟ یا حتی نشاندن فلسفه در جایگاه گفتار رهاییبخش اعظم؟ بر این اساس بازگشت به فلسفه بهعنوان معرفت مطلقی که همهچیز را دربر میگیرد، امر سیاسی را برجسته میکند.
اهمیت نظریه و فلسفه برای سیاست رادیکال، تئوری و پراکسیس و رابطه روشنفکران و کارگران در سنت مارکسیستی، نقد میل فلسفه و فیلسوف بهنوعی پسروی ایدهآلیستی را ضروری میکند. حتی فراتر، شاید طرح رابطه حقیقت و تاریخ نیز پوششی ایدئولوژیک بر این مسایل باشد. اما امروزه شکاف میان سیاست و امر سیاسی برای هرشکل واقعی از سیاست رهاییبخش نوعی تنش درونی و گریزناپذیر است. مساله اصلی به هیچعنوان میل فیلسوفان و فلسفه برای مطلقشدن و تسلط بر همه امور نیست، بلکه تنش میان سیاست و امر سیاسی است که در دل سیاست رهاییبخش به شکل عملی بروز میکند. حال انبوهی از پرسشهایی مطرح میشود که ناشی از جزماندیشیهای سابق هستند: اینکه سوژه سیاسی چیست؟ آیا تنها یک شکل از مبارزه وجود دارد؟ تلاشهای مختلف برای رهایی به چه شکل است و چگونه میتوان آنها را به هم متصل کرد؟ در کل باید تاکید کرد که در پیوند میان تاریخ و حقیقت، هم باید به تاریخ رهایی و هم به خود مفهوم رهایی به شکل تاریخی اندیشید. زمانی آدورنو کار اصلی فلسفیاش را با این جمله آغاز کرد: «فلسفه که زمانی منسوخ تلقی میشد، به حیات خود ادامه میدهد زیرا لحظه تحقق آن از دست رفت.» امروز میتوان به نحو دیگری این جمله را ادامه داد: در جهان امروز دیگر نمیتوان رابطه تفکر و سیاست را بر اساس نوعی ماخولیای چپ و لحظات ازدسترفته استوار کرد، فلسفه و نظریه باید بتواند با تکتک لحظات و سویههای رهایی در یک عرصه تاریخی گسترده ارتباط برقرار کند، در غیر اینصورت آیندهای بس بدتر از منسوخشدن و ازیادرفتن در انتظارش خواهد بود.
صالح نجفی:
تئاتر انقلاب و ترور ژاکوبنی
رابطه بین انقلابکبیر فرانسه بین سالهای 1789 تا1793 و یکی از باشکوهترین نظامهای فلسفی تاریخ تفکر که از کلیت سخن میگفت یعنی فلسفه هگل، همان رابطه تاریخ و حقیقت است. نظام فلسفی هگل برای درج یک واقعه درجناکردنی به نام انقلابکبیر فرانسه ساخته شد. شاید هیچجا به اندازه انقلابکبیر نمیتوان گفت هرتاریخی تاریخ اکنون است. تلاش برای روایت تاریخ انقلاب فرانسه تلاشی برای روایت لحظه اکنون خواهد بود. من اینجا از تفسیر فیلسوف معاصر اسلاوی ژیژک کمک میگیرم. بنابر روایت او، سهنوع برخورد با انقلاب وجود دارد؛ محافظهکارانه، لیبرال و رادیکال. محافظهکاران انقلاب را از ابتدا فاجعه و مصیبت تاریخی میدانند چون محصول ذهنی بیخداست و از این نظر هرتلاش برای رهایی به فاجعه میانجامد، بنابراین آن را باید از صفحه تاریخ و گفتارهای آزادی حذف کرد. لیبرالها انقلاب1789 را قابلدفاع میدانند ولی 1793 را انحرافی از مسیر انقلاب قلمداد میکنند؛ این بخش باید از خود تاریخ انقلاب فرانسه هم حذف شود. یعنی انقلاب فرانسه منهای دوره ترور، انقلاب بدون انقلاب و خلاصه روایتی از انقلاب فرانسه که آن را نه «رخداد موسس مدرنیته سیاسی»، بلکه یک حادثه محلی بهحساب میآورد. در این روایت، انقلاب خوب انقلاب انگلستان است که بری از هرگونه خشونت ژاکوبنی است. رادیکالها انقلاب فرانسه را بهمنزله «شور امر واقع» تحلیل میکنند. در این روایت وقتی «الف» گفته میشود «ب» نیز در پی آن میآید، برای رسیدن به برابری و آزادی باید پای عواقب آن (دوره ترور) نیز ایستاد. روایت سوم دوره ترور را در راه دفاع واقعی و موثر از انقلاب میخواند.
با اینحال، واکنش چهارمی را نیز میتوان به این سه اضافه کرد و آن کتابی است که در سال1361 با ترجمه عزتالله فولادوند از هانا آرنت ترجمه شد: «درباره انقلاب». این کتاب در کنار آن سهواکنش کمک میکند جایگاه و واکنش ما نیز نسبت به انقلاب روشن شود. چون واکنش به دوران ترور در انقلابکبیر به نحوی شبیه رابطه بومی ما با رخدادهای تاریخ معاصرمان نیز است. آرنت واکنش لیبرالی پیچیدهتری نشان میدهد. او ارتباط انقلاب فرانسه و فلسفه تاریخ را (که برجستهترین نمود آن در فلسفه هگل است) توضیح میدهد. رابطه کسانی که درگیر بالفعل انقلاب و کسانی که تماشاگر آنند. از اینجا به بعد بحث او با مغالطه «بازیگر- تماشاگر» پیش میرود. آرنت صحبت از انقلاب را مفهومی استعاری برگرفته از کسانی میداند که اولینبار انقلاب را در فرانسه روی صحنه آوردند. تعابیر او در مورد انقلاب وامگرفته از تئاتر است. «تئاتر انقلاب» برای کسانی که درگیر انقلاب بودند و بازیگر آن باورکردنیتر از کسانی بود که آن را تماشا میکردند. آرنت میگوید در تئاتر انقلاب فرانسه هیچکدام از بازیگران نمیدانستند مسیر حوادث به کدام سمت است. او انقلاب آمریکا را مقابل انقلاب فرانسه میگذارد. وجه تمایز این دو از نظر او این بود که در سینههای مردم آمریکا احساس تسلط بر سرنوشت موج میزد در حالیکه در انقلاب فرانسه موجی ناشناخته انقلابیون را به پیش میبرد و با خود میکشید. آرنت انقلاب فرانسه را منظره عجز انسان از تسلط بر اعمال خود میداند. در برابر قدرت نوظهور تاریخ انسان مجبور است حالت ترس آمیخته با احترام داشته باشد، نیرویی بر انقلابیون مسلط بود و سیر حوادث در اختیار آنها نبود. به تعبیر آرنت، در دوره روشنگری فقط یک مانع بر سر راه آزادی انسان وجود داشت و آن پادشاهان و حکومت سلطنتی بود اما در انقلاب فرانسه نیروی دوم و بزرگتری وارد شد که نام آن «ضرورت تاریخی» بود. نه با طغیان میشد بر آن چیره شد و نه میشد از دست آن فرار کرد. همه طلسم شده بودند و تئاتری را بازی میکردند که خودشان نمیدانستند به کجا میرسد. اتفاقی که در روایت آرنت میافتد و پیچیدگی واکنش او، این است که انقلاب را مثل دیگر متفکران لیبرال بیمصرف نمیداند. او معتقد است انقلابی داریم که نمونه بهتری از انقلاب فرانسه است. در همه روایتهایی که به انقلابکبیر حمله میشود آن را رخداد موسس توتالیتاریسم مدرن میدانند؛ همه مظاهر توتالیتاریم مدرن از هولوکاست تا گولاک و 11سپتامبر ریشه در دوران ترور ژاکوبنها دارد. یا باید بگوییم انقلابیون1789 هیولاهای خونآشام بودند یا با کمی ارفاق آنها را انسانهای خالص بدانیم که مشکل اصلی اتفاقا در همین خالصبودن آنهاست، چراکه تعصب، آنها را به انسانهای خطرناکتری تبدیل کرده است. در این روایت اگر فاسد باشیم بهتر از این است که خلوص اخلاقی داشته باشیم. بدینترتیب تبار هر نوع تروریسم را در دوران معاصر به ژاکوبنها باز میگردانند.
آرنت پیامد نظری انقلاب فرانسه را بسط مفهومی جدید از تاریخ عنوان میکند که در هیچکس به اندازه هگل متجلی نشد؛ جایی که «فلسفه» به «فلسفه تاریخ» بدل میشود. تا پیش از هگل وقتی متفکران از امر مطلق حرف میزدند، امر مطلق یا حقیقت، بیرون از قلمرو بشر قرار میگرفت. ابتکار هگل این بود که امر مطلق را وارد قلمرو بشری کرد. «پدیدارشناسی روح» به هیچ واقعه مشخصی اشاره نمیکند و اسامی خاص در آن بسیار کم است. این کتاب واکنش هگل به انقلابکبیر است. همه تاریخ روایت میشود برای اینکه ظهور روح را در صحنه تاریخ ببیند و نهایتا وقتی به نقطه انقلاب میرسد، با دید انتقادی دوران ترور را توضیح میدهد و روایت را تمام میکند. از نظر آرنت، انقلاب فرانسه تبدیل میشود به الگوی تجلی امر مطلق توسط فرآیند تاریخ. او مغالطه فلسفه جدید را این میداند که توصیف قلمرو انسان نه بر حسب نظر بازیگرها، بلکه باید از دریچه چشم تماشاگرها بیان شود. کسانی که روی صحنه هستند نمیفهمند چه میکنند اما تماشاگرها میتوانند متوجه سیر حوادث شوند. او وحشتناکترین پارادوکس تاریخ بشر را پارادوکس «آزادی و ضرورت» (یعنی فلسفه هگل) میدانست؛ جستوجوی امر مطلق در دنیای امور نسبی که تعبیر آرنت برای امور انسانیشده بعد از انقلابکبیر بود. در انقلاب فرانسه تماشاگران این تئاتر همه مردم در همه نسلها هستند. بازیگران و تماشاگران این تئاتر به خود میبالیدند زیرا رخدادی را اجرا کردند که با همه انسانها به صرف انسانبودن صرفنظر از نژاد و ملیت مربوط است.
در اینجا میتوان از چند تماشاگر 1789 نام برد که هرکدام یکجور این تئاتر را تفسیر کردند. کانت تماشاگر 65ساله انقلاب فرانسه بود. تفکر او در مواجهه با انقلاب فرانسه دوپاره شد. او هیچ انقلاب خشونتباری را از نظر اخلاقی قابلدفاع نمیدانست. ولی میگفت وقتی انقلاب فرانسه را در بستر تاریخ مشاهده میکنیم، نشانه یکگام بهجلو بشریت در زمینه اخلاق است. همین موضع، تفکر کانت را دچار یک تنش درونی میکرد. او میگوید انقلابکبیر انقلاب مردمی سرزنده و متکی بر خود است. این انقلاب در قلب تماشاگرانی که خود نقشی ندارند با درجهای از همدلی و آرزومندی همراه میشود که به حالت جذبه و نشئه پهلو میزند. این واکنش تماشاگر 65ساله آلمانی به تئاتر انقلاب فرانسه است. تماشاگر بعدی انگلیسی و 19ساله است: ویلیام وردزورث شاعر رمانتیک سالهای پس از وقوع انقلاب. یکی از شعرهای او این بود «زندهبودن در آن سپیدهدم نعمتی بهشتی بود/ اما جوانبودن خود بهشت بود.» تماشاگر دیگر فیلسوف آلمانی 19ساله و جوان- هگل- بود. از نظر او انقلاب فرانسه سپیدهدمی شکوهمند بود که هرموجود زنده در آن جشن باشکوه شرکت میکرد.
هگل همیشه سالگرد سقوط زندان باستیل را گرامی میداشت. این جذبه با هگل باقی ماند. میتوان به تماشاگر آلمانی دیگری نیز اشاره کرد؛ تماشاگر قرن نوزدهمی انقلابکبیر، فردریش نیچه. او در «فراسوی خیر و شر» انقلاب فرانسه را تئاتری کانتی و مضحکهای ترسناک عنوان میکرد. انقلاب فرانسه برای وردزورث نمایش یک رمانس عاشقانه بود، برای هگل یا کانت چیزی میان تراژدی و کمدی که در مورد پایان آن تردید بود. برای نیچه مضحکهای ترسناک که اگر از نمای بسته به وقایع انقلابکبیر نگاه میکردیم، بسیاری چیزها پرت و زاید به نظر میرسید؛ انقلابی که از منظر تماشاگران گاه تراژدی، گاهی رمانس، گاهی کمدی و گاهی مضحکه بود. شاید بتوان گفت انقلاب یعنی آمیزش همه ژانرهایی که برای تئاتر میتوانیم تصور کنیم. در گفتار محافظهکارانه نیچه حقیقتی هست و آن اینکه شکلی از غلطفهمیدن کل گذشته پیشفرض ادامهدادن است. تئاتر انقلاب فرانسه تئاتری است که همچنان باید ادامه داد و تا مساله رهایی در میان باشد، پرده آن برچیده نمیشود.
هگل دوران ترور را جباریتی میدانست که مرگ فوری زیر تیغ گیوتین را برای مجازات انتخاب میکند. از نظر هگل انقلاب فرانسه از خودش شکست میخورد، زیرا ایده رسیدن به آزادی در انقلاب فرانسه به نقطه اوج دردناک رسید، در کسانی که میخواستند دولتی مبتنی بر عقل بنا کنند. او دوران ترور را نتیجه گسترش نامحدود ایده آزادی مطلق میدانست. در روایتهای غالب از انقلاب فرانسه میخوانیم که این انقلاب باعث انفجار کنترلناشدهای از جنونی ویرانگر شد حال آنکه با مطالعه تاریخ واقعی انقلاب فرانسه و حکومت ترور میفهمیم که ترور کوشش طراحیشده و کنترلشده برای جلوگیری از چنین انفجاری بود. این وجه از حکومت ترور است که معمولا نادیده گرفته میشود و بابشدن کلمه ترریسم برای این است که به این وجه از کلمه ترور توجه نشود. مارک تواین معتقد است حکومت ترور چندماه طول کشید و تعداد زیادی را در دفاع از فضیلت کشت. در مقابل حکومت تروری داریم که بسیار قدیمی است و با خونسردی میکشد. در نمونه اول بخشی از قبرستان پاریس کافی بود تا بتوان کشتهها را دفن کرد اما دومی آنقدر قربانی دارد که اگر کل فرانسه را هم قبرستان کنیم، کافی نیست؛ یعنی حکومت ترور فقر، نابرابری، ترس، سرکوب رهایی، ناامیدی و سیطره نظام سلطه عالمگستر.
مراد فرهادپور:
نقش ساختاری فلسفه هگل: ایجاد پیوند میان دومقوله تاریخ و حقیقت
در کشور ما نظریه بهدلایلی مشخصا سیاسی واجد یکمازاد است. البته به دلایل تاریخی نظیر عدمعملکرد نظری دانشگاهها و سیستم آکادمیک و نبود ترجمههای قابلاطمینان و کامل از آثار فیلسوفان این مازاد بهسرعت با اطلاعات یا آنچه «تاریخ عقاید» میخوانیم، پر میشود. من در این فرصت کوتاه قصد ندارم به بررسی آرای سیاسی هگل بپردازم یا حتی میراث او و تاثیر آثارش در نسلهای بعدی را بررسی کنم، بلکه توجهم معطوف به طرح چندپرسش و مساله خواهد بود. اگر محور تفکرمان رابطه فلسفه و سیاست باشد، بیش از آنکه پاسخ خاصی در برابر این پرسشها طرح کنیم، نخست باید نشان داد با چه پرسشهایی درگیریم. بر این اساس میکوشم خطوط کلی پرسش اصلی بحث و جنبههای فرعی آن را ترسیم کنم؛ خطوطی که به تفکر اجازه میدهند بهعوض بیراهشدن بتواند در مسیری معین، تنشها و درگیریهای خود را دنبال کند. از اینرو، درپی پاسخی واحد نیستم.
بحثم را با مفهوم «سیاست» آغاز میکنم؛ در اینجا منظور از سیاست، سیاست قدرت نیست. نظیر آنچه سیاستمداران و دولتمردان انجام میدهند و بهعنوان درگیریهای درونی جناحها بیان میشود؛ به عبارت بهتر تمام آنچه بهعنوان کنش و نهاد به دولت بازمیگردد و تحت عنوان رئال پولیتیک مطرح میشود. از اینرو، گام نخست جداسازی سیاست رهاییبخش از مفهوم سیاست خواهد بود که حرفه سیاستمداران است. اما سیاست رهاییبخش چیست؟ سیاستی که خواهناخواه در سیر تبدیل به کنش و عمل با قدرت درگیر خواهد شد؛ پرسشی چندبعدی که تمام نظریات و گروههای سیاسی رادیکال با آن مواجه هستند. در این فرصت کوتاه نمیتوان تعریف جامعی از این مفهوم به دست داد، از اینرو، تنها بر یک بعد مهم آن متمرکز میشوم: تعریف تمایز میان سیاست رهاییبخش و سیاست قدرت در ساحت نظریه و فلسفه. براساس آثار نظریهپردازان معاصر میتوان تمایز مشخصی میان این دومقوله قایل شد اما این تمایز در فلسفه و نظریه خود را در قالبهای گوناگونی بیان میکند که مهمترین و رایجترین آنها، تمایز میان سیاست (politics) و امر سیاسی (the political) است. از اینرو، باید نشان داد چگونه میتوان کنش و عمل سیاسی را نجات داد و بهعنوان نوعی کنش-تفکر خودآیین به آن تکیه زد. یکی از پیامدهای جداسازی سیاست رهاییبخش از آنچه بهعنوان دولت تجربه کرده و میکنیم، در نظریات مختلف (از فلسفههای سیاست تا انواع مارکسیسم و تلاشهایی ورای مارکسیسم) تحت عنوان جدایی امر سیاسی از سیاست است. اما به نظر میرسد محرک فلاسفه و نظریهپردازان در ایجاد این تمایز تاکید بر جدیت، خودآیینی و بنیادینبودن سیاست است؛ بهعبارت دیگر تاکید بر نقش سیاست در برساختن و تاسیس جامعه و جهان. یکی از نقاط شروع این مساله در دوره حاضر را میتوان در آثار کارل اشمیت محافظهکار دید. اما در 50سال اخیر به لطف هژمونی نولیبرالیسم سیاست - حتی بهمثابه حرفه و کار سیاستمداران- هر چه بیشتر و بیشتر به نمایشی مضحک بدل شده و با انواع فساد و بیعدالتی، بحران در سیستم دموکراسی، بیمعناشدن انتخابات و سیاستزدایی همگانی گره خورده و مردم روزبهروز به سیاست قدرت، بدگمان میشوند. بر این اساس سیاست امری فرعی خواهد بود که در خود چیزی ندارد و حداکثر میتوان آن را بهسان نمایش سایهها از قدرتهایی پشتپرده دانست. از اشمیت تا لاکلائو، رانسیر و نانسی بر امر سیاسی تاکید داشتند و از اینرو، تمایز میان امر سیاسی و سیاست با سیاست رهاییبخش در ارتباط است.
تمایز میان سیاست و امر سیاسی، تمایز میان انتیک (موجود) و انتولوژیک (وجود) است. بر این اساس پای تفاوت هستیشناسانه هایدگر به میان میآید؛ تفاوت میان امر انتیک که به امور تجربی اشاره دارد و امر انتولوژیک که طرح پرسش از وجود است. تا جایی که به تفاوت انتولوژیک مربوط است، باید اشاره کرد که در فلسفه هایدگر نیز پرسش از وجود از دل این تفاوت بیرون میآید. در واقع انتولوژیک محصول یک شکاف درونی میان انتیک و انتولوژی است. بر این اساس است که رابطه هایدگر با سیاست نیز بسیار برجسته میشود. این رابطه را میتوان در آنچه لاکلائو و موف تحت عنوان رابطه آنتاگونیستی تعریف میکنند، دنبال کرد. به این اعتبار که درگیری و تضاد اجازه ساختهشدن طرفین دعوا را میدهد. چنین نیست که «ما» و «آنها» از پیش وجود داشته باشد بلکه نفس تعارض و تضاد میان «ما» و «آنها» هریک از دوطرف این رابطه را میسازد. باید توجه داشت که اشاره به مساله هایدگر در این مجال تصادفی نیست. هایدگر چهرهای است که مطرحکننده پرسش از وجود است و چهرهای در فلسفه است که رابطهاش با سیاست به دراماتیکترین شکل ممکن تجلی پیدا کرده. رابطه هایدگر با فاشیسم و نازیسم گویای اهمیت و بنیانیبودن سیاست در جهان است. در واقع درگیری هایدگر با نازیسم به دلیل خصلت انتولوژیک سیاست بود. از اینرو، امر سیاسی بهمثابه انتولوژی ما را به انتولوژی سیاسی میرساند. پس باید پرسش را اینچنین مطرح کرد: آیا انتولوژی سیاسی ضرورت دارد؟ پرسشی که ما را با انبوهی از نظریات و فرضیات درباره رهایی و کمونیسم روبهرو میکند. با اینحال، اگر بتوان مخرج مشترکی برای تمام از ایندست بحثها و نظریات باوجود تضادهایشان مشخص کرد، انتولوژی «اکنونیت فوکو» است. براساس انتولوژی واقعیت بالفعل، میتوان حرکت به سوی امر سیاسی بهعنوان انتولوژی را توضیح داد. درست در همین لحظه است که پای هگل به بحث ما باز میشود و تاکید من نیز در این بحث تاکید بر نقش ساختاری فلسفه هگل است. مساله اصلی در اینجا چنین طرح میشود: ایجاد پیوند میان دومقوله «تاریخ» و «حقیقت» و ایجاد یک فضای شبهاستعلایی که شرط امکان ظهور بسیاری از چیزها است؛ از علوم اجتماعی آکادمیک تا نقد مدرنیته، مارکسیسم به عنوان یک سنت و البته ایده سیاست رهاییبخش. در واقع فضای استعلایی برخاسته از ساختار فلسفه هگل پیششرط تمام این مسایل است. هرچند ساختار مفهومی-تاریخی «پدیدارشناسی روح» و تکرار این ساختار در کتاب «سرمایه» مارکس و در کل طرح او درباره نقد اقتصاد سیاسی شاید یکی از مواردی باشد که بتوان تاثیرگذاری ساختاری را به محتواها گره زد. بنابراین مساله اصلی همچنان اندیشیدن درباره رابطه حقیقت و تاریخ است. البته باید توجه داشت که نمیتوان این مساله را به مضامینی همچون تاریخیشدن حقیقت یا حقیقیشدن تاریخ فروکاست. از اینرو، تنها به طرح یک ایده بسنده میکنم: رابطه و پیوند «حقیقت» و «تاریخ».
فضای شبهاستعلایی و تاثیر ساختاری فلسفه هگل را میتوان به کمک «دیالکتیک» معنا کرد. دیالکتیک نامی برای پیوند حقیقت و تاریخ است. از سوی دیگر، سویه تاریخی این پیوند خواهناخواه ما را با مسایلی چون حدوث، امر غیرمفهومی، امر تکین، دیالکتیک کل و جزء روبهرو میکند و نهایتا آنچه «ماتریالیسم تاریخی» خوانده میشود. این مسایل نشان میدهند نمیتوان صرفا با مفاهیم سراغ این فضا و ساختار رفت. بنابراین پرسش از پیوند تاریخ و حقیقت پیامد تاکید بر امر سیاسی است؛ در حقیقت، تاکید فلسفی یا نظری بر اهمیت انتولوژیک سیاست و جداساختن آن از نمایش مضحک سیاست قدرت و تاکید بر سیاست بهمثابه عرصهای خودآیین. از اینرو، باید نشان داد سیاست به چه معنا انتولوژیک است و چگونه میتوان آن را از سیاست سیاستمداران جدا کرد. درواقع در وضعیت سیاستزدوده و خنثای فعلی و حاکمیت سرمایهداری افسارگسیخته نولیبرال، تاکید بر انتولوژی سیاسی نشانه چیست؟ آیا نمیتوان تاحدی این مساله را نشانه یک میل ایدهآلیستی دانست؟ آیا این حد از تاکید بر امر سیاسی بیانگر میل فیلسوف بر سیطرهیافتن بر سیاست و عمل سیاسی نیست؟ یا حتی نشاندن فلسفه در جایگاه گفتار رهاییبخش اعظم؟ بر این اساس بازگشت به فلسفه بهعنوان معرفت مطلقی که همهچیز را دربر میگیرد، امر سیاسی را برجسته میکند.
اهمیت نظریه و فلسفه برای سیاست رادیکال، تئوری و پراکسیس و رابطه روشنفکران و کارگران در سنت مارکسیستی، نقد میل فلسفه و فیلسوف بهنوعی پسروی ایدهآلیستی را ضروری میکند. حتی فراتر، شاید طرح رابطه حقیقت و تاریخ نیز پوششی ایدئولوژیک بر این مسایل باشد. اما امروزه شکاف میان سیاست و امر سیاسی برای هرشکل واقعی از سیاست رهاییبخش نوعی تنش درونی و گریزناپذیر است. مساله اصلی به هیچعنوان میل فیلسوفان و فلسفه برای مطلقشدن و تسلط بر همه امور نیست، بلکه تنش میان سیاست و امر سیاسی است که در دل سیاست رهاییبخش به شکل عملی بروز میکند. حال انبوهی از پرسشهایی مطرح میشود که ناشی از جزماندیشیهای سابق هستند: اینکه سوژه سیاسی چیست؟ آیا تنها یک شکل از مبارزه وجود دارد؟ تلاشهای مختلف برای رهایی به چه شکل است و چگونه میتوان آنها را به هم متصل کرد؟ در کل باید تاکید کرد که در پیوند میان تاریخ و حقیقت، هم باید به تاریخ رهایی و هم به خود مفهوم رهایی به شکل تاریخی اندیشید. زمانی آدورنو کار اصلی فلسفیاش را با این جمله آغاز کرد: «فلسفه که زمانی منسوخ تلقی میشد، به حیات خود ادامه میدهد زیرا لحظه تحقق آن از دست رفت.» امروز میتوان به نحو دیگری این جمله را ادامه داد: در جهان امروز دیگر نمیتوان رابطه تفکر و سیاست را بر اساس نوعی ماخولیای چپ و لحظات ازدسترفته استوار کرد، فلسفه و نظریه باید بتواند با تکتک لحظات و سویههای رهایی در یک عرصه تاریخی گسترده ارتباط برقرار کند، در غیر اینصورت آیندهای بس بدتر از منسوخشدن و ازیادرفتن در انتظارش خواهد بود.
صالح نجفی:
تئاتر انقلاب و ترور ژاکوبنی
رابطه بین انقلابکبیر فرانسه بین سالهای 1789 تا1793 و یکی از باشکوهترین نظامهای فلسفی تاریخ تفکر که از کلیت سخن میگفت یعنی فلسفه هگل، همان رابطه تاریخ و حقیقت است. نظام فلسفی هگل برای درج یک واقعه درجناکردنی به نام انقلابکبیر فرانسه ساخته شد. شاید هیچجا به اندازه انقلابکبیر نمیتوان گفت هرتاریخی تاریخ اکنون است. تلاش برای روایت تاریخ انقلاب فرانسه تلاشی برای روایت لحظه اکنون خواهد بود. من اینجا از تفسیر فیلسوف معاصر اسلاوی ژیژک کمک میگیرم. بنابر روایت او، سهنوع برخورد با انقلاب وجود دارد؛ محافظهکارانه، لیبرال و رادیکال. محافظهکاران انقلاب را از ابتدا فاجعه و مصیبت تاریخی میدانند چون محصول ذهنی بیخداست و از این نظر هرتلاش برای رهایی به فاجعه میانجامد، بنابراین آن را باید از صفحه تاریخ و گفتارهای آزادی حذف کرد. لیبرالها انقلاب1789 را قابلدفاع میدانند ولی 1793 را انحرافی از مسیر انقلاب قلمداد میکنند؛ این بخش باید از خود تاریخ انقلاب فرانسه هم حذف شود. یعنی انقلاب فرانسه منهای دوره ترور، انقلاب بدون انقلاب و خلاصه روایتی از انقلاب فرانسه که آن را نه «رخداد موسس مدرنیته سیاسی»، بلکه یک حادثه محلی بهحساب میآورد. در این روایت، انقلاب خوب انقلاب انگلستان است که بری از هرگونه خشونت ژاکوبنی است. رادیکالها انقلاب فرانسه را بهمنزله «شور امر واقع» تحلیل میکنند. در این روایت وقتی «الف» گفته میشود «ب» نیز در پی آن میآید، برای رسیدن به برابری و آزادی باید پای عواقب آن (دوره ترور) نیز ایستاد. روایت سوم دوره ترور را در راه دفاع واقعی و موثر از انقلاب میخواند.
با اینحال، واکنش چهارمی را نیز میتوان به این سه اضافه کرد و آن کتابی است که در سال1361 با ترجمه عزتالله فولادوند از هانا آرنت ترجمه شد: «درباره انقلاب». این کتاب در کنار آن سهواکنش کمک میکند جایگاه و واکنش ما نیز نسبت به انقلاب روشن شود. چون واکنش به دوران ترور در انقلابکبیر به نحوی شبیه رابطه بومی ما با رخدادهای تاریخ معاصرمان نیز است. آرنت واکنش لیبرالی پیچیدهتری نشان میدهد. او ارتباط انقلاب فرانسه و فلسفه تاریخ را (که برجستهترین نمود آن در فلسفه هگل است) توضیح میدهد. رابطه کسانی که درگیر بالفعل انقلاب و کسانی که تماشاگر آنند. از اینجا به بعد بحث او با مغالطه «بازیگر- تماشاگر» پیش میرود. آرنت صحبت از انقلاب را مفهومی استعاری برگرفته از کسانی میداند که اولینبار انقلاب را در فرانسه روی صحنه آوردند. تعابیر او در مورد انقلاب وامگرفته از تئاتر است. «تئاتر انقلاب» برای کسانی که درگیر انقلاب بودند و بازیگر آن باورکردنیتر از کسانی بود که آن را تماشا میکردند. آرنت میگوید در تئاتر انقلاب فرانسه هیچکدام از بازیگران نمیدانستند مسیر حوادث به کدام سمت است. او انقلاب آمریکا را مقابل انقلاب فرانسه میگذارد. وجه تمایز این دو از نظر او این بود که در سینههای مردم آمریکا احساس تسلط بر سرنوشت موج میزد در حالیکه در انقلاب فرانسه موجی ناشناخته انقلابیون را به پیش میبرد و با خود میکشید. آرنت انقلاب فرانسه را منظره عجز انسان از تسلط بر اعمال خود میداند. در برابر قدرت نوظهور تاریخ انسان مجبور است حالت ترس آمیخته با احترام داشته باشد، نیرویی بر انقلابیون مسلط بود و سیر حوادث در اختیار آنها نبود. به تعبیر آرنت، در دوره روشنگری فقط یک مانع بر سر راه آزادی انسان وجود داشت و آن پادشاهان و حکومت سلطنتی بود اما در انقلاب فرانسه نیروی دوم و بزرگتری وارد شد که نام آن «ضرورت تاریخی» بود. نه با طغیان میشد بر آن چیره شد و نه میشد از دست آن فرار کرد. همه طلسم شده بودند و تئاتری را بازی میکردند که خودشان نمیدانستند به کجا میرسد. اتفاقی که در روایت آرنت میافتد و پیچیدگی واکنش او، این است که انقلاب را مثل دیگر متفکران لیبرال بیمصرف نمیداند. او معتقد است انقلابی داریم که نمونه بهتری از انقلاب فرانسه است. در همه روایتهایی که به انقلابکبیر حمله میشود آن را رخداد موسس توتالیتاریسم مدرن میدانند؛ همه مظاهر توتالیتاریم مدرن از هولوکاست تا گولاک و 11سپتامبر ریشه در دوران ترور ژاکوبنها دارد. یا باید بگوییم انقلابیون1789 هیولاهای خونآشام بودند یا با کمی ارفاق آنها را انسانهای خالص بدانیم که مشکل اصلی اتفاقا در همین خالصبودن آنهاست، چراکه تعصب، آنها را به انسانهای خطرناکتری تبدیل کرده است. در این روایت اگر فاسد باشیم بهتر از این است که خلوص اخلاقی داشته باشیم. بدینترتیب تبار هر نوع تروریسم را در دوران معاصر به ژاکوبنها باز میگردانند.
آرنت پیامد نظری انقلاب فرانسه را بسط مفهومی جدید از تاریخ عنوان میکند که در هیچکس به اندازه هگل متجلی نشد؛ جایی که «فلسفه» به «فلسفه تاریخ» بدل میشود. تا پیش از هگل وقتی متفکران از امر مطلق حرف میزدند، امر مطلق یا حقیقت، بیرون از قلمرو بشر قرار میگرفت. ابتکار هگل این بود که امر مطلق را وارد قلمرو بشری کرد. «پدیدارشناسی روح» به هیچ واقعه مشخصی اشاره نمیکند و اسامی خاص در آن بسیار کم است. این کتاب واکنش هگل به انقلابکبیر است. همه تاریخ روایت میشود برای اینکه ظهور روح را در صحنه تاریخ ببیند و نهایتا وقتی به نقطه انقلاب میرسد، با دید انتقادی دوران ترور را توضیح میدهد و روایت را تمام میکند. از نظر آرنت، انقلاب فرانسه تبدیل میشود به الگوی تجلی امر مطلق توسط فرآیند تاریخ. او مغالطه فلسفه جدید را این میداند که توصیف قلمرو انسان نه بر حسب نظر بازیگرها، بلکه باید از دریچه چشم تماشاگرها بیان شود. کسانی که روی صحنه هستند نمیفهمند چه میکنند اما تماشاگرها میتوانند متوجه سیر حوادث شوند. او وحشتناکترین پارادوکس تاریخ بشر را پارادوکس «آزادی و ضرورت» (یعنی فلسفه هگل) میدانست؛ جستوجوی امر مطلق در دنیای امور نسبی که تعبیر آرنت برای امور انسانیشده بعد از انقلابکبیر بود. در انقلاب فرانسه تماشاگران این تئاتر همه مردم در همه نسلها هستند. بازیگران و تماشاگران این تئاتر به خود میبالیدند زیرا رخدادی را اجرا کردند که با همه انسانها به صرف انسانبودن صرفنظر از نژاد و ملیت مربوط است.
در اینجا میتوان از چند تماشاگر 1789 نام برد که هرکدام یکجور این تئاتر را تفسیر کردند. کانت تماشاگر 65ساله انقلاب فرانسه بود. تفکر او در مواجهه با انقلاب فرانسه دوپاره شد. او هیچ انقلاب خشونتباری را از نظر اخلاقی قابلدفاع نمیدانست. ولی میگفت وقتی انقلاب فرانسه را در بستر تاریخ مشاهده میکنیم، نشانه یکگام بهجلو بشریت در زمینه اخلاق است. همین موضع، تفکر کانت را دچار یک تنش درونی میکرد. او میگوید انقلابکبیر انقلاب مردمی سرزنده و متکی بر خود است. این انقلاب در قلب تماشاگرانی که خود نقشی ندارند با درجهای از همدلی و آرزومندی همراه میشود که به حالت جذبه و نشئه پهلو میزند. این واکنش تماشاگر 65ساله آلمانی به تئاتر انقلاب فرانسه است. تماشاگر بعدی انگلیسی و 19ساله است: ویلیام وردزورث شاعر رمانتیک سالهای پس از وقوع انقلاب. یکی از شعرهای او این بود «زندهبودن در آن سپیدهدم نعمتی بهشتی بود/ اما جوانبودن خود بهشت بود.» تماشاگر دیگر فیلسوف آلمانی 19ساله و جوان- هگل- بود. از نظر او انقلاب فرانسه سپیدهدمی شکوهمند بود که هرموجود زنده در آن جشن باشکوه شرکت میکرد.
هگل همیشه سالگرد سقوط زندان باستیل را گرامی میداشت. این جذبه با هگل باقی ماند. میتوان به تماشاگر آلمانی دیگری نیز اشاره کرد؛ تماشاگر قرن نوزدهمی انقلابکبیر، فردریش نیچه. او در «فراسوی خیر و شر» انقلاب فرانسه را تئاتری کانتی و مضحکهای ترسناک عنوان میکرد. انقلاب فرانسه برای وردزورث نمایش یک رمانس عاشقانه بود، برای هگل یا کانت چیزی میان تراژدی و کمدی که در مورد پایان آن تردید بود. برای نیچه مضحکهای ترسناک که اگر از نمای بسته به وقایع انقلابکبیر نگاه میکردیم، بسیاری چیزها پرت و زاید به نظر میرسید؛ انقلابی که از منظر تماشاگران گاه تراژدی، گاهی رمانس، گاهی کمدی و گاهی مضحکه بود. شاید بتوان گفت انقلاب یعنی آمیزش همه ژانرهایی که برای تئاتر میتوانیم تصور کنیم. در گفتار محافظهکارانه نیچه حقیقتی هست و آن اینکه شکلی از غلطفهمیدن کل گذشته پیشفرض ادامهدادن است. تئاتر انقلاب فرانسه تئاتری است که همچنان باید ادامه داد و تا مساله رهایی در میان باشد، پرده آن برچیده نمیشود.
هگل دوران ترور را جباریتی میدانست که مرگ فوری زیر تیغ گیوتین را برای مجازات انتخاب میکند. از نظر هگل انقلاب فرانسه از خودش شکست میخورد، زیرا ایده رسیدن به آزادی در انقلاب فرانسه به نقطه اوج دردناک رسید، در کسانی که میخواستند دولتی مبتنی بر عقل بنا کنند. او دوران ترور را نتیجه گسترش نامحدود ایده آزادی مطلق میدانست. در روایتهای غالب از انقلاب فرانسه میخوانیم که این انقلاب باعث انفجار کنترلناشدهای از جنونی ویرانگر شد حال آنکه با مطالعه تاریخ واقعی انقلاب فرانسه و حکومت ترور میفهمیم که ترور کوشش طراحیشده و کنترلشده برای جلوگیری از چنین انفجاری بود. این وجه از حکومت ترور است که معمولا نادیده گرفته میشود و بابشدن کلمه ترریسم برای این است که به این وجه از کلمه ترور توجه نشود. مارک تواین معتقد است حکومت ترور چندماه طول کشید و تعداد زیادی را در دفاع از فضیلت کشت. در مقابل حکومت تروری داریم که بسیار قدیمی است و با خونسردی میکشد. در نمونه اول بخشی از قبرستان پاریس کافی بود تا بتوان کشتهها را دفن کرد اما دومی آنقدر قربانی دارد که اگر کل فرانسه را هم قبرستان کنیم، کافی نیست؛ یعنی حکومت ترور فقر، نابرابری، ترس، سرکوب رهایی، ناامیدی و سیطره نظام سلطه عالمگستر.
گروه اندیشه: پنجشنبه گذشته نشستی با عنوان «هگل و سیاست» در موسسه پرسش برگزار شد که در آن مراد فرهادپور و صالح نجفی سخنرانی کردند. «سیاست بعد از هگل» عنوان سخنرانی فرهادپور و «هگل، انقلاب و ترور» موضوع بحث نجفی بود. آنچه در ادامه میآید، خلاصهای از مباحث مطرحشده در این نشست است:
مراد فرهادپور:
نقش ساختاری فلسفه هگل: ایجاد پیوند میان دومقوله تاریخ و حقیقت
در کشور ما نظریه بهدلایلی مشخصا سیاسی واجد یکمازاد است. البته به دلایل تاریخی نظیر عدمعملکرد نظری دانشگاهها و سیستم آکادمیک و نبود ترجمههای قابلاطمینان و کامل از آثار فیلسوفان این مازاد بهسرعت با اطلاعات یا آنچه «تاریخ عقاید» میخوانیم، پر میشود. من در این فرصت کوتاه قصد ندارم به بررسی آرای سیاسی هگل بپردازم یا حتی میراث او و تاثیر آثارش در نسلهای بعدی را بررسی کنم، بلکه توجهم معطوف به طرح چندپرسش و مساله خواهد بود. اگر محور تفکرمان رابطه فلسفه و سیاست باشد، بیش از آنکه پاسخ خاصی در برابر این پرسشها طرح کنیم، نخست باید نشان داد با چه پرسشهایی درگیریم. بر این اساس میکوشم خطوط کلی پرسش اصلی بحث و جنبههای فرعی آن را ترسیم کنم؛ خطوطی که به تفکر اجازه میدهند بهعوض بیراهشدن بتواند در مسیری معین، تنشها و درگیریهای خود را دنبال کند. از اینرو، درپی پاسخی واحد نیستم.
بحثم را با مفهوم «سیاست» آغاز میکنم؛ در اینجا منظور از سیاست، سیاست قدرت نیست. نظیر آنچه سیاستمداران و دولتمردان انجام میدهند و بهعنوان درگیریهای درونی جناحها بیان میشود؛ به عبارت بهتر تمام آنچه بهعنوان کنش و نهاد به دولت بازمیگردد و تحت عنوان رئال پولیتیک مطرح میشود. از اینرو، گام نخست جداسازی سیاست رهاییبخش از مفهوم سیاست خواهد بود که حرفه سیاستمداران است. اما سیاست رهاییبخش چیست؟ سیاستی که خواهناخواه در سیر تبدیل به کنش و عمل با قدرت درگیر خواهد شد؛ پرسشی چندبعدی که تمام نظریات و گروههای سیاسی رادیکال با آن مواجه هستند. در این فرصت کوتاه نمیتوان تعریف جامعی از این مفهوم به دست داد، از اینرو، تنها بر یک بعد مهم آن متمرکز میشوم: تعریف تمایز میان سیاست رهاییبخش و سیاست قدرت در ساحت نظریه و فلسفه. براساس آثار نظریهپردازان معاصر میتوان تمایز مشخصی میان این دومقوله قایل شد اما این تمایز در فلسفه و نظریه خود را در قالبهای گوناگونی بیان میکند که مهمترین و رایجترین آنها، تمایز میان سیاست (politics) و امر سیاسی (the political) است. از اینرو، باید نشان داد چگونه میتوان کنش و عمل سیاسی را نجات داد و بهعنوان نوعی کنش-تفکر خودآیین به آن تکیه زد. یکی از پیامدهای جداسازی سیاست رهاییبخش از آنچه بهعنوان دولت تجربه کرده و میکنیم، در نظریات مختلف (از فلسفههای سیاست تا انواع مارکسیسم و تلاشهایی ورای مارکسیسم) تحت عنوان جدایی امر سیاسی از سیاست است. اما به نظر میرسد محرک فلاسفه و نظریهپردازان در ایجاد این تمایز تاکید بر جدیت، خودآیینی و بنیادینبودن سیاست است؛ بهعبارت دیگر تاکید بر نقش سیاست در برساختن و تاسیس جامعه و جهان. یکی از نقاط شروع این مساله در دوره حاضر را میتوان در آثار کارل اشمیت محافظهکار دید. اما در 50سال اخیر به لطف هژمونی نولیبرالیسم سیاست - حتی بهمثابه حرفه و کار سیاستمداران- هر چه بیشتر و بیشتر به نمایشی مضحک بدل شده و با انواع فساد و بیعدالتی، بحران در سیستم دموکراسی، بیمعناشدن انتخابات و سیاستزدایی همگانی گره خورده و مردم روزبهروز به سیاست قدرت، بدگمان میشوند. بر این اساس سیاست امری فرعی خواهد بود که در خود چیزی ندارد و حداکثر میتوان آن را بهسان نمایش سایهها از قدرتهایی پشتپرده دانست. از اشمیت تا لاکلائو، رانسیر و نانسی بر امر سیاسی تاکید داشتند و از اینرو، تمایز میان امر سیاسی و سیاست با سیاست رهاییبخش در ارتباط است.
تمایز میان سیاست و امر سیاسی، تمایز میان انتیک (موجود) و انتولوژیک (وجود) است. بر این اساس پای تفاوت هستیشناسانه هایدگر به میان میآید؛ تفاوت میان امر انتیک که به امور تجربی اشاره دارد و امر انتولوژیک که طرح پرسش از وجود است. تا جایی که به تفاوت انتولوژیک مربوط است، باید اشاره کرد که در فلسفه هایدگر نیز پرسش از وجود از دل این تفاوت بیرون میآید. در واقع انتولوژیک محصول یک شکاف درونی میان انتیک و انتولوژی است. بر این اساس است که رابطه هایدگر با سیاست نیز بسیار برجسته میشود. این رابطه را میتوان در آنچه لاکلائو و موف تحت عنوان رابطه آنتاگونیستی تعریف میکنند، دنبال کرد. به این اعتبار که درگیری و تضاد اجازه ساختهشدن طرفین دعوا را میدهد. چنین نیست که «ما» و «آنها» از پیش وجود داشته باشد بلکه نفس تعارض و تضاد میان «ما» و «آنها» هریک از دوطرف این رابطه را میسازد. باید توجه داشت که اشاره به مساله هایدگر در این مجال تصادفی نیست. هایدگر چهرهای است که مطرحکننده پرسش از وجود است و چهرهای در فلسفه است که رابطهاش با سیاست به دراماتیکترین شکل ممکن تجلی پیدا کرده. رابطه هایدگر با فاشیسم و نازیسم گویای اهمیت و بنیانیبودن سیاست در جهان است. در واقع درگیری هایدگر با نازیسم به دلیل خصلت انتولوژیک سیاست بود. از اینرو، امر سیاسی بهمثابه انتولوژی ما را به انتولوژی سیاسی میرساند. پس باید پرسش را اینچنین مطرح کرد: آیا انتولوژی سیاسی ضرورت دارد؟ پرسشی که ما را با انبوهی از نظریات و فرضیات درباره رهایی و کمونیسم روبهرو میکند. با اینحال، اگر بتوان مخرج مشترکی برای تمام از ایندست بحثها و نظریات باوجود تضادهایشان مشخص کرد، انتولوژی «اکنونیت فوکو» است. براساس انتولوژی واقعیت بالفعل، میتوان حرکت به سوی امر سیاسی بهعنوان انتولوژی را توضیح داد. درست در همین لحظه است که پای هگل به بحث ما باز میشود و تاکید من نیز در این بحث تاکید بر نقش ساختاری فلسفه هگل است. مساله اصلی در اینجا چنین طرح میشود: ایجاد پیوند میان دومقوله «تاریخ» و «حقیقت» و ایجاد یک فضای شبهاستعلایی که شرط امکان ظهور بسیاری از چیزها است؛ از علوم اجتماعی آکادمیک تا نقد مدرنیته، مارکسیسم به عنوان یک سنت و البته ایده سیاست رهاییبخش. در واقع فضای استعلایی برخاسته از ساختار فلسفه هگل پیششرط تمام این مسایل است. هرچند ساختار مفهومی-تاریخی «پدیدارشناسی روح» و تکرار این ساختار در کتاب «سرمایه» مارکس و در کل طرح او درباره نقد اقتصاد سیاسی شاید یکی از مواردی باشد که بتوان تاثیرگذاری ساختاری را به محتواها گره زد. بنابراین مساله اصلی همچنان اندیشیدن درباره رابطه حقیقت و تاریخ است. البته باید توجه داشت که نمیتوان این مساله را به مضامینی همچون تاریخیشدن حقیقت یا حقیقیشدن تاریخ فروکاست. از اینرو، تنها به طرح یک ایده بسنده میکنم: رابطه و پیوند «حقیقت» و «تاریخ».
فضای شبهاستعلایی و تاثیر ساختاری فلسفه هگل را میتوان به کمک «دیالکتیک» معنا کرد. دیالکتیک نامی برای پیوند حقیقت و تاریخ است. از سوی دیگر، سویه تاریخی این پیوند خواهناخواه ما را با مسایلی چون حدوث، امر غیرمفهومی، امر تکین، دیالکتیک کل و جزء روبهرو میکند و نهایتا آنچه «ماتریالیسم تاریخی» خوانده میشود. این مسایل نشان میدهند نمیتوان صرفا با مفاهیم سراغ این فضا و ساختار رفت. بنابراین پرسش از پیوند تاریخ و حقیقت پیامد تاکید بر امر سیاسی است؛ در حقیقت، تاکید فلسفی یا نظری بر اهمیت انتولوژیک سیاست و جداساختن آن از نمایش مضحک سیاست قدرت و تاکید بر سیاست بهمثابه عرصهای خودآیین. از اینرو، باید نشان داد سیاست به چه معنا انتولوژیک است و چگونه میتوان آن را از سیاست سیاستمداران جدا کرد. درواقع در وضعیت سیاستزدوده و خنثای فعلی و حاکمیت سرمایهداری افسارگسیخته نولیبرال، تاکید بر انتولوژی سیاسی نشانه چیست؟ آیا نمیتوان تاحدی این مساله را نشانه یک میل ایدهآلیستی دانست؟ آیا این حد از تاکید بر امر سیاسی بیانگر میل فیلسوف بر سیطرهیافتن بر سیاست و عمل سیاسی نیست؟ یا حتی نشاندن فلسفه در جایگاه گفتار رهاییبخش اعظم؟ بر این اساس بازگشت به فلسفه بهعنوان معرفت مطلقی که همهچیز را دربر میگیرد، امر سیاسی را برجسته میکند.
اهمیت نظریه و فلسفه برای سیاست رادیکال، تئوری و پراکسیس و رابطه روشنفکران و کارگران در سنت مارکسیستی، نقد میل فلسفه و فیلسوف بهنوعی پسروی ایدهآلیستی را ضروری میکند. حتی فراتر، شاید طرح رابطه حقیقت و تاریخ نیز پوششی ایدئولوژیک بر این مسایل باشد. اما امروزه شکاف میان سیاست و امر سیاسی برای هرشکل واقعی از سیاست رهاییبخش نوعی تنش درونی و گریزناپذیر است. مساله اصلی به هیچعنوان میل فیلسوفان و فلسفه برای مطلقشدن و تسلط بر همه امور نیست، بلکه تنش میان سیاست و امر سیاسی است که در دل سیاست رهاییبخش به شکل عملی بروز میکند. حال انبوهی از پرسشهایی مطرح میشود که ناشی از جزماندیشیهای سابق هستند: اینکه سوژه سیاسی چیست؟ آیا تنها یک شکل از مبارزه وجود دارد؟ تلاشهای مختلف برای رهایی به چه شکل است و چگونه میتوان آنها را به هم متصل کرد؟ در کل باید تاکید کرد که در پیوند میان تاریخ و حقیقت، هم باید به تاریخ رهایی و هم به خود مفهوم رهایی به شکل تاریخی اندیشید. زمانی آدورنو کار اصلی فلسفیاش را با این جمله آغاز کرد: «فلسفه که زمانی منسوخ تلقی میشد، به حیات خود ادامه میدهد زیرا لحظه تحقق آن از دست رفت.» امروز میتوان به نحو دیگری این جمله را ادامه داد: در جهان امروز دیگر نمیتوان رابطه تفکر و سیاست را بر اساس نوعی ماخولیای چپ و لحظات ازدسترفته استوار کرد، فلسفه و نظریه باید بتواند با تکتک لحظات و سویههای رهایی در یک عرصه تاریخی گسترده ارتباط برقرار کند، در غیر اینصورت آیندهای بس بدتر از منسوخشدن و ازیادرفتن در انتظارش خواهد بود.
صالح نجفی:
تئاتر انقلاب و ترور ژاکوبنی
رابطه بین انقلابکبیر فرانسه بین سالهای 1789 تا1793 و یکی از باشکوهترین نظامهای فلسفی تاریخ تفکر که از کلیت سخن میگفت یعنی فلسفه هگل، همان رابطه تاریخ و حقیقت است. نظام فلسفی هگل برای درج یک واقعه درجناکردنی به نام انقلابکبیر فرانسه ساخته شد. شاید هیچجا به اندازه انقلابکبیر نمیتوان گفت هرتاریخی تاریخ اکنون است. تلاش برای روایت تاریخ انقلاب فرانسه تلاشی برای روایت لحظه اکنون خواهد بود. من اینجا از تفسیر فیلسوف معاصر اسلاوی ژیژک کمک میگیرم. بنابر روایت او، سهنوع برخورد با انقلاب وجود دارد؛ محافظهکارانه، لیبرال و رادیکال. محافظهکاران انقلاب را از ابتدا فاجعه و مصیبت تاریخی میدانند چون محصول ذهنی بیخداست و از این نظر هرتلاش برای رهایی به فاجعه میانجامد، بنابراین آن را باید از صفحه تاریخ و گفتارهای آزادی حذف کرد. لیبرالها انقلاب1789 را قابلدفاع میدانند ولی 1793 را انحرافی از مسیر انقلاب قلمداد میکنند؛ این بخش باید از خود تاریخ انقلاب فرانسه هم حذف شود. یعنی انقلاب فرانسه منهای دوره ترور، انقلاب بدون انقلاب و خلاصه روایتی از انقلاب فرانسه که آن را نه «رخداد موسس مدرنیته سیاسی»، بلکه یک حادثه محلی بهحساب میآورد. در این روایت، انقلاب خوب انقلاب انگلستان است که بری از هرگونه خشونت ژاکوبنی است. رادیکالها انقلاب فرانسه را بهمنزله «شور امر واقع» تحلیل میکنند. در این روایت وقتی «الف» گفته میشود «ب» نیز در پی آن میآید، برای رسیدن به برابری و آزادی باید پای عواقب آن (دوره ترور) نیز ایستاد. روایت سوم دوره ترور را در راه دفاع واقعی و موثر از انقلاب میخواند.
با اینحال، واکنش چهارمی را نیز میتوان به این سه اضافه کرد و آن کتابی است که در سال1361 با ترجمه عزتالله فولادوند از هانا آرنت ترجمه شد: «درباره انقلاب». این کتاب در کنار آن سهواکنش کمک میکند جایگاه و واکنش ما نیز نسبت به انقلاب روشن شود. چون واکنش به دوران ترور در انقلابکبیر به نحوی شبیه رابطه بومی ما با رخدادهای تاریخ معاصرمان نیز است. آرنت واکنش لیبرالی پیچیدهتری نشان میدهد. او ارتباط انقلاب فرانسه و فلسفه تاریخ را (که برجستهترین نمود آن در فلسفه هگل است) توضیح میدهد. رابطه کسانی که درگیر بالفعل انقلاب و کسانی که تماشاگر آنند. از اینجا به بعد بحث او با مغالطه «بازیگر- تماشاگر» پیش میرود. آرنت صحبت از انقلاب را مفهومی استعاری برگرفته از کسانی میداند که اولینبار انقلاب را در فرانسه روی صحنه آوردند. تعابیر او در مورد انقلاب وامگرفته از تئاتر است. «تئاتر انقلاب» برای کسانی که درگیر انقلاب بودند و بازیگر آن باورکردنیتر از کسانی بود که آن را تماشا میکردند. آرنت میگوید در تئاتر انقلاب فرانسه هیچکدام از بازیگران نمیدانستند مسیر حوادث به کدام سمت است. او انقلاب آمریکا را مقابل انقلاب فرانسه میگذارد. وجه تمایز این دو از نظر او این بود که در سینههای مردم آمریکا احساس تسلط بر سرنوشت موج میزد در حالیکه در انقلاب فرانسه موجی ناشناخته انقلابیون را به پیش میبرد و با خود میکشید. آرنت انقلاب فرانسه را منظره عجز انسان از تسلط بر اعمال خود میداند. در برابر قدرت نوظهور تاریخ انسان مجبور است حالت ترس آمیخته با احترام داشته باشد، نیرویی بر انقلابیون مسلط بود و سیر حوادث در اختیار آنها نبود. به تعبیر آرنت، در دوره روشنگری فقط یک مانع بر سر راه آزادی انسان وجود داشت و آن پادشاهان و حکومت سلطنتی بود اما در انقلاب فرانسه نیروی دوم و بزرگتری وارد شد که نام آن «ضرورت تاریخی» بود. نه با طغیان میشد بر آن چیره شد و نه میشد از دست آن فرار کرد. همه طلسم شده بودند و تئاتری را بازی میکردند که خودشان نمیدانستند به کجا میرسد. اتفاقی که در روایت آرنت میافتد و پیچیدگی واکنش او، این است که انقلاب را مثل دیگر متفکران لیبرال بیمصرف نمیداند. او معتقد است انقلابی داریم که نمونه بهتری از انقلاب فرانسه است. در همه روایتهایی که به انقلابکبیر حمله میشود آن را رخداد موسس توتالیتاریسم مدرن میدانند؛ همه مظاهر توتالیتاریم مدرن از هولوکاست تا گولاک و 11سپتامبر ریشه در دوران ترور ژاکوبنها دارد. یا باید بگوییم انقلابیون1789 هیولاهای خونآشام بودند یا با کمی ارفاق آنها را انسانهای خالص بدانیم که مشکل اصلی اتفاقا در همین خالصبودن آنهاست، چراکه تعصب، آنها را به انسانهای خطرناکتری تبدیل کرده است. در این روایت اگر فاسد باشیم بهتر از این است که خلوص اخلاقی داشته باشیم. بدینترتیب تبار هر نوع تروریسم را در دوران معاصر به ژاکوبنها باز میگردانند.
آرنت پیامد نظری انقلاب فرانسه را بسط مفهومی جدید از تاریخ عنوان میکند که در هیچکس به اندازه هگل متجلی نشد؛ جایی که «فلسفه» به «فلسفه تاریخ» بدل میشود. تا پیش از هگل وقتی متفکران از امر مطلق حرف میزدند، امر مطلق یا حقیقت، بیرون از قلمرو بشر قرار میگرفت. ابتکار هگل این بود که امر مطلق را وارد قلمرو بشری کرد. «پدیدارشناسی روح» به هیچ واقعه مشخصی اشاره نمیکند و اسامی خاص در آن بسیار کم است. این کتاب واکنش هگل به انقلابکبیر است. همه تاریخ روایت میشود برای اینکه ظهور روح را در صحنه تاریخ ببیند و نهایتا وقتی به نقطه انقلاب میرسد، با دید انتقادی دوران ترور را توضیح میدهد و روایت را تمام میکند. از نظر آرنت، انقلاب فرانسه تبدیل میشود به الگوی تجلی امر مطلق توسط فرآیند تاریخ. او مغالطه فلسفه جدید را این میداند که توصیف قلمرو انسان نه بر حسب نظر بازیگرها، بلکه باید از دریچه چشم تماشاگرها بیان شود. کسانی که روی صحنه هستند نمیفهمند چه میکنند اما تماشاگرها میتوانند متوجه سیر حوادث شوند. او وحشتناکترین پارادوکس تاریخ بشر را پارادوکس «آزادی و ضرورت» (یعنی فلسفه هگل) میدانست؛ جستوجوی امر مطلق در دنیای امور نسبی که تعبیر آرنت برای امور انسانیشده بعد از انقلابکبیر بود. در انقلاب فرانسه تماشاگران این تئاتر همه مردم در همه نسلها هستند. بازیگران و تماشاگران این تئاتر به خود میبالیدند زیرا رخدادی را اجرا کردند که با همه انسانها به صرف انسانبودن صرفنظر از نژاد و ملیت مربوط است.
در اینجا میتوان از چند تماشاگر 1789 نام برد که هرکدام یکجور این تئاتر را تفسیر کردند. کانت تماشاگر 65ساله انقلاب فرانسه بود. تفکر او در مواجهه با انقلاب فرانسه دوپاره شد. او هیچ انقلاب خشونتباری را از نظر اخلاقی قابلدفاع نمیدانست. ولی میگفت وقتی انقلاب فرانسه را در بستر تاریخ مشاهده میکنیم، نشانه یکگام بهجلو بشریت در زمینه اخلاق است. همین موضع، تفکر کانت را دچار یک تنش درونی میکرد. او میگوید انقلابکبیر انقلاب مردمی سرزنده و متکی بر خود است. این انقلاب در قلب تماشاگرانی که خود نقشی ندارند با درجهای از همدلی و آرزومندی همراه میشود که به حالت جذبه و نشئه پهلو میزند. این واکنش تماشاگر 65ساله آلمانی به تئاتر انقلاب فرانسه است. تماشاگر بعدی انگلیسی و 19ساله است: ویلیام وردزورث شاعر رمانتیک سالهای پس از وقوع انقلاب. یکی از شعرهای او این بود «زندهبودن در آن سپیدهدم نعمتی بهشتی بود/ اما جوانبودن خود بهشت بود.» تماشاگر دیگر فیلسوف آلمانی 19ساله و جوان- هگل- بود. از نظر او انقلاب فرانسه سپیدهدمی شکوهمند بود که هرموجود زنده در آن جشن باشکوه شرکت میکرد.
هگل همیشه سالگرد سقوط زندان باستیل را گرامی میداشت. این جذبه با هگل باقی ماند. میتوان به تماشاگر آلمانی دیگری نیز اشاره کرد؛ تماشاگر قرن نوزدهمی انقلابکبیر، فردریش نیچه. او در «فراسوی خیر و شر» انقلاب فرانسه را تئاتری کانتی و مضحکهای ترسناک عنوان میکرد. انقلاب فرانسه برای وردزورث نمایش یک رمانس عاشقانه بود، برای هگل یا کانت چیزی میان تراژدی و کمدی که در مورد پایان آن تردید بود. برای نیچه مضحکهای ترسناک که اگر از نمای بسته به وقایع انقلابکبیر نگاه میکردیم، بسیاری چیزها پرت و زاید به نظر میرسید؛ انقلابی که از منظر تماشاگران گاه تراژدی، گاهی رمانس، گاهی کمدی و گاهی مضحکه بود. شاید بتوان گفت انقلاب یعنی آمیزش همه ژانرهایی که برای تئاتر میتوانیم تصور کنیم. در گفتار محافظهکارانه نیچه حقیقتی هست و آن اینکه شکلی از غلطفهمیدن کل گذشته پیشفرض ادامهدادن است. تئاتر انقلاب فرانسه تئاتری است که همچنان باید ادامه داد و تا مساله رهایی در میان باشد، پرده آن برچیده نمیشود.
هگل دوران ترور را جباریتی میدانست که مرگ فوری زیر تیغ گیوتین را برای مجازات انتخاب میکند. از نظر هگل انقلاب فرانسه از خودش شکست میخورد، زیرا ایده رسیدن به آزادی در انقلاب فرانسه به نقطه اوج دردناک رسید، در کسانی که میخواستند دولتی مبتنی بر عقل بنا کنند. او دوران ترور را نتیجه گسترش نامحدود ایده آزادی مطلق میدانست. در روایتهای غالب از انقلاب فرانسه میخوانیم که این انقلاب باعث انفجار کنترلناشدهای از جنونی ویرانگر شد حال آنکه با مطالعه تاریخ واقعی انقلاب فرانسه و حکومت ترور میفهمیم که ترور کوشش طراحیشده و کنترلشده برای جلوگیری از چنین انفجاری بود. این وجه از حکومت ترور است که معمولا نادیده گرفته میشود و بابشدن کلمه ترریسم برای این است که به این وجه از کلمه ترور توجه نشود. مارک تواین معتقد است حکومت ترور چندماه طول کشید و تعداد زیادی را در دفاع از فضیلت کشت. در مقابل حکومت تروری داریم که بسیار قدیمی است و با خونسردی میکشد. در نمونه اول بخشی از قبرستان پاریس کافی بود تا بتوان کشتهها را دفن کرد اما دومی آنقدر قربانی دارد که اگر کل فرانسه را هم قبرستان کنیم، کافی نیست؛ یعنی حکومت ترور فقر، نابرابری، ترس، سرکوب رهایی، ناامیدی و سیطره نظام سلطه عالمگستر.
مراد فرهادپور:
نقش ساختاری فلسفه هگل: ایجاد پیوند میان دومقوله تاریخ و حقیقت
در کشور ما نظریه بهدلایلی مشخصا سیاسی واجد یکمازاد است. البته به دلایل تاریخی نظیر عدمعملکرد نظری دانشگاهها و سیستم آکادمیک و نبود ترجمههای قابلاطمینان و کامل از آثار فیلسوفان این مازاد بهسرعت با اطلاعات یا آنچه «تاریخ عقاید» میخوانیم، پر میشود. من در این فرصت کوتاه قصد ندارم به بررسی آرای سیاسی هگل بپردازم یا حتی میراث او و تاثیر آثارش در نسلهای بعدی را بررسی کنم، بلکه توجهم معطوف به طرح چندپرسش و مساله خواهد بود. اگر محور تفکرمان رابطه فلسفه و سیاست باشد، بیش از آنکه پاسخ خاصی در برابر این پرسشها طرح کنیم، نخست باید نشان داد با چه پرسشهایی درگیریم. بر این اساس میکوشم خطوط کلی پرسش اصلی بحث و جنبههای فرعی آن را ترسیم کنم؛ خطوطی که به تفکر اجازه میدهند بهعوض بیراهشدن بتواند در مسیری معین، تنشها و درگیریهای خود را دنبال کند. از اینرو، درپی پاسخی واحد نیستم.
بحثم را با مفهوم «سیاست» آغاز میکنم؛ در اینجا منظور از سیاست، سیاست قدرت نیست. نظیر آنچه سیاستمداران و دولتمردان انجام میدهند و بهعنوان درگیریهای درونی جناحها بیان میشود؛ به عبارت بهتر تمام آنچه بهعنوان کنش و نهاد به دولت بازمیگردد و تحت عنوان رئال پولیتیک مطرح میشود. از اینرو، گام نخست جداسازی سیاست رهاییبخش از مفهوم سیاست خواهد بود که حرفه سیاستمداران است. اما سیاست رهاییبخش چیست؟ سیاستی که خواهناخواه در سیر تبدیل به کنش و عمل با قدرت درگیر خواهد شد؛ پرسشی چندبعدی که تمام نظریات و گروههای سیاسی رادیکال با آن مواجه هستند. در این فرصت کوتاه نمیتوان تعریف جامعی از این مفهوم به دست داد، از اینرو، تنها بر یک بعد مهم آن متمرکز میشوم: تعریف تمایز میان سیاست رهاییبخش و سیاست قدرت در ساحت نظریه و فلسفه. براساس آثار نظریهپردازان معاصر میتوان تمایز مشخصی میان این دومقوله قایل شد اما این تمایز در فلسفه و نظریه خود را در قالبهای گوناگونی بیان میکند که مهمترین و رایجترین آنها، تمایز میان سیاست (politics) و امر سیاسی (the political) است. از اینرو، باید نشان داد چگونه میتوان کنش و عمل سیاسی را نجات داد و بهعنوان نوعی کنش-تفکر خودآیین به آن تکیه زد. یکی از پیامدهای جداسازی سیاست رهاییبخش از آنچه بهعنوان دولت تجربه کرده و میکنیم، در نظریات مختلف (از فلسفههای سیاست تا انواع مارکسیسم و تلاشهایی ورای مارکسیسم) تحت عنوان جدایی امر سیاسی از سیاست است. اما به نظر میرسد محرک فلاسفه و نظریهپردازان در ایجاد این تمایز تاکید بر جدیت، خودآیینی و بنیادینبودن سیاست است؛ بهعبارت دیگر تاکید بر نقش سیاست در برساختن و تاسیس جامعه و جهان. یکی از نقاط شروع این مساله در دوره حاضر را میتوان در آثار کارل اشمیت محافظهکار دید. اما در 50سال اخیر به لطف هژمونی نولیبرالیسم سیاست - حتی بهمثابه حرفه و کار سیاستمداران- هر چه بیشتر و بیشتر به نمایشی مضحک بدل شده و با انواع فساد و بیعدالتی، بحران در سیستم دموکراسی، بیمعناشدن انتخابات و سیاستزدایی همگانی گره خورده و مردم روزبهروز به سیاست قدرت، بدگمان میشوند. بر این اساس سیاست امری فرعی خواهد بود که در خود چیزی ندارد و حداکثر میتوان آن را بهسان نمایش سایهها از قدرتهایی پشتپرده دانست. از اشمیت تا لاکلائو، رانسیر و نانسی بر امر سیاسی تاکید داشتند و از اینرو، تمایز میان امر سیاسی و سیاست با سیاست رهاییبخش در ارتباط است.
تمایز میان سیاست و امر سیاسی، تمایز میان انتیک (موجود) و انتولوژیک (وجود) است. بر این اساس پای تفاوت هستیشناسانه هایدگر به میان میآید؛ تفاوت میان امر انتیک که به امور تجربی اشاره دارد و امر انتولوژیک که طرح پرسش از وجود است. تا جایی که به تفاوت انتولوژیک مربوط است، باید اشاره کرد که در فلسفه هایدگر نیز پرسش از وجود از دل این تفاوت بیرون میآید. در واقع انتولوژیک محصول یک شکاف درونی میان انتیک و انتولوژی است. بر این اساس است که رابطه هایدگر با سیاست نیز بسیار برجسته میشود. این رابطه را میتوان در آنچه لاکلائو و موف تحت عنوان رابطه آنتاگونیستی تعریف میکنند، دنبال کرد. به این اعتبار که درگیری و تضاد اجازه ساختهشدن طرفین دعوا را میدهد. چنین نیست که «ما» و «آنها» از پیش وجود داشته باشد بلکه نفس تعارض و تضاد میان «ما» و «آنها» هریک از دوطرف این رابطه را میسازد. باید توجه داشت که اشاره به مساله هایدگر در این مجال تصادفی نیست. هایدگر چهرهای است که مطرحکننده پرسش از وجود است و چهرهای در فلسفه است که رابطهاش با سیاست به دراماتیکترین شکل ممکن تجلی پیدا کرده. رابطه هایدگر با فاشیسم و نازیسم گویای اهمیت و بنیانیبودن سیاست در جهان است. در واقع درگیری هایدگر با نازیسم به دلیل خصلت انتولوژیک سیاست بود. از اینرو، امر سیاسی بهمثابه انتولوژی ما را به انتولوژی سیاسی میرساند. پس باید پرسش را اینچنین مطرح کرد: آیا انتولوژی سیاسی ضرورت دارد؟ پرسشی که ما را با انبوهی از نظریات و فرضیات درباره رهایی و کمونیسم روبهرو میکند. با اینحال، اگر بتوان مخرج مشترکی برای تمام از ایندست بحثها و نظریات باوجود تضادهایشان مشخص کرد، انتولوژی «اکنونیت فوکو» است. براساس انتولوژی واقعیت بالفعل، میتوان حرکت به سوی امر سیاسی بهعنوان انتولوژی را توضیح داد. درست در همین لحظه است که پای هگل به بحث ما باز میشود و تاکید من نیز در این بحث تاکید بر نقش ساختاری فلسفه هگل است. مساله اصلی در اینجا چنین طرح میشود: ایجاد پیوند میان دومقوله «تاریخ» و «حقیقت» و ایجاد یک فضای شبهاستعلایی که شرط امکان ظهور بسیاری از چیزها است؛ از علوم اجتماعی آکادمیک تا نقد مدرنیته، مارکسیسم به عنوان یک سنت و البته ایده سیاست رهاییبخش. در واقع فضای استعلایی برخاسته از ساختار فلسفه هگل پیششرط تمام این مسایل است. هرچند ساختار مفهومی-تاریخی «پدیدارشناسی روح» و تکرار این ساختار در کتاب «سرمایه» مارکس و در کل طرح او درباره نقد اقتصاد سیاسی شاید یکی از مواردی باشد که بتوان تاثیرگذاری ساختاری را به محتواها گره زد. بنابراین مساله اصلی همچنان اندیشیدن درباره رابطه حقیقت و تاریخ است. البته باید توجه داشت که نمیتوان این مساله را به مضامینی همچون تاریخیشدن حقیقت یا حقیقیشدن تاریخ فروکاست. از اینرو، تنها به طرح یک ایده بسنده میکنم: رابطه و پیوند «حقیقت» و «تاریخ».
فضای شبهاستعلایی و تاثیر ساختاری فلسفه هگل را میتوان به کمک «دیالکتیک» معنا کرد. دیالکتیک نامی برای پیوند حقیقت و تاریخ است. از سوی دیگر، سویه تاریخی این پیوند خواهناخواه ما را با مسایلی چون حدوث، امر غیرمفهومی، امر تکین، دیالکتیک کل و جزء روبهرو میکند و نهایتا آنچه «ماتریالیسم تاریخی» خوانده میشود. این مسایل نشان میدهند نمیتوان صرفا با مفاهیم سراغ این فضا و ساختار رفت. بنابراین پرسش از پیوند تاریخ و حقیقت پیامد تاکید بر امر سیاسی است؛ در حقیقت، تاکید فلسفی یا نظری بر اهمیت انتولوژیک سیاست و جداساختن آن از نمایش مضحک سیاست قدرت و تاکید بر سیاست بهمثابه عرصهای خودآیین. از اینرو، باید نشان داد سیاست به چه معنا انتولوژیک است و چگونه میتوان آن را از سیاست سیاستمداران جدا کرد. درواقع در وضعیت سیاستزدوده و خنثای فعلی و حاکمیت سرمایهداری افسارگسیخته نولیبرال، تاکید بر انتولوژی سیاسی نشانه چیست؟ آیا نمیتوان تاحدی این مساله را نشانه یک میل ایدهآلیستی دانست؟ آیا این حد از تاکید بر امر سیاسی بیانگر میل فیلسوف بر سیطرهیافتن بر سیاست و عمل سیاسی نیست؟ یا حتی نشاندن فلسفه در جایگاه گفتار رهاییبخش اعظم؟ بر این اساس بازگشت به فلسفه بهعنوان معرفت مطلقی که همهچیز را دربر میگیرد، امر سیاسی را برجسته میکند.
اهمیت نظریه و فلسفه برای سیاست رادیکال، تئوری و پراکسیس و رابطه روشنفکران و کارگران در سنت مارکسیستی، نقد میل فلسفه و فیلسوف بهنوعی پسروی ایدهآلیستی را ضروری میکند. حتی فراتر، شاید طرح رابطه حقیقت و تاریخ نیز پوششی ایدئولوژیک بر این مسایل باشد. اما امروزه شکاف میان سیاست و امر سیاسی برای هرشکل واقعی از سیاست رهاییبخش نوعی تنش درونی و گریزناپذیر است. مساله اصلی به هیچعنوان میل فیلسوفان و فلسفه برای مطلقشدن و تسلط بر همه امور نیست، بلکه تنش میان سیاست و امر سیاسی است که در دل سیاست رهاییبخش به شکل عملی بروز میکند. حال انبوهی از پرسشهایی مطرح میشود که ناشی از جزماندیشیهای سابق هستند: اینکه سوژه سیاسی چیست؟ آیا تنها یک شکل از مبارزه وجود دارد؟ تلاشهای مختلف برای رهایی به چه شکل است و چگونه میتوان آنها را به هم متصل کرد؟ در کل باید تاکید کرد که در پیوند میان تاریخ و حقیقت، هم باید به تاریخ رهایی و هم به خود مفهوم رهایی به شکل تاریخی اندیشید. زمانی آدورنو کار اصلی فلسفیاش را با این جمله آغاز کرد: «فلسفه که زمانی منسوخ تلقی میشد، به حیات خود ادامه میدهد زیرا لحظه تحقق آن از دست رفت.» امروز میتوان به نحو دیگری این جمله را ادامه داد: در جهان امروز دیگر نمیتوان رابطه تفکر و سیاست را بر اساس نوعی ماخولیای چپ و لحظات ازدسترفته استوار کرد، فلسفه و نظریه باید بتواند با تکتک لحظات و سویههای رهایی در یک عرصه تاریخی گسترده ارتباط برقرار کند، در غیر اینصورت آیندهای بس بدتر از منسوخشدن و ازیادرفتن در انتظارش خواهد بود.
صالح نجفی:
تئاتر انقلاب و ترور ژاکوبنی
رابطه بین انقلابکبیر فرانسه بین سالهای 1789 تا1793 و یکی از باشکوهترین نظامهای فلسفی تاریخ تفکر که از کلیت سخن میگفت یعنی فلسفه هگل، همان رابطه تاریخ و حقیقت است. نظام فلسفی هگل برای درج یک واقعه درجناکردنی به نام انقلابکبیر فرانسه ساخته شد. شاید هیچجا به اندازه انقلابکبیر نمیتوان گفت هرتاریخی تاریخ اکنون است. تلاش برای روایت تاریخ انقلاب فرانسه تلاشی برای روایت لحظه اکنون خواهد بود. من اینجا از تفسیر فیلسوف معاصر اسلاوی ژیژک کمک میگیرم. بنابر روایت او، سهنوع برخورد با انقلاب وجود دارد؛ محافظهکارانه، لیبرال و رادیکال. محافظهکاران انقلاب را از ابتدا فاجعه و مصیبت تاریخی میدانند چون محصول ذهنی بیخداست و از این نظر هرتلاش برای رهایی به فاجعه میانجامد، بنابراین آن را باید از صفحه تاریخ و گفتارهای آزادی حذف کرد. لیبرالها انقلاب1789 را قابلدفاع میدانند ولی 1793 را انحرافی از مسیر انقلاب قلمداد میکنند؛ این بخش باید از خود تاریخ انقلاب فرانسه هم حذف شود. یعنی انقلاب فرانسه منهای دوره ترور، انقلاب بدون انقلاب و خلاصه روایتی از انقلاب فرانسه که آن را نه «رخداد موسس مدرنیته سیاسی»، بلکه یک حادثه محلی بهحساب میآورد. در این روایت، انقلاب خوب انقلاب انگلستان است که بری از هرگونه خشونت ژاکوبنی است. رادیکالها انقلاب فرانسه را بهمنزله «شور امر واقع» تحلیل میکنند. در این روایت وقتی «الف» گفته میشود «ب» نیز در پی آن میآید، برای رسیدن به برابری و آزادی باید پای عواقب آن (دوره ترور) نیز ایستاد. روایت سوم دوره ترور را در راه دفاع واقعی و موثر از انقلاب میخواند.
با اینحال، واکنش چهارمی را نیز میتوان به این سه اضافه کرد و آن کتابی است که در سال1361 با ترجمه عزتالله فولادوند از هانا آرنت ترجمه شد: «درباره انقلاب». این کتاب در کنار آن سهواکنش کمک میکند جایگاه و واکنش ما نیز نسبت به انقلاب روشن شود. چون واکنش به دوران ترور در انقلابکبیر به نحوی شبیه رابطه بومی ما با رخدادهای تاریخ معاصرمان نیز است. آرنت واکنش لیبرالی پیچیدهتری نشان میدهد. او ارتباط انقلاب فرانسه و فلسفه تاریخ را (که برجستهترین نمود آن در فلسفه هگل است) توضیح میدهد. رابطه کسانی که درگیر بالفعل انقلاب و کسانی که تماشاگر آنند. از اینجا به بعد بحث او با مغالطه «بازیگر- تماشاگر» پیش میرود. آرنت صحبت از انقلاب را مفهومی استعاری برگرفته از کسانی میداند که اولینبار انقلاب را در فرانسه روی صحنه آوردند. تعابیر او در مورد انقلاب وامگرفته از تئاتر است. «تئاتر انقلاب» برای کسانی که درگیر انقلاب بودند و بازیگر آن باورکردنیتر از کسانی بود که آن را تماشا میکردند. آرنت میگوید در تئاتر انقلاب فرانسه هیچکدام از بازیگران نمیدانستند مسیر حوادث به کدام سمت است. او انقلاب آمریکا را مقابل انقلاب فرانسه میگذارد. وجه تمایز این دو از نظر او این بود که در سینههای مردم آمریکا احساس تسلط بر سرنوشت موج میزد در حالیکه در انقلاب فرانسه موجی ناشناخته انقلابیون را به پیش میبرد و با خود میکشید. آرنت انقلاب فرانسه را منظره عجز انسان از تسلط بر اعمال خود میداند. در برابر قدرت نوظهور تاریخ انسان مجبور است حالت ترس آمیخته با احترام داشته باشد، نیرویی بر انقلابیون مسلط بود و سیر حوادث در اختیار آنها نبود. به تعبیر آرنت، در دوره روشنگری فقط یک مانع بر سر راه آزادی انسان وجود داشت و آن پادشاهان و حکومت سلطنتی بود اما در انقلاب فرانسه نیروی دوم و بزرگتری وارد شد که نام آن «ضرورت تاریخی» بود. نه با طغیان میشد بر آن چیره شد و نه میشد از دست آن فرار کرد. همه طلسم شده بودند و تئاتری را بازی میکردند که خودشان نمیدانستند به کجا میرسد. اتفاقی که در روایت آرنت میافتد و پیچیدگی واکنش او، این است که انقلاب را مثل دیگر متفکران لیبرال بیمصرف نمیداند. او معتقد است انقلابی داریم که نمونه بهتری از انقلاب فرانسه است. در همه روایتهایی که به انقلابکبیر حمله میشود آن را رخداد موسس توتالیتاریسم مدرن میدانند؛ همه مظاهر توتالیتاریم مدرن از هولوکاست تا گولاک و 11سپتامبر ریشه در دوران ترور ژاکوبنها دارد. یا باید بگوییم انقلابیون1789 هیولاهای خونآشام بودند یا با کمی ارفاق آنها را انسانهای خالص بدانیم که مشکل اصلی اتفاقا در همین خالصبودن آنهاست، چراکه تعصب، آنها را به انسانهای خطرناکتری تبدیل کرده است. در این روایت اگر فاسد باشیم بهتر از این است که خلوص اخلاقی داشته باشیم. بدینترتیب تبار هر نوع تروریسم را در دوران معاصر به ژاکوبنها باز میگردانند.
آرنت پیامد نظری انقلاب فرانسه را بسط مفهومی جدید از تاریخ عنوان میکند که در هیچکس به اندازه هگل متجلی نشد؛ جایی که «فلسفه» به «فلسفه تاریخ» بدل میشود. تا پیش از هگل وقتی متفکران از امر مطلق حرف میزدند، امر مطلق یا حقیقت، بیرون از قلمرو بشر قرار میگرفت. ابتکار هگل این بود که امر مطلق را وارد قلمرو بشری کرد. «پدیدارشناسی روح» به هیچ واقعه مشخصی اشاره نمیکند و اسامی خاص در آن بسیار کم است. این کتاب واکنش هگل به انقلابکبیر است. همه تاریخ روایت میشود برای اینکه ظهور روح را در صحنه تاریخ ببیند و نهایتا وقتی به نقطه انقلاب میرسد، با دید انتقادی دوران ترور را توضیح میدهد و روایت را تمام میکند. از نظر آرنت، انقلاب فرانسه تبدیل میشود به الگوی تجلی امر مطلق توسط فرآیند تاریخ. او مغالطه فلسفه جدید را این میداند که توصیف قلمرو انسان نه بر حسب نظر بازیگرها، بلکه باید از دریچه چشم تماشاگرها بیان شود. کسانی که روی صحنه هستند نمیفهمند چه میکنند اما تماشاگرها میتوانند متوجه سیر حوادث شوند. او وحشتناکترین پارادوکس تاریخ بشر را پارادوکس «آزادی و ضرورت» (یعنی فلسفه هگل) میدانست؛ جستوجوی امر مطلق در دنیای امور نسبی که تعبیر آرنت برای امور انسانیشده بعد از انقلابکبیر بود. در انقلاب فرانسه تماشاگران این تئاتر همه مردم در همه نسلها هستند. بازیگران و تماشاگران این تئاتر به خود میبالیدند زیرا رخدادی را اجرا کردند که با همه انسانها به صرف انسانبودن صرفنظر از نژاد و ملیت مربوط است.
در اینجا میتوان از چند تماشاگر 1789 نام برد که هرکدام یکجور این تئاتر را تفسیر کردند. کانت تماشاگر 65ساله انقلاب فرانسه بود. تفکر او در مواجهه با انقلاب فرانسه دوپاره شد. او هیچ انقلاب خشونتباری را از نظر اخلاقی قابلدفاع نمیدانست. ولی میگفت وقتی انقلاب فرانسه را در بستر تاریخ مشاهده میکنیم، نشانه یکگام بهجلو بشریت در زمینه اخلاق است. همین موضع، تفکر کانت را دچار یک تنش درونی میکرد. او میگوید انقلابکبیر انقلاب مردمی سرزنده و متکی بر خود است. این انقلاب در قلب تماشاگرانی که خود نقشی ندارند با درجهای از همدلی و آرزومندی همراه میشود که به حالت جذبه و نشئه پهلو میزند. این واکنش تماشاگر 65ساله آلمانی به تئاتر انقلاب فرانسه است. تماشاگر بعدی انگلیسی و 19ساله است: ویلیام وردزورث شاعر رمانتیک سالهای پس از وقوع انقلاب. یکی از شعرهای او این بود «زندهبودن در آن سپیدهدم نعمتی بهشتی بود/ اما جوانبودن خود بهشت بود.» تماشاگر دیگر فیلسوف آلمانی 19ساله و جوان- هگل- بود. از نظر او انقلاب فرانسه سپیدهدمی شکوهمند بود که هرموجود زنده در آن جشن باشکوه شرکت میکرد.
هگل همیشه سالگرد سقوط زندان باستیل را گرامی میداشت. این جذبه با هگل باقی ماند. میتوان به تماشاگر آلمانی دیگری نیز اشاره کرد؛ تماشاگر قرن نوزدهمی انقلابکبیر، فردریش نیچه. او در «فراسوی خیر و شر» انقلاب فرانسه را تئاتری کانتی و مضحکهای ترسناک عنوان میکرد. انقلاب فرانسه برای وردزورث نمایش یک رمانس عاشقانه بود، برای هگل یا کانت چیزی میان تراژدی و کمدی که در مورد پایان آن تردید بود. برای نیچه مضحکهای ترسناک که اگر از نمای بسته به وقایع انقلابکبیر نگاه میکردیم، بسیاری چیزها پرت و زاید به نظر میرسید؛ انقلابی که از منظر تماشاگران گاه تراژدی، گاهی رمانس، گاهی کمدی و گاهی مضحکه بود. شاید بتوان گفت انقلاب یعنی آمیزش همه ژانرهایی که برای تئاتر میتوانیم تصور کنیم. در گفتار محافظهکارانه نیچه حقیقتی هست و آن اینکه شکلی از غلطفهمیدن کل گذشته پیشفرض ادامهدادن است. تئاتر انقلاب فرانسه تئاتری است که همچنان باید ادامه داد و تا مساله رهایی در میان باشد، پرده آن برچیده نمیشود.
هگل دوران ترور را جباریتی میدانست که مرگ فوری زیر تیغ گیوتین را برای مجازات انتخاب میکند. از نظر هگل انقلاب فرانسه از خودش شکست میخورد، زیرا ایده رسیدن به آزادی در انقلاب فرانسه به نقطه اوج دردناک رسید، در کسانی که میخواستند دولتی مبتنی بر عقل بنا کنند. او دوران ترور را نتیجه گسترش نامحدود ایده آزادی مطلق میدانست. در روایتهای غالب از انقلاب فرانسه میخوانیم که این انقلاب باعث انفجار کنترلناشدهای از جنونی ویرانگر شد حال آنکه با مطالعه تاریخ واقعی انقلاب فرانسه و حکومت ترور میفهمیم که ترور کوشش طراحیشده و کنترلشده برای جلوگیری از چنین انفجاری بود. این وجه از حکومت ترور است که معمولا نادیده گرفته میشود و بابشدن کلمه ترریسم برای این است که به این وجه از کلمه ترور توجه نشود. مارک تواین معتقد است حکومت ترور چندماه طول کشید و تعداد زیادی را در دفاع از فضیلت کشت. در مقابل حکومت تروری داریم که بسیار قدیمی است و با خونسردی میکشد. در نمونه اول بخشی از قبرستان پاریس کافی بود تا بتوان کشتهها را دفن کرد اما دومی آنقدر قربانی دارد که اگر کل فرانسه را هم قبرستان کنیم، کافی نیست؛ یعنی حکومت ترور فقر، نابرابری، ترس، سرکوب رهایی، ناامیدی و سیطره نظام سلطه عالمگستر.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.