|

هنرپیشه

جعفر مدرس‌صادقی

نویسنده برای نویسنده می‌نویسد و شاعر برای شاعر. خواننده هم نویسنده داریم و هم شاعر داریم و خواننده‌ای که نویسنده و شاعر نباشد نداریم. خواننده اما همیشه به معنی مخاطب نیست. خواننده هم به معنی مخاطب است و هم به معنی آن بنده خدایی که صدای خوبی دارد و آواز aو کتاب و مجله و روزنامه می‌خواند به گوش ما نمی‌رسد، اما صدای آن خواننده‌ای که روی سِن می‌خواند به گوش همه می‌رسد. گوش تا گوش نشسته‌اند و تا چشم کار می‌کند نشسته‌اند و دل توی دلشان نیست که خواننده چه می‌خواند و نوازنده چه می‌نوازد و بازیگر چه می‌کند. بازیگر هم خواننده است و هم نوازنده است و هم نویسنده است و هم شاعر است و هم کارگردان است... بازیگر همه‌کاره است. بازیگر هنرپیشه است. فقط بازیگر است که هنرپیشه است. چرا به خواننده و نوازنده هنرپیشه نمی‌گوییم، اما به بازیگر هنرپیشه می‌گوییم ــ و آن هم فقط به بازیگر سینما؟ شاید به این دلیل که هیچ پیشه‌ی دیگری به جُز پیشه‌ی هنرپیشگی ریشه در زندگی نمی‌دواند. سودای این پیشه یقه‌ی هر بنده‌ خدایی را می‌گیرد و ریش هر بنده خدایی را درمی‌آورد. سودای بازیگری از همان اوّلین سالهایی که تازه یک سبیل نازکی پُشت لبمان سبز شده است و داریم اوّلین فیلمهای زندگی‌‌مان را می‌بینیم با ما همراه است تا نفس آخر. اما چرا دوباره داریم می‌گوییم بازیگری؟ بگو هنرپیشگی. نمی‌دانم چی شد که بازیگر به جای هنرپیشه جا افتاد و حالا به هنرپیشه‌ها هم می‌گوییم بازیگر و به بازیگرها هم می‌گوییم بازیگر. لابد یک دلیلی داشت و یک دلیلی دارد که فقط به آن بازیگری که توی فیلم سینمایی بازی می‌کند می‌گفتیم هنرپیشه و هنوز هم می‌گوییم هنرپیشه. نویسنده هنرمند نیست، شاعر هنرمند نیست. ادبیّات هنر نیست، پیشه هم نیست. نقاشی و عکاسی و معماری و نوازندگی و خوانندگی هم هنر است و هم پیشه است، اما فقط آن بازیگری که توی فیلم سینمایی بازی می‌کند هنرپیشه است. هر که از او بپرسد چه‌کاره‌ای، می‌گوید هنرپیشه. شاید هم بگوید بازیگر. اما اگر بگوید بازیگر، دارد تعارف می‌کند. هنرپیشه هنرپیشه است و هیچ کار دیگری هم نمی‌کند. با پیشه‌های دیگر هم می‌شود هیچ کار دیگری نکرد، اما نه به این سادگی. معجزه اینجا فقط اتفاق می‌افتد. در پیشه‌های دیگر معجزه اتفاق نمی‌افتد. با این پیشه است فقط که می‌شود میان‌بُر زد. نوازنده باید ساز زدن بلد باشد. خواننده باید صدای خوبی داشته باشد و موسیقی‌شناس باشد. اگر بلد نباشد، او را هو می‌کنیم یا دست کم به او گوش نمی‌دهیم. اما هیچ هنرپیشه‌ای را ندیده‌ام هو کنند. هنرپیشه که سهل است و دست آدم به او نمی‌رسد. بازیگری هم که جلوی چشم ما و در چند قدمی ما رفته است روی سِن، احترام او را نگه می‌داریم و کاری به کار او نداریم. همه‌ی تقصیرها را به گردن نویسنده می‌اندازیم یا به گردن کارگردان. اما آن بنده‌ خدایی که از وقتی که چشم و گوش و دهان باز می‌کند دلش می‌خواهد هنرپیشه باشد به این چیزها فکر نمی‌کند، به جزئیات ماجرا و به معجزه و حتا به ستاره شدن و به پیشه و ریش و ریشه هیچ کاری ندارد. او فقط دلش می‌خواهد همان چیزی باشد که جلوی چشم خودش می‌بیند. دلش می‌خواهد سامسون باشد، نه ویکتور ماتیور. دلش می‌خواهد تارزان باشد، نه گوردون اسکات. دلش می‌خواهد جیمزباند باشد، نه شون کانری. هنرپیشه فقط یک هنرپیشه نیست. هنرپیشه یک قهرمان است. قهرمانی که همه‌جا هست: روی سردر سینماها، روی بیلبوردها، روی دیوارها، و با اندازه‌هایی خیلی بزرگتر از اندازه‌های یک آدم معمولی. ما خودمان را به جای او می‌پنداریم، از توی خودمان می‌آییم بیرون و از بیرون به خودمان نگاه می‌کنیم. لازم نیست خودمان را توی آینه و از روبه‌رو نگاه کنیم و یا توی شیشه‌ی مغازه‌هایی که از کنارشان رد می‌شویم. خودمان را تماشا می‌کنیم که داریم از پله‌های یک ساختمان بیست طبقه بالا می‌رویم. آسانسور نیامده است و ما حوصله نداشته‌ایم صبر کنیم برای آسانسور. توی اتاق مُنشی گوش تا گوش نشسته‌اند و مُنشی طبق معمول گوشی تلفن به دست دارد و زُل زده است به کامپیوتر. بدون اعتنا به مُنشی، در اتاق رئیس را باز می‌کنیم و همان جا دم در خشکمان می‌زند. چون که رئیس هفت تیری از توی کشوی میزش در آورده است و گرفته است رو به ما و می‌گوید از سر جات تکون نخور، وگرنه یکی می‌زنم توی مَلاجت!
نویسنده برای نویسنده می‌نویسد و شاعر برای شاعر. خواننده هم نویسنده داریم و هم شاعر داریم و خواننده‌ای که نویسنده و شاعر نباشد نداریم. خواننده اما همیشه به معنی مخاطب نیست. خواننده هم به معنی مخاطب است و هم به معنی آن بنده خدایی که صدای خوبی دارد و آواز aو کتاب و مجله و روزنامه می‌خواند به گوش ما نمی‌رسد، اما صدای آن خواننده‌ای که روی سِن می‌خواند به گوش همه می‌رسد. گوش تا گوش نشسته‌اند و تا چشم کار می‌کند نشسته‌اند و دل توی دلشان نیست که خواننده چه می‌خواند و نوازنده چه می‌نوازد و بازیگر چه می‌کند. بازیگر هم خواننده است و هم نوازنده است و هم نویسنده است و هم شاعر است و هم کارگردان است... بازیگر همه‌کاره است. بازیگر هنرپیشه است. فقط بازیگر است که هنرپیشه است. چرا به خواننده و نوازنده هنرپیشه نمی‌گوییم، اما به بازیگر هنرپیشه می‌گوییم ــ و آن هم فقط به بازیگر سینما؟ شاید به این دلیل که هیچ پیشه‌ی دیگری به جُز پیشه‌ی هنرپیشگی ریشه در زندگی نمی‌دواند. سودای این پیشه یقه‌ی هر بنده‌ خدایی را می‌گیرد و ریش هر بنده خدایی را درمی‌آورد. سودای بازیگری از همان اوّلین سالهایی که تازه یک سبیل نازکی پُشت لبمان سبز شده است و داریم اوّلین فیلمهای زندگی‌‌مان را می‌بینیم با ما همراه است تا نفس آخر. اما چرا دوباره داریم می‌گوییم بازیگری؟ بگو هنرپیشگی. نمی‌دانم چی شد که بازیگر به جای هنرپیشه جا افتاد و حالا به هنرپیشه‌ها هم می‌گوییم بازیگر و به بازیگرها هم می‌گوییم بازیگر. لابد یک دلیلی داشت و یک دلیلی دارد که فقط به آن بازیگری که توی فیلم سینمایی بازی می‌کند می‌گفتیم هنرپیشه و هنوز هم می‌گوییم هنرپیشه. نویسنده هنرمند نیست، شاعر هنرمند نیست. ادبیّات هنر نیست، پیشه هم نیست. نقاشی و عکاسی و معماری و نوازندگی و خوانندگی هم هنر است و هم پیشه است، اما فقط آن بازیگری که توی فیلم سینمایی بازی می‌کند هنرپیشه است. هر که از او بپرسد چه‌کاره‌ای، می‌گوید هنرپیشه. شاید هم بگوید بازیگر. اما اگر بگوید بازیگر، دارد تعارف می‌کند. هنرپیشه هنرپیشه است و هیچ کار دیگری هم نمی‌کند. با پیشه‌های دیگر هم می‌شود هیچ کار دیگری نکرد، اما نه به این سادگی. معجزه اینجا فقط اتفاق می‌افتد. در پیشه‌های دیگر معجزه اتفاق نمی‌افتد. با این پیشه است فقط که می‌شود میان‌بُر زد. نوازنده باید ساز زدن بلد باشد. خواننده باید صدای خوبی داشته باشد و موسیقی‌شناس باشد. اگر بلد نباشد، او را هو می‌کنیم یا دست کم به او گوش نمی‌دهیم. اما هیچ هنرپیشه‌ای را ندیده‌ام هو کنند. هنرپیشه که سهل است و دست آدم به او نمی‌رسد. بازیگری هم که جلوی چشم ما و در چند قدمی ما رفته است روی سِن، احترام او را نگه می‌داریم و کاری به کار او نداریم. همه‌ی تقصیرها را به گردن نویسنده می‌اندازیم یا به گردن کارگردان. اما آن بنده‌ خدایی که از وقتی که چشم و گوش و دهان باز می‌کند دلش می‌خواهد هنرپیشه باشد به این چیزها فکر نمی‌کند، به جزئیات ماجرا و به معجزه و حتا به ستاره شدن و به پیشه و ریش و ریشه هیچ کاری ندارد. او فقط دلش می‌خواهد همان چیزی باشد که جلوی چشم خودش می‌بیند. دلش می‌خواهد سامسون باشد، نه ویکتور ماتیور. دلش می‌خواهد تارزان باشد، نه گوردون اسکات. دلش می‌خواهد جیمزباند باشد، نه شون کانری. هنرپیشه فقط یک هنرپیشه نیست. هنرپیشه یک قهرمان است. قهرمانی که همه‌جا هست: روی سردر سینماها، روی بیلبوردها، روی دیوارها، و با اندازه‌هایی خیلی بزرگتر از اندازه‌های یک آدم معمولی. ما خودمان را به جای او می‌پنداریم، از توی خودمان می‌آییم بیرون و از بیرون به خودمان نگاه می‌کنیم. لازم نیست خودمان را توی آینه و از روبه‌رو نگاه کنیم و یا توی شیشه‌ی مغازه‌هایی که از کنارشان رد می‌شویم. خودمان را تماشا می‌کنیم که داریم از پله‌های یک ساختمان بیست طبقه بالا می‌رویم. آسانسور نیامده است و ما حوصله نداشته‌ایم صبر کنیم برای آسانسور. توی اتاق مُنشی گوش تا گوش نشسته‌اند و مُنشی طبق معمول گوشی تلفن به دست دارد و زُل زده است به کامپیوتر. بدون اعتنا به مُنشی، در اتاق رئیس را باز می‌کنیم و همان جا دم در خشکمان می‌زند. چون که رئیس هفت تیری از توی کشوی میزش در آورده است و گرفته است رو به ما و می‌گوید از سر جات تکون نخور، وگرنه یکی می‌زنم توی مَلاجت!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.