|

پُشت صحنه

جعفر مدرس صادقی

نمایشی که توی قاب باشد و با فاصله تماشا می‌کنی به چه درد می‌خورد؟ نمایشی که توی قاب باشد چه فرقی دارد با تصویری که افتاده است روی پرده‌ای که با فاصله تماشا می‌کنی؟ تماشاچی دلش می‌خواهد برود توی نمایش. تماشاچی از روی صندلی خودش پا شده است و رفته است توی نمایش. چند بار خوب است این تماشاچی را از روی سن کشیده باشند پایین و از در تالار نمایش انداخته باشند بیرون و تحویلش داده باشند به انتظامات؟ تماشاچی از روی صندلی خودش پا شده است و دارد می‌رود توی خودِ فیلم. سالها طول کشید تا بفهمند که این تماشاچی نمی‌خواهد نمایش را به هم بریزد، سالها طول کشید تا بفهمند که این تماشاچی نمی‌خواهد سینما را به هم بریزد. این تماشاچی سیلی‌ها خورد و لگدها خورد تا ثابت کند که دیوانه نیست، این تماشاچی سیلی‌ها خورد و لگدها خورد تا ثابت کند که فقط دوست دارد برود توی خودِ نمایش و توی خودِ فیلم، دوست دارد نمایش را از توی خودِ نمایش تماشا کند و نه از بیرون، از گوشه و کنار صحنه و از پُشت صحنه تماشا کند و نه از بیرون. قول می‌داد که توی دست و پا نباشد و هیچ سر و صدایی نکند و فقط یک گوشه‌ای بایستد به تماشا. هم سر تمرین می‌رفت و هم سر اجرا. فقط یک گوشه‌ای می‌ایستاد تماشا می‌کرد و هیچ کار دیگری نمی‌کرد. کارگردان بداخلاقی که همیشه سر بازیگرها داد می‌کشید و به آنها فحش می‌داد، هیچ کاری به کار او نداشت. اصلن مثل این که او را نمی‌دید. این آقای کارگردان چرا این‌‌همه عصبانی است و چرا این‌همه سر بازیگرها داد می‌زند؟ صدای هیچ‌کدام از بازیگرها درنمی‌آید. دلش به حال بازیگرها می‌سوزد. دلش می‌خواهد به جای یکی از این بازیگرها یک جوابی به این آقای کارگردان بدهد، اما قول داده است که یک گوشه‌ای بایستد و هیچ سر و صدایی نکند. اما این بازیگرها را هم اگر به حال خودشان رها کنی، همه دلشان می‌خواهد فقط توی نقش خودشان بازی کنند. چه بازیگرهایی که یک عمری در نقش خودشان بازی کرده‌اند و بازی می‌کنند و هیچ کارگردانی جرئت نمی‌کند سر آنها داد بکشد! کارگردانه فقط زورش به جوان‌تر‌ها می‌رسد و به تازه‌کارها. چه بازیگرهایی که یک عمری دیالوگ‌ها را فقط به شیوه‌ی خودشان ادا کرده‌اند و ادا می‌کنند و هیچ کاری به کار متن ندارند و هیچ کاری به داستان نمایش ندارند و نمایش را به جای دیگری می‌برند! بازیگری که در نقش یک استاد پیر مریض‌احوالی بازی می‌کند که از اوّل فیلم تا آخر فیلم توی تخت خواب است و زیر لحاف است و دارد می‌میرد، تازه‌کار است. تازه‌کار به این معنی که برای اوّلین بار است که توی یک فیلم سینمایی بازی می‌کند. دختری که عاشق پسر استاد بوده است و قرار است که با پسر استاد ازدواج کند، حالا که دارد از خودِ استاد پرستاری می‌کند، عاشق استاد شده است. استاد از اوّل فیلم تا آخر فیلم فقط سه چهارتا دیالوگ دارد. یک جا باید بگوید من به درد تو نمی‌خورم! و یک جای دیگر باید بگوید پسر من عاشق تو است! و یک جای دیگر باید بگوید حیف شد! خیلی حیف شد! اما همین سه چهارتا جمله را بلد نیست بگوید و کارگردان هی سر او داد می‌کشد. مابقی داستان فقط خوابیده است توی تخت خواب و زیر لحاف است و لحاف آمده است تا درست زیر چانه‌ی استاد. تماشاچی استاد را فقط از نیمرخ می‌بیند که از اوّل فیلم تا آخر فیلم خوابیده است و چشمهاش بسته است. اما سر صحنه همه‌چی فرق می‌کند. وقتی که کارگردان استراحت می‌دهد، استاد چشمهاش را باز می‌کند، لحاف را کنار می‌زند و می‌نشیند لب تخت. یک سیگار روشن می‌کند و یک چایی داغ هم برای او می‌آورند. برای آنهایی که سر صحنه‌اند خاطره تعریف می‌کند: آن زمانی که توی نمایش «استاد» بازی می‌کرد و آن زمانی که توی نمایش «چشم به راه گودو» بازی می‌کرد. تعریف می‌کند که چه روزگار سختی داشت. می‌گوید کار نمایش خیلی سختتره از کار فیلم. می‌گوید اگه از همان اوّل آمده بودم توی سینما، حالا به یک جایی رسیده بودم و یک آدمی شده بودم برای خودم و این‌همه فحش نمی‌خوردم. می‌گوید آنهایی که با کار نمایش شروع می‌کنند، عمر خودشان را تلف می‌کنند و یک عالمه باید زحمت بکشند تا به اینجایی که ما هستیم برسند. می‌گوید حیف شد! خیلی حیف شد! کارگردان داد می‌زند آفرین! همین جوری بگو که الان گفتی!
نمایشی که توی قاب باشد و با فاصله تماشا می‌کنی به چه درد می‌خورد؟ نمایشی که توی قاب باشد چه فرقی دارد با تصویری که افتاده است روی پرده‌ای که با فاصله تماشا می‌کنی؟ تماشاچی دلش می‌خواهد برود توی نمایش. تماشاچی از روی صندلی خودش پا شده است و رفته است توی نمایش. چند بار خوب است این تماشاچی را از روی سن کشیده باشند پایین و از در تالار نمایش انداخته باشند بیرون و تحویلش داده باشند به انتظامات؟ تماشاچی از روی صندلی خودش پا شده است و دارد می‌رود توی خودِ فیلم. سالها طول کشید تا بفهمند که این تماشاچی نمی‌خواهد نمایش را به هم بریزد، سالها طول کشید تا بفهمند که این تماشاچی نمی‌خواهد سینما را به هم بریزد. این تماشاچی سیلی‌ها خورد و لگدها خورد تا ثابت کند که دیوانه نیست، این تماشاچی سیلی‌ها خورد و لگدها خورد تا ثابت کند که فقط دوست دارد برود توی خودِ نمایش و توی خودِ فیلم، دوست دارد نمایش را از توی خودِ نمایش تماشا کند و نه از بیرون، از گوشه و کنار صحنه و از پُشت صحنه تماشا کند و نه از بیرون. قول می‌داد که توی دست و پا نباشد و هیچ سر و صدایی نکند و فقط یک گوشه‌ای بایستد به تماشا. هم سر تمرین می‌رفت و هم سر اجرا. فقط یک گوشه‌ای می‌ایستاد تماشا می‌کرد و هیچ کار دیگری نمی‌کرد. کارگردان بداخلاقی که همیشه سر بازیگرها داد می‌کشید و به آنها فحش می‌داد، هیچ کاری به کار او نداشت. اصلن مثل این که او را نمی‌دید. این آقای کارگردان چرا این‌‌همه عصبانی است و چرا این‌همه سر بازیگرها داد می‌زند؟ صدای هیچ‌کدام از بازیگرها درنمی‌آید. دلش به حال بازیگرها می‌سوزد. دلش می‌خواهد به جای یکی از این بازیگرها یک جوابی به این آقای کارگردان بدهد، اما قول داده است که یک گوشه‌ای بایستد و هیچ سر و صدایی نکند. اما این بازیگرها را هم اگر به حال خودشان رها کنی، همه دلشان می‌خواهد فقط توی نقش خودشان بازی کنند. چه بازیگرهایی که یک عمری در نقش خودشان بازی کرده‌اند و بازی می‌کنند و هیچ کارگردانی جرئت نمی‌کند سر آنها داد بکشد! کارگردانه فقط زورش به جوان‌تر‌ها می‌رسد و به تازه‌کارها. چه بازیگرهایی که یک عمری دیالوگ‌ها را فقط به شیوه‌ی خودشان ادا کرده‌اند و ادا می‌کنند و هیچ کاری به کار متن ندارند و هیچ کاری به داستان نمایش ندارند و نمایش را به جای دیگری می‌برند! بازیگری که در نقش یک استاد پیر مریض‌احوالی بازی می‌کند که از اوّل فیلم تا آخر فیلم توی تخت خواب است و زیر لحاف است و دارد می‌میرد، تازه‌کار است. تازه‌کار به این معنی که برای اوّلین بار است که توی یک فیلم سینمایی بازی می‌کند. دختری که عاشق پسر استاد بوده است و قرار است که با پسر استاد ازدواج کند، حالا که دارد از خودِ استاد پرستاری می‌کند، عاشق استاد شده است. استاد از اوّل فیلم تا آخر فیلم فقط سه چهارتا دیالوگ دارد. یک جا باید بگوید من به درد تو نمی‌خورم! و یک جای دیگر باید بگوید پسر من عاشق تو است! و یک جای دیگر باید بگوید حیف شد! خیلی حیف شد! اما همین سه چهارتا جمله را بلد نیست بگوید و کارگردان هی سر او داد می‌کشد. مابقی داستان فقط خوابیده است توی تخت خواب و زیر لحاف است و لحاف آمده است تا درست زیر چانه‌ی استاد. تماشاچی استاد را فقط از نیمرخ می‌بیند که از اوّل فیلم تا آخر فیلم خوابیده است و چشمهاش بسته است. اما سر صحنه همه‌چی فرق می‌کند. وقتی که کارگردان استراحت می‌دهد، استاد چشمهاش را باز می‌کند، لحاف را کنار می‌زند و می‌نشیند لب تخت. یک سیگار روشن می‌کند و یک چایی داغ هم برای او می‌آورند. برای آنهایی که سر صحنه‌اند خاطره تعریف می‌کند: آن زمانی که توی نمایش «استاد» بازی می‌کرد و آن زمانی که توی نمایش «چشم به راه گودو» بازی می‌کرد. تعریف می‌کند که چه روزگار سختی داشت. می‌گوید کار نمایش خیلی سختتره از کار فیلم. می‌گوید اگه از همان اوّل آمده بودم توی سینما، حالا به یک جایی رسیده بودم و یک آدمی شده بودم برای خودم و این‌همه فحش نمی‌خوردم. می‌گوید آنهایی که با کار نمایش شروع می‌کنند، عمر خودشان را تلف می‌کنند و یک عالمه باید زحمت بکشند تا به اینجایی که ما هستیم برسند. می‌گوید حیف شد! خیلی حیف شد! کارگردان داد می‌زند آفرین! همین جوری بگو که الان گفتی!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.