|

نگاهی اجمالی به آلبوم «مرغ سحر»ِ عالم قاسم‌اف

سفیر شهیر

میهمانان، دزدیده به پیرمرد نگاه می‌کنند. عروس و داماد جایی دورتر نشسته‌اند و عده‌ای گرد پیرمرد جمع شده‌اند به خواهشی... دیری نمی‌گذرد که پیرمرد، بی‌هیچ منتی، «قاوال» خود را در دست می‌گیرد و بدون حضور همراه و همنوازی، آواز خود را آغاز می‌کند. صدای او، هرآنچه لازم است داشته باشد تا به آن صفت «کم‌نقص» اطلاق شود در خود دارد: قدرت و حجم، شفافیت، ژوستی، همراه با حالت‌های دینامیک نسبتا متنوع و با تحریرهایی شفاف و عمیق. پیرمردی که در عروسی آواز می‌خواند، عالم قاسم‌اف است.
روزگاری، بیورک، موسیقیدان و خواننده ایسلندی موسیقی الکترونیک، او را آوازخوان محبوبش نامیده بود و جف باکلی، پیش از آنکه در عنفوان جوانی در آبهای می‌سی‌سی‌پی غرق شود، قطعه‌ای را با وی به‌طور مشترک روی صحنه برده بود. قاسم‌اف 56‌ساله، برنده جایزه یونسکو و آوازخوان آذربایجانی، سفیری شهیر برای فرهنگی موسیقایی به شمار می‌رود که همواره نزدیک‌ترین سنت موسیقایی به سنت موسیقایی دستگاهی ایران قلمداد شده است. او در کنار چهره‌هایی مانند راشید بهبودف، هابیل علی‌اف، رامیز قلی‌اف، امامیار حسن‌اف، واقف مصطفی‌زاده و عزیزه مصطفی‌زاده جزو شناخته‌شده‌ترین مجریان موسیقی آذربایجان در ایران و جهان به‌شمار می‌رود.
«مرغ سحر» و کنسرت تبریز
آلبوم «مرغ سحر»، که حاوی نسخه صوتی و تصویری ضبط‌شده کنسرت 10سال پیش قاسم‌اف در تبریز است، چندی پیش توسط انتشارات آوای باربد به بازار موسیقی عرضه شده است. این مجموعه البته، اولین اثر منتشرشده از قاسم‌اف در ایران نیست. پیش از این، علاقه‌مندان به موسیقی شاهد انتشار آثاری از وی توسط انتشارات ماهور و کارگاه موسیقی بوده‌اند.
اثر حاضر، بیشتر ناظر بر جنبه‌های مردم‌پسندتر موسیقی قاسم‌اف و موسیقی کلاسیک آذربایجانی است. این آلبوم، متشکل از قطعه‌هایی است که به نظر می‌رسد از آثار فولکلور و شناخته‌شده موسیقی «موغام» به شمار می‌روند. از این جنبه، می‌توان این اجرا را نمونه‌ای رقیق‌ترشده از اجرای معروف «راشید بهبودف» در ایران ِ پیش از انقلاب دانست. حتی قطعه‌ای که مختص به موسیقی دستگاهی ایران است و نام آلبوم از آن گرفته شده است، متشکل از یک رنگ قدیمی ردیف (شهرآشوب ماهور) و مرغِ سحر (مرتضی نی‌داوود) است که محبوبیتش آن را تبدیل به اثری متمایز از هر تصنیف دیگر کرده است. از این رو، شاید این اجرا و این آلبوم بیش از آنکه اجرایی تخصصی و حایز ویژگی‌های یک اثر نوگرا یا پیچیده باشد، بیشتر با هدف معرفی موسیقی آذربایجان و راضی‌کردن عموم شنوندگان تعریف شده باشد. از این جنبه، «مرغ سحر»، برخلاف نامش که ارجاعی گمراه‌کننده به موسیقی کلاسیک ایرانی دارد، آلبومی مناسب برای کسب شناختی عمومی از موسیقی کلاسیک آذربایجانی به‌شمار می‌رود. ضمنا، با شنیدن این آلبوم می‌توان به تفاوت «لهجه» و نگرش موسیقیدانان و نوازندگان آذری نسبت به نوازندگان و موسیقیدانان ایران در مواجهه با محتوایی یکسان، چه از لحاظ مدال (ماهور، سه‌گاه، اصفهان و...) و چه حتی یکسان از لحاظ محتوای ملودیک (مرغ سحر و رنگ شهرآشوب) پی برد، که شناخت دقیق‌تر آن می‌تواند موجب ایجاد درکی عمیق‌تر از حالت‌های اجرایی موسیقی کلاسیک آذربایجانی شود.
سازبندی اثر متشکل است از تار آذری، کمانچه، بالابان، کلارینت و سازهای کوبه‌ای. در اکثر لحظه‌های آلبوم، سازها بنا به سنت موسیقی منطقه، دارای نقش کاملا تعریف‌شده و مستقل نیستند و در بیشتر مواقع به‌صورت اونیسون به همنوازی می‌پردازند؛ همچنین، می‌توان حدس زد که در برخی لحظات، نوازنده‌ها به‌صورت بداهه با آواز همراه شده‌اند.
به‌طور کلی، «مرغ سحر»، آلبومی شنیدنی است، به خصوص برای آنانی که آشنایی کمتری با موسیقی کلاسیک آذربایجانی دارند.
میهمانان، دزدیده به پیرمرد نگاه می‌کنند. عروس و داماد جایی دورتر نشسته‌اند و عده‌ای گرد پیرمرد جمع شده‌اند به خواهشی... دیری نمی‌گذرد که پیرمرد، بی‌هیچ منتی، «قاوال» خود را در دست می‌گیرد و بدون حضور همراه و همنوازی، آواز خود را آغاز می‌کند. صدای او، هرآنچه لازم است داشته باشد تا به آن صفت «کم‌نقص» اطلاق شود در خود دارد: قدرت و حجم، شفافیت، ژوستی، همراه با حالت‌های دینامیک نسبتا متنوع و با تحریرهایی شفاف و عمیق. پیرمردی که در عروسی آواز می‌خواند، عالم قاسم‌اف است.
روزگاری، بیورک، موسیقیدان و خواننده ایسلندی موسیقی الکترونیک، او را آوازخوان محبوبش نامیده بود و جف باکلی، پیش از آنکه در عنفوان جوانی در آبهای می‌سی‌سی‌پی غرق شود، قطعه‌ای را با وی به‌طور مشترک روی صحنه برده بود. قاسم‌اف 56‌ساله، برنده جایزه یونسکو و آوازخوان آذربایجانی، سفیری شهیر برای فرهنگی موسیقایی به شمار می‌رود که همواره نزدیک‌ترین سنت موسیقایی به سنت موسیقایی دستگاهی ایران قلمداد شده است. او در کنار چهره‌هایی مانند راشید بهبودف، هابیل علی‌اف، رامیز قلی‌اف، امامیار حسن‌اف، واقف مصطفی‌زاده و عزیزه مصطفی‌زاده جزو شناخته‌شده‌ترین مجریان موسیقی آذربایجان در ایران و جهان به‌شمار می‌رود.
«مرغ سحر» و کنسرت تبریز
آلبوم «مرغ سحر»، که حاوی نسخه صوتی و تصویری ضبط‌شده کنسرت 10سال پیش قاسم‌اف در تبریز است، چندی پیش توسط انتشارات آوای باربد به بازار موسیقی عرضه شده است. این مجموعه البته، اولین اثر منتشرشده از قاسم‌اف در ایران نیست. پیش از این، علاقه‌مندان به موسیقی شاهد انتشار آثاری از وی توسط انتشارات ماهور و کارگاه موسیقی بوده‌اند.
اثر حاضر، بیشتر ناظر بر جنبه‌های مردم‌پسندتر موسیقی قاسم‌اف و موسیقی کلاسیک آذربایجانی است. این آلبوم، متشکل از قطعه‌هایی است که به نظر می‌رسد از آثار فولکلور و شناخته‌شده موسیقی «موغام» به شمار می‌روند. از این جنبه، می‌توان این اجرا را نمونه‌ای رقیق‌ترشده از اجرای معروف «راشید بهبودف» در ایران ِ پیش از انقلاب دانست. حتی قطعه‌ای که مختص به موسیقی دستگاهی ایران است و نام آلبوم از آن گرفته شده است، متشکل از یک رنگ قدیمی ردیف (شهرآشوب ماهور) و مرغِ سحر (مرتضی نی‌داوود) است که محبوبیتش آن را تبدیل به اثری متمایز از هر تصنیف دیگر کرده است. از این رو، شاید این اجرا و این آلبوم بیش از آنکه اجرایی تخصصی و حایز ویژگی‌های یک اثر نوگرا یا پیچیده باشد، بیشتر با هدف معرفی موسیقی آذربایجان و راضی‌کردن عموم شنوندگان تعریف شده باشد. از این جنبه، «مرغ سحر»، برخلاف نامش که ارجاعی گمراه‌کننده به موسیقی کلاسیک ایرانی دارد، آلبومی مناسب برای کسب شناختی عمومی از موسیقی کلاسیک آذربایجانی به‌شمار می‌رود. ضمنا، با شنیدن این آلبوم می‌توان به تفاوت «لهجه» و نگرش موسیقیدانان و نوازندگان آذری نسبت به نوازندگان و موسیقیدانان ایران در مواجهه با محتوایی یکسان، چه از لحاظ مدال (ماهور، سه‌گاه، اصفهان و...) و چه حتی یکسان از لحاظ محتوای ملودیک (مرغ سحر و رنگ شهرآشوب) پی برد، که شناخت دقیق‌تر آن می‌تواند موجب ایجاد درکی عمیق‌تر از حالت‌های اجرایی موسیقی کلاسیک آذربایجانی شود.
سازبندی اثر متشکل است از تار آذری، کمانچه، بالابان، کلارینت و سازهای کوبه‌ای. در اکثر لحظه‌های آلبوم، سازها بنا به سنت موسیقی منطقه، دارای نقش کاملا تعریف‌شده و مستقل نیستند و در بیشتر مواقع به‌صورت اونیسون به همنوازی می‌پردازند؛ همچنین، می‌توان حدس زد که در برخی لحظات، نوازنده‌ها به‌صورت بداهه با آواز همراه شده‌اند.
به‌طور کلی، «مرغ سحر»، آلبومی شنیدنی است، به خصوص برای آنانی که آشنایی کمتری با موسیقی کلاسیک آذربایجانی دارند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.