|

دغدغه سده!

اسماعیل کهرم

اگر بخواهیم به تحولات محیط‌زیستی ایران در یک سده اخیر نگاه کنیم، باید به رویدادهای مهمی بپردازیم که در این یادداشت مجال پرداخت به همه آنها فراهم نیست و فرصتی بیشتر و فضایی گسترده‌تر لازم دارد. با‌این‌حال سعی می‌کنم با اشاره به دو رویداد مهم در عرصه محیط‌زیستی ایران تصویری از آنچه در این زمینه در ‌صد سال اخیر رخ داد را به تصویر بکشم. شاید مهم‌ترین چیزی که باید به آن اشاره کنیم، این است که در صد سال اخیر در ایران مفهومی به اسم «محیط زیست» و «حفاظت» از آن تعریف شد. تا پیش از این ایرانی‌ها شاید به خاطر مقتضیات زمانه چندان توجهی به این مفهوم نداشتند. البته که دنیا هم چنان صنعتی نشده بود که خطراتی برای مردم به وجود بیاید. ولی برای نمونه اگر کسی حیوانی را شکار می‌کرد، مورد تقدیر قرار می‌گرفت یا حداقل ‌شکارکردن حیوانات به‌ویژه حیوانات وحشی اقدامی نکوهیده نبود. مردم اگر خرسی می‌دیدند، فکر جز کشتنش نداشتند یا گمان می‌کردند روباه و شغال را حتما باید با بیل خلاص کرد! البته الان هم در این روزگار می‌بینیم که ویدئوهای آزار‌دهنده‌ای از شکار حیوانات منتشر می‌شود ولی ماجرا این است که این دست اقدامات با واکنش منفی و نکوهش افکار عمومی همراه می‌شود و در مراجع قانونی هم مجازات‌هایی برای آن در نظر گرفته شده است. به‌هر‌حال این مسئله که مردم حساسیتی به موضوعات محیط‌زیستی پیدا کنند، از موضوعاتی است که در این سده و حداقل در 50 سال اخیر شکل گرفته است. البته که با همه این حساسیت‌ها می‌بینیم که اکنون دنیا به چه وضعیتی رسیده و گونه‌های فراوانی در‌حال انقراض‌اند و اکوسیستم‌های زیادی تهدید می‌شوند. این را شاید بتوان رویداد مهمی در تحولات محیط‌زیستی در بخش مردمی دانست. اما در نظام اداری و حکومت‌داری ایران هم در ‌صد سال اخیر اتفاقات مهمی در عرصه محیط زیست رخ داد. از جمله اینکه بالاخره ما صاحب سازوکاریی برای حفاظت از محیط زیست شدیم. از زمان قاجارها که تفنگ به‌صورت گسترده وارد ایران شد و شکار گسترده حیوانات شکل گرفت، تا زمان تشکیل کانون شکار همچنان حیات وحش ایران در معرض خطر گسترده‌ای قرار داشت. فراموش نکنیم که در این دوران بود که پلنگ مازندران منقرض شد که شکار هم یکی از دلایل این انقراض به حساب می‌آمد. اما از وقتی دولت فهمید که می‌تواند در این زمینه اعمال قدرت کند و سازمان حفاظت محیط زیست تشکیل شد، اوضاع کمی تغییر کرد. البته که حالا اگر به آن نگاه کنیم، می‌بینیم که سازمان با اوج‌و‌فرودهایی همراه بود. در زمان مهندس فیروز، سازمان قوی‌ترین رئیسش را به خود می‌دید که با کسی مماشات نمی‌کرد و نمونه یک انسان قاطع و دلسوز طبیعت بود. بعدها اما این سازمان با رؤسای ضعیفی که پیدا کرد، به یکی از نقاط ضعف مدیریتی کشور تبدیل شد. به‌گونه‌ای که اکنون با مخاطرات طبیعی گسترده‌ای ناشی از همین ضعف مدیریت مواجه هستیم. با همه اینها اما این را که بالاخره در عرصه حکمرانی، ایران صاحب یک نهاد برای حمایت از محیط زیست شد و اقداماتی در این مسیر انجام داد، شاید بتوان از رویدادهای مهم این عرصه دانست.

اگر بخواهیم به تحولات محیط‌زیستی ایران در یک سده اخیر نگاه کنیم، باید به رویدادهای مهمی بپردازیم که در این یادداشت مجال پرداخت به همه آنها فراهم نیست و فرصتی بیشتر و فضایی گسترده‌تر لازم دارد. با‌این‌حال سعی می‌کنم با اشاره به دو رویداد مهم در عرصه محیط‌زیستی ایران تصویری از آنچه در این زمینه در ‌صد سال اخیر رخ داد را به تصویر بکشم. شاید مهم‌ترین چیزی که باید به آن اشاره کنیم، این است که در صد سال اخیر در ایران مفهومی به اسم «محیط زیست» و «حفاظت» از آن تعریف شد. تا پیش از این ایرانی‌ها شاید به خاطر مقتضیات زمانه چندان توجهی به این مفهوم نداشتند. البته که دنیا هم چنان صنعتی نشده بود که خطراتی برای مردم به وجود بیاید. ولی برای نمونه اگر کسی حیوانی را شکار می‌کرد، مورد تقدیر قرار می‌گرفت یا حداقل ‌شکارکردن حیوانات به‌ویژه حیوانات وحشی اقدامی نکوهیده نبود. مردم اگر خرسی می‌دیدند، فکر جز کشتنش نداشتند یا گمان می‌کردند روباه و شغال را حتما باید با بیل خلاص کرد! البته الان هم در این روزگار می‌بینیم که ویدئوهای آزار‌دهنده‌ای از شکار حیوانات منتشر می‌شود ولی ماجرا این است که این دست اقدامات با واکنش منفی و نکوهش افکار عمومی همراه می‌شود و در مراجع قانونی هم مجازات‌هایی برای آن در نظر گرفته شده است. به‌هر‌حال این مسئله که مردم حساسیتی به موضوعات محیط‌زیستی پیدا کنند، از موضوعاتی است که در این سده و حداقل در 50 سال اخیر شکل گرفته است. البته که با همه این حساسیت‌ها می‌بینیم که اکنون دنیا به چه وضعیتی رسیده و گونه‌های فراوانی در‌حال انقراض‌اند و اکوسیستم‌های زیادی تهدید می‌شوند. این را شاید بتوان رویداد مهمی در تحولات محیط‌زیستی در بخش مردمی دانست. اما در نظام اداری و حکومت‌داری ایران هم در ‌صد سال اخیر اتفاقات مهمی در عرصه محیط زیست رخ داد. از جمله اینکه بالاخره ما صاحب سازوکاریی برای حفاظت از محیط زیست شدیم. از زمان قاجارها که تفنگ به‌صورت گسترده وارد ایران شد و شکار گسترده حیوانات شکل گرفت، تا زمان تشکیل کانون شکار همچنان حیات وحش ایران در معرض خطر گسترده‌ای قرار داشت. فراموش نکنیم که در این دوران بود که پلنگ مازندران منقرض شد که شکار هم یکی از دلایل این انقراض به حساب می‌آمد. اما از وقتی دولت فهمید که می‌تواند در این زمینه اعمال قدرت کند و سازمان حفاظت محیط زیست تشکیل شد، اوضاع کمی تغییر کرد. البته که حالا اگر به آن نگاه کنیم، می‌بینیم که سازمان با اوج‌و‌فرودهایی همراه بود. در زمان مهندس فیروز، سازمان قوی‌ترین رئیسش را به خود می‌دید که با کسی مماشات نمی‌کرد و نمونه یک انسان قاطع و دلسوز طبیعت بود. بعدها اما این سازمان با رؤسای ضعیفی که پیدا کرد، به یکی از نقاط ضعف مدیریتی کشور تبدیل شد. به‌گونه‌ای که اکنون با مخاطرات طبیعی گسترده‌ای ناشی از همین ضعف مدیریت مواجه هستیم. با همه اینها اما این را که بالاخره در عرصه حکمرانی، ایران صاحب یک نهاد برای حمایت از محیط زیست شد و اقداماتی در این مسیر انجام داد، شاید بتوان از رویدادهای مهم این عرصه دانست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.