|

زندگی دیگران

الهام فخاری- روان‌شناس و کنشگر فرهنگی

دو سال پیش که کووید ‌19 جهان را در هم‌ پیچید، بسیاری از مردم از رویارویی با چنین پدیده‌‌ای یکه خوردند و آن را هولناک‌ترین چالش سده کنونی می‌دانستند. آنچه در ماه‌های گذشته در نزدیکی ما، میان روسیه و اوکراین رخ داد و به‌ویژه یورش روسیه به اوکراین نشان داد جهان همچنان با خطرها و ترس‌های بزرگ دیگری مانند جاسوسی‌ها، لشکرکشی و چه‌بسا جنگ جهانی دست‌و‌پنجه نرم می‌کند. گسترش و نوآوری در فناوری نه‌تنها از خطرها نکاسته بلکه زندگی در میان بدافزارها، نرم‌افزارها و سخت‌افزارها و البته همواره آدم‌ها را دشوارتر و پیچیده‌تر کرده است. جنگ نه‌تنها روی زمین یا میان پهپادها و جنگنده‌ها بلکه به‌راستی در سپهر اجتماعی-روانی در قالب جنگ رسانه‌ای و روانی جریان دارد. لابه‌لای رفت‌و‌آمد موشک‌ها، پیشروی‌ یا اشغال، بازپس‌گیری یا رویارویی‌ها، تجربه سترگ دیگری رخ می‌دهد. جایی خوانده‌ام کسی که از جنگ بازمی‌گردد، هرگز آدم پیشین نخواهد بود. شاید درست‌تر این است که بگوییم در هر جنگی بخشی از هر‌یک از ما می‌میرد، کشته می‌شود و سخنی از این کشته‌شدن‌های خاموش به زبان آورده نمی‌شود. جنگ هم البته تنها یورش تانک‌ها و بمباران شهرها نیست. چه‌بسا میان بخش‌های گوناگون جامعه جهانی یا درون یک کشور هم رویارویی پنهان و ستیز نقاب‌دار در جریان است. از جمله نوشته‌هایی که به صحنه نبرد، نه در پهنه سرزمینی، بلکه در جان آدمی می‌پردازند و کشاکش میان باورها، ارزش‌ها و هیجان‌ها را پیش‌رو می‌آورند، داستان‌ها و فیلم‌نامه‌ها هستند. هنرمند نویسنده فشار و تنش‌های زیستن در دوزخی را که دیگران می‌توانند بسازند، بازگو می‌کند، نه‌تنها برای نشان‌دادن رنج ستم‌دیدگان بلکه برای تلنگر‌زدن به تعارض‌ها و تضادهایی که دست‌اندرکاران سامانه‌های قدرت تجربه می‌کنند. به‌راستی هر دو سوی نبرد، بازنده و آسیب‌ دیده‌اند، خواه این نبرد یورشی آشکار با توپ و تانک باشد، چه کشمکشی پنهان و سرد در خانه و خیابان‌ها. همین تعارض‌ها در میان متصدیان و کنشگران در درون یک کشور و حاکمیت، آن‌هم بسیار ایدئولوژیک مانند نظام‌های کمونیستی هم واقعیت دارند.

«زندگی دیگران» که این هفته نشر شهیدثالث‌ در آغاز کار، در 170 صفحه و با برگردان سحر خوشنام چاپ کرده‌ است، فیلم‌نامه‌ای از فیلمی به همین نام است که به بازنمایی سیطره ترس، کشمکش‌های ارزشی-باوری و چالش خودآگاهی در جامعه‌ای بسته می‌پردازد. هنکل فون دونر سمارک، نویسنده و کارگردان این فیلم‌نامه کوشیده است رویه‌هایی را پیش چشم بیننده و خواننده بیاورد که در زندگی روزمره مردم و هنرمندان یک جامعه بسته عادت شده بودند. مرکز شنود (استراق سمع)، خانه، راه و رفتن از اینجا به آنجا، آپارتمان، خیابان، راه‌پله و محوطه نماهایی است که نویسنده می‌کوشد در تعامل‌ها فشار پنهان این نبرد سرد را نمایان کند. او می‌خواهد ویرانگری دست‌اندازی به شخصیت و خودبودن آدم‌ها را، چه متصدی/ فرمانده شنود و چه هنرمندی که هدف شنود قرارگرفته‌ را به پرسش بگیرد. فضاهای نوشته در آلمان شرقی، هنگام چیرگی نظام کمونیستی هم‌پیمان با شوروی پیشین‌ است. آنچه او نقد می‌کند، در جاهای گوناگون و نظام‌های دیگر سیاسی-اقتصادی جهان هم جریان دارد که چه‌بسا سازوکارهای مردم‌سالارانه جاهایی و تاحدی این رویه‌ها را مهار می‌کنند، در یادداشت پایانی کتاب سعید عقیقی با نقد فیلم‌نامه به نکته کانونی این کار پرداخته است. «زندگی دیگران» بازنمایی سامانه‌ای است که «در پی خودکامگی و فساد درونی تهی می‌شود و فرومی‌ریزد، در‌حالی‌که بزرگ‌ترهایش مدت‌ها قبل از این فروپاشی در‌حال بستن بار خویش هستند و معتقدان خرده‌پای آن حیران وارونگی تصویر اعتقادات‌شان».
«زندگی دیگران» هم در قالب فیلم و هم در قالب کتاب فیلم‌نامه چالش‌برانگیز است. پرسش و رنجی که هر آدمی در جهان پرآشوب امروزی با خود دارد: گویی هر آدمی در یک جامعه بسته، گروگان است و ناخواسته دیگران هم در این چرخه دچارند. نویسنده می‌خواسته بگوید فساد، پنهان‌کاری، برچسب‌زنی، وارونه‌سازی‌ و ناامیدی اگرچه بهار زندگی‌ها را سوزانده ولی نتوانسته مهار امنی برای سامانه‌های بسته اقتدارگرا فراهم کند. وجدان و باورمندی راستین کنشگرانی در همان حلقه‌های بسته، روزی پیچیدگی و استواری آن را دچار مسئله می‌کنند و در هم‌ می‌ریزند و شور زندگی، آفرینندگی و شوق آزادی در میان خاکسترها سر برمی‌کشد. جایی فرامی‌رسد که پایشگر زندگی دیگران به این باور می‌رسد که زندگی دیگران زندگی خود ما‌ست، آنچه برای خود روا می‌دانی بایسته‌ای در رابطه با دیگران هم هست.

دو سال پیش که کووید ‌19 جهان را در هم‌ پیچید، بسیاری از مردم از رویارویی با چنین پدیده‌‌ای یکه خوردند و آن را هولناک‌ترین چالش سده کنونی می‌دانستند. آنچه در ماه‌های گذشته در نزدیکی ما، میان روسیه و اوکراین رخ داد و به‌ویژه یورش روسیه به اوکراین نشان داد جهان همچنان با خطرها و ترس‌های بزرگ دیگری مانند جاسوسی‌ها، لشکرکشی و چه‌بسا جنگ جهانی دست‌و‌پنجه نرم می‌کند. گسترش و نوآوری در فناوری نه‌تنها از خطرها نکاسته بلکه زندگی در میان بدافزارها، نرم‌افزارها و سخت‌افزارها و البته همواره آدم‌ها را دشوارتر و پیچیده‌تر کرده است. جنگ نه‌تنها روی زمین یا میان پهپادها و جنگنده‌ها بلکه به‌راستی در سپهر اجتماعی-روانی در قالب جنگ رسانه‌ای و روانی جریان دارد. لابه‌لای رفت‌و‌آمد موشک‌ها، پیشروی‌ یا اشغال، بازپس‌گیری یا رویارویی‌ها، تجربه سترگ دیگری رخ می‌دهد. جایی خوانده‌ام کسی که از جنگ بازمی‌گردد، هرگز آدم پیشین نخواهد بود. شاید درست‌تر این است که بگوییم در هر جنگی بخشی از هر‌یک از ما می‌میرد، کشته می‌شود و سخنی از این کشته‌شدن‌های خاموش به زبان آورده نمی‌شود. جنگ هم البته تنها یورش تانک‌ها و بمباران شهرها نیست. چه‌بسا میان بخش‌های گوناگون جامعه جهانی یا درون یک کشور هم رویارویی پنهان و ستیز نقاب‌دار در جریان است. از جمله نوشته‌هایی که به صحنه نبرد، نه در پهنه سرزمینی، بلکه در جان آدمی می‌پردازند و کشاکش میان باورها، ارزش‌ها و هیجان‌ها را پیش‌رو می‌آورند، داستان‌ها و فیلم‌نامه‌ها هستند. هنرمند نویسنده فشار و تنش‌های زیستن در دوزخی را که دیگران می‌توانند بسازند، بازگو می‌کند، نه‌تنها برای نشان‌دادن رنج ستم‌دیدگان بلکه برای تلنگر‌زدن به تعارض‌ها و تضادهایی که دست‌اندرکاران سامانه‌های قدرت تجربه می‌کنند. به‌راستی هر دو سوی نبرد، بازنده و آسیب‌ دیده‌اند، خواه این نبرد یورشی آشکار با توپ و تانک باشد، چه کشمکشی پنهان و سرد در خانه و خیابان‌ها. همین تعارض‌ها در میان متصدیان و کنشگران در درون یک کشور و حاکمیت، آن‌هم بسیار ایدئولوژیک مانند نظام‌های کمونیستی هم واقعیت دارند.

«زندگی دیگران» که این هفته نشر شهیدثالث‌ در آغاز کار، در 170 صفحه و با برگردان سحر خوشنام چاپ کرده‌ است، فیلم‌نامه‌ای از فیلمی به همین نام است که به بازنمایی سیطره ترس، کشمکش‌های ارزشی-باوری و چالش خودآگاهی در جامعه‌ای بسته می‌پردازد. هنکل فون دونر سمارک، نویسنده و کارگردان این فیلم‌نامه کوشیده است رویه‌هایی را پیش چشم بیننده و خواننده بیاورد که در زندگی روزمره مردم و هنرمندان یک جامعه بسته عادت شده بودند. مرکز شنود (استراق سمع)، خانه، راه و رفتن از اینجا به آنجا، آپارتمان، خیابان، راه‌پله و محوطه نماهایی است که نویسنده می‌کوشد در تعامل‌ها فشار پنهان این نبرد سرد را نمایان کند. او می‌خواهد ویرانگری دست‌اندازی به شخصیت و خودبودن آدم‌ها را، چه متصدی/ فرمانده شنود و چه هنرمندی که هدف شنود قرارگرفته‌ را به پرسش بگیرد. فضاهای نوشته در آلمان شرقی، هنگام چیرگی نظام کمونیستی هم‌پیمان با شوروی پیشین‌ است. آنچه او نقد می‌کند، در جاهای گوناگون و نظام‌های دیگر سیاسی-اقتصادی جهان هم جریان دارد که چه‌بسا سازوکارهای مردم‌سالارانه جاهایی و تاحدی این رویه‌ها را مهار می‌کنند، در یادداشت پایانی کتاب سعید عقیقی با نقد فیلم‌نامه به نکته کانونی این کار پرداخته است. «زندگی دیگران» بازنمایی سامانه‌ای است که «در پی خودکامگی و فساد درونی تهی می‌شود و فرومی‌ریزد، در‌حالی‌که بزرگ‌ترهایش مدت‌ها قبل از این فروپاشی در‌حال بستن بار خویش هستند و معتقدان خرده‌پای آن حیران وارونگی تصویر اعتقادات‌شان».
«زندگی دیگران» هم در قالب فیلم و هم در قالب کتاب فیلم‌نامه چالش‌برانگیز است. پرسش و رنجی که هر آدمی در جهان پرآشوب امروزی با خود دارد: گویی هر آدمی در یک جامعه بسته، گروگان است و ناخواسته دیگران هم در این چرخه دچارند. نویسنده می‌خواسته بگوید فساد، پنهان‌کاری، برچسب‌زنی، وارونه‌سازی‌ و ناامیدی اگرچه بهار زندگی‌ها را سوزانده ولی نتوانسته مهار امنی برای سامانه‌های بسته اقتدارگرا فراهم کند. وجدان و باورمندی راستین کنشگرانی در همان حلقه‌های بسته، روزی پیچیدگی و استواری آن را دچار مسئله می‌کنند و در هم‌ می‌ریزند و شور زندگی، آفرینندگی و شوق آزادی در میان خاکسترها سر برمی‌کشد. جایی فرامی‌رسد که پایشگر زندگی دیگران به این باور می‌رسد که زندگی دیگران زندگی خود ما‌ست، آنچه برای خود روا می‌دانی بایسته‌ای در رابطه با دیگران هم هست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.