|

به مناسبت پخش سری جدید «گنجینه»

کهنه و نو

حنیف شهپرراد

واقعیتش این است که من در دوران زندگی‌ام معمولا از مقولات نوستالژیک فراری بودم؛ تصور می‌کنم گیرکردن در آن، انسان را در گذشته «اسیر» می‌کند. اما مطالعه تاریخ و تحلیل آن دائم ما را با سطحی که امروز هستیم روبه‌رو خواهد کرد. طبیعی است کسانی که تاریخ نخوانده‌اند خیال خام می‌کنند، هر یافته آنها تجربه جدیدی است که یا اختراع کرده‌اند یا با شور و شعفی بیش از اندازه درباره آن حرف می‌زنند و بدتر از آن امکان دارد با شکست روبه‌رو شوند و از آن بدتر، دلیل آن را هم متوجه نمی‌شوند. اینها را در حالی بازگو می‌کنم که فیلم از زاینده‌رود در سال 60 -‌به دنبال زاینده‌رود که به‌تازگی ترمیم شده- روبه‌رویم هست و حس نوستالژیکی در من ایجاد نمی‌کند؛ چون احتمالا تجربیات زیستن در آن مناطق را ندارم، اما نسبتش با خشک‌سالی‌های کنونی کاملا معنادار و قابل تحلیل است.

بسیاری از بزرگان مستندسازی سعی می‌کنند فاصله خود را با سوژه‌هایشان حفظ کنند و تا حد امکان نگاهی منطقی و علمی به سوژه‌هایشان داشته باشند. البته در طول تاریخ مستندسازی، فیلم مستند به مرور در مجاورت با سایر اقسام دراماتیک، حس و فضا و بیانی داستان‌گو پیدا کرده و طبیعتا تحت تأثیر شرایط اجتماعی و شخصی فیلم‌ساز قرار گرفته‌اند. در سوی دیگر ماجرا، گذشت زمان کمک می‌کند که فیلم‌های مستند مختلف، کارکردهای متفاوتی پیدا کنند.
به تجربه شخصی‌ام، گذشت زمان باعث می‌شود فیلم‌هایی که در زمانش همچون یک گزارش خوب بودند، اکنون تبدیل به گنجی شوند که گویی از پس سال‌ها به دست ما پیشکش شده‌اند.
تجربیاتی که در سال‌های اخیر با فیلم‌های آرشیوی و قدیمی داشتم، همیشه من را در موقعیت سؤال از خودم قرار داده -‌چه مستندهای تاریخی‌ام و چه برنامه گنجینه- از روستایی که اکنون به واسطه سد زیر آب رفته (هجیج در فیلم آنها شش نفر بودند) تا شهری که به واسطه زلزله به کلی ویران شده (طبس در فیلم پ مثل پلیکان) یا کوچی که دیگر به‌طور کامل متحول شده (کوچ در فیلم تاراز) و قس علیهذا. مشخص است بسیاری از مستندها بعد از گذشت بیش از سه، چهار دهه می‌توانند در جایگاه سندهایی قرار گیرند که احتمالا تکرار ناشدنی هستند و این مسئله می‌تواند به خودم و دیگر همکارانم نگاهی ژرف‌تر بدهد: «امکان دارد فیلم‌هایی که امروز می‌سازیم در آینده‌ها معنی و اهمیتی بس متفاوت داشته باشد».
«گنجینه» شاید برنامه‌ای ساده از نظر فرم و تولید به نظر برسد، در‌حالی‌که مستندهای آرشیوی خود از مشکل‌ترین مستندها در مقیاس جهانی است، اما داشتن نگاه علمی و توجه به نسبت مستندهای قدیمی با امروز، برای من و دوست عزیزم آرین مظفری (پژوهشگر) مهم بود.
اینکه عکس‌ها و فیلم‌های قدیمی را ببینیم و حس نوستالژیک داشته باشیم؛ حسی زیبا و قطعا در اعماق وجود انسان‌هایی که کشش‌های احساسی دارند معنادار است. اصلا کهنه و نو همواره بحثی جدا‌ناپذیر در هنر معاصر ایران بوده است. از موج مرجان خارا در مستند تا آرامش در حضور دیگران در فیلم داستانی یا نوشته‌های نیشدار محمدعلی جمال‌زاده.
اما بسیاری از «نو»های قدیم هم در حال کهنه‌شدن و تغییر شکل هستند. بر‌می‌گردیم به فیلم «به دنبال زاینده‌رود» ساخته اکبر خواجوی در اوایل دهه 60 که در آن از سدهایی که در کشور ساخته شده با ستایش حرف می‌زند. تداوم این نگاه را می‌توان تا همین امروز دنبال کرد و به نتایج جدیدی رسید.
*‌«گنجینه» به تهیه‌کنندگی و کارگردانی حنیف شهپرراد نگاهی به سینمای مستند ایران در دهه‌های گذشته دارد و بهترین آثار ساخته‌شده را مورد بررسی قرار می‌دهد.
این مجموعه در شبکه مستند تولید می‌شود و فصل جدیدش چهارشنبه‌ها ساعت 20 روی آنتن می‌رود.

واقعیتش این است که من در دوران زندگی‌ام معمولا از مقولات نوستالژیک فراری بودم؛ تصور می‌کنم گیرکردن در آن، انسان را در گذشته «اسیر» می‌کند. اما مطالعه تاریخ و تحلیل آن دائم ما را با سطحی که امروز هستیم روبه‌رو خواهد کرد. طبیعی است کسانی که تاریخ نخوانده‌اند خیال خام می‌کنند، هر یافته آنها تجربه جدیدی است که یا اختراع کرده‌اند یا با شور و شعفی بیش از اندازه درباره آن حرف می‌زنند و بدتر از آن امکان دارد با شکست روبه‌رو شوند و از آن بدتر، دلیل آن را هم متوجه نمی‌شوند. اینها را در حالی بازگو می‌کنم که فیلم از زاینده‌رود در سال 60 -‌به دنبال زاینده‌رود که به‌تازگی ترمیم شده- روبه‌رویم هست و حس نوستالژیکی در من ایجاد نمی‌کند؛ چون احتمالا تجربیات زیستن در آن مناطق را ندارم، اما نسبتش با خشک‌سالی‌های کنونی کاملا معنادار و قابل تحلیل است.

بسیاری از بزرگان مستندسازی سعی می‌کنند فاصله خود را با سوژه‌هایشان حفظ کنند و تا حد امکان نگاهی منطقی و علمی به سوژه‌هایشان داشته باشند. البته در طول تاریخ مستندسازی، فیلم مستند به مرور در مجاورت با سایر اقسام دراماتیک، حس و فضا و بیانی داستان‌گو پیدا کرده و طبیعتا تحت تأثیر شرایط اجتماعی و شخصی فیلم‌ساز قرار گرفته‌اند. در سوی دیگر ماجرا، گذشت زمان کمک می‌کند که فیلم‌های مستند مختلف، کارکردهای متفاوتی پیدا کنند.
به تجربه شخصی‌ام، گذشت زمان باعث می‌شود فیلم‌هایی که در زمانش همچون یک گزارش خوب بودند، اکنون تبدیل به گنجی شوند که گویی از پس سال‌ها به دست ما پیشکش شده‌اند.
تجربیاتی که در سال‌های اخیر با فیلم‌های آرشیوی و قدیمی داشتم، همیشه من را در موقعیت سؤال از خودم قرار داده -‌چه مستندهای تاریخی‌ام و چه برنامه گنجینه- از روستایی که اکنون به واسطه سد زیر آب رفته (هجیج در فیلم آنها شش نفر بودند) تا شهری که به واسطه زلزله به کلی ویران شده (طبس در فیلم پ مثل پلیکان) یا کوچی که دیگر به‌طور کامل متحول شده (کوچ در فیلم تاراز) و قس علیهذا. مشخص است بسیاری از مستندها بعد از گذشت بیش از سه، چهار دهه می‌توانند در جایگاه سندهایی قرار گیرند که احتمالا تکرار ناشدنی هستند و این مسئله می‌تواند به خودم و دیگر همکارانم نگاهی ژرف‌تر بدهد: «امکان دارد فیلم‌هایی که امروز می‌سازیم در آینده‌ها معنی و اهمیتی بس متفاوت داشته باشد».
«گنجینه» شاید برنامه‌ای ساده از نظر فرم و تولید به نظر برسد، در‌حالی‌که مستندهای آرشیوی خود از مشکل‌ترین مستندها در مقیاس جهانی است، اما داشتن نگاه علمی و توجه به نسبت مستندهای قدیمی با امروز، برای من و دوست عزیزم آرین مظفری (پژوهشگر) مهم بود.
اینکه عکس‌ها و فیلم‌های قدیمی را ببینیم و حس نوستالژیک داشته باشیم؛ حسی زیبا و قطعا در اعماق وجود انسان‌هایی که کشش‌های احساسی دارند معنادار است. اصلا کهنه و نو همواره بحثی جدا‌ناپذیر در هنر معاصر ایران بوده است. از موج مرجان خارا در مستند تا آرامش در حضور دیگران در فیلم داستانی یا نوشته‌های نیشدار محمدعلی جمال‌زاده.
اما بسیاری از «نو»های قدیم هم در حال کهنه‌شدن و تغییر شکل هستند. بر‌می‌گردیم به فیلم «به دنبال زاینده‌رود» ساخته اکبر خواجوی در اوایل دهه 60 که در آن از سدهایی که در کشور ساخته شده با ستایش حرف می‌زند. تداوم این نگاه را می‌توان تا همین امروز دنبال کرد و به نتایج جدیدی رسید.
*‌«گنجینه» به تهیه‌کنندگی و کارگردانی حنیف شهپرراد نگاهی به سینمای مستند ایران در دهه‌های گذشته دارد و بهترین آثار ساخته‌شده را مورد بررسی قرار می‌دهد.
این مجموعه در شبکه مستند تولید می‌شود و فصل جدیدش چهارشنبه‌ها ساعت 20 روی آنتن می‌رود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.