|

زخمي جمعي

الهام فخاری

زخم درد دارد. وقتی زخم‌ها زیاد می‌شوند، زخم که باز می‌ماند، زخم را که رها کنی، به استخوان می‌زند، به لنف و خون می‌رسد. علت زخم هرچه باشد و هر‌طور که پدید آمده باشد، راهش نادیده‌گرفتن و معطل‌کردن نیست.
از آدم هرچه گمان کنی، برمی‌آید. چیزهایی را تاب می‌آورد که هرگز گمان نداشته، لحظه‌هایی را تجربه می‌کند که در خواب هم ندیده، کارهایی می‌تواند بکند که باور نمی‌کرده بتواند و بشود. آدم می‌تواند تجربه کند و از تجربه‌های خوب و بد، ویرانگر یا سازنده بیاموزد، می‌تواند انکار یا فرافکنی کند، می‌تواند درست پای کار درست یا نادرست بایستد. اینها دوراهی‌های کلیدی زندگی هر آدمی است که در مقیاس فردی دودش به چشم خودش می‌رود.
در مقیاسی کلان‌تر که آدم‌ها باید تصمیم بگیرند کنش یا واکنشی داشته باشند، مسئولیت کاری یا چیزی را بپذیرند که به گروه، به جامعه و به آدم‌بودن پیوند می‌خورد، داستان دیگری است. ماجرا تنها این نخواهد بود که اگر به هر دلیلی زخمی شدیم، فکر کنیم حق داریم به حال خود رهایش کنیم. زخم جامعه داستان دیگری است. زخم تن خود را نادیده‌گرفتن و گذشت زمان و بی‌تصمیمی کمکی به مسئله نمی‌کند، چه برسد به زخمی جمعی که فقط به خودت مربوط نیست. بعضی زخم‌ها منجر به قطع عضو است؛ چه دیگری زده باشد، چه خود زده باشی، به‌‌وقت و بجا هم که چاره‌جویی کنی و مرهم فراهم کنی، قطع عضو یک ضربه ویرانگر است که جای زخمش تا همیشه می‌ماند و کار مددکاری می‌خواهد. چه رسد که همچنان نتوانی تصمیمی درست در مصیبت بگیری، مسئولیت مرهم و درمان را هم بر‌عهده نگیری یا زخم را به حال خود رها کنی.
چند سال است دی‌ماه که در خاطره جمعی ما با برف‌ و شعر آمیخته بود، به مصیبت و زخم‌های باز آغشته شده است. چون‌و‌چرای این زخم دردناک یک طرف مسئله است. سوی دیگر مسئله چه‌بسا نادیده‌گرفتن این زخم و درد بزرگ و تکرار روندی پرهزینه‌ است.
هولناکی فاجعه شلیک به هواپیمای اوکراینی خود زخمی کاری بود؛ ولی آنچه اعتماد جامعه را دچار زخم بزرگ‌تری کرد، چندگانگی‌ها، تحلیل‌های متضاد و پس از همه اینها داده‌هایی گویای تعلل در بیان واقعیت به مردم بود. تعلل در تصمیم‌گیری در بحران آسیب‌هایی بدتر از اصل فاجعه به همراه دارد و بزرگ‌ترین آسیب، بی‌اعتماد‌شدن مردم به توانایی تصمیم‌گیری و تحلیل و اقدام مدیران است. خون آن جان‌های گرم سرشار زندگی نه‌تنها بر خاک ایران مانده بلکه آن انفجار بر اعتماد و امیدواری و احساس پیوستگی ملت-مدیریت آ‌سيب‌زده است. سوگی سامان‌نیافته و ماجرایی باز با نادیده‌گرفتن یا فروکاستن رنج درمان نمی‌شود. بسیاری از ما سالانه در تصادف‌های جاده‌ای، بیماری یا هرچه جان خود را از دست می‌دهیم، علت و عامل حادثه‌ها هم متفاوت‌اند، از خود قربانی تا دیگرانی دور از فرد جان‌ باخته؛ ولی مدیریت مصیبت و پسافاجعه کاری بایسته است، چه رسد به مسئله سقوط و جان‌باختن ۱۷۶ آدمی که نقشی در حادثه نداشتند، چیز دیگری است. با‌این‌همه دلزدگی عمومی و سوگواری مردم، فقط به اصل از‌دست‌دادن عزیزان‌شان نیست. این زخم باز‌مانده مانند برداشت بسیاری از مردم و خانواده‌های جان‌باختگان، این است که با آنها مسئولانه و همدلانه برخورد نشده است. بزرگ و کوچک‌ کردن رسانه‌ای فاجعه‌ها، چیزی از واقعیت تجربه دردناک نمی‌کاهد. انکار و توجیه‌ها هم کمکی به حل مسئله‌ها نمی‌کند. ۱۸ دی ۱۴۰۰ نه‌تنها این سوگ سامان‌ نیافته‌ بلکه تجربه‌های جاری دیگری در این دو سال نشان داده که عده‌ای در رویارویی با چالش‌ها باز‌هم راهبرد اثربخشی ندارند و راه تعلل و بی‌تصمیمی و انکار و فرافکنی را همچنان در پیش می‌گیرند. کسی نمی‌تواند گذشته را درست کند یا برگرداند ولی فرد یا جامعه می‌تواند از گذشته بیاموزد و روش‌هایی را در کارهای پرخطر و دشوار به‌ کار گیرد که منجر به تصمیم‌های به‌هنگام و مسولیت‌پذیری اجرا شوند، نه اینکه همان شیوه‌هایی را به کار گیرد که زخم‌هایی دردناک را باز نگه‌داشته‌اند. بهای این نیاموختن‌ها، آسیب به اعتماد همگانی و شوق زندگی مردمی است که روزگاری ولی‌نعمتان نامیده می‌شدند.

زخم درد دارد. وقتی زخم‌ها زیاد می‌شوند، زخم که باز می‌ماند، زخم را که رها کنی، به استخوان می‌زند، به لنف و خون می‌رسد. علت زخم هرچه باشد و هر‌طور که پدید آمده باشد، راهش نادیده‌گرفتن و معطل‌کردن نیست.
از آدم هرچه گمان کنی، برمی‌آید. چیزهایی را تاب می‌آورد که هرگز گمان نداشته، لحظه‌هایی را تجربه می‌کند که در خواب هم ندیده، کارهایی می‌تواند بکند که باور نمی‌کرده بتواند و بشود. آدم می‌تواند تجربه کند و از تجربه‌های خوب و بد، ویرانگر یا سازنده بیاموزد، می‌تواند انکار یا فرافکنی کند، می‌تواند درست پای کار درست یا نادرست بایستد. اینها دوراهی‌های کلیدی زندگی هر آدمی است که در مقیاس فردی دودش به چشم خودش می‌رود.
در مقیاسی کلان‌تر که آدم‌ها باید تصمیم بگیرند کنش یا واکنشی داشته باشند، مسئولیت کاری یا چیزی را بپذیرند که به گروه، به جامعه و به آدم‌بودن پیوند می‌خورد، داستان دیگری است. ماجرا تنها این نخواهد بود که اگر به هر دلیلی زخمی شدیم، فکر کنیم حق داریم به حال خود رهایش کنیم. زخم جامعه داستان دیگری است. زخم تن خود را نادیده‌گرفتن و گذشت زمان و بی‌تصمیمی کمکی به مسئله نمی‌کند، چه برسد به زخمی جمعی که فقط به خودت مربوط نیست. بعضی زخم‌ها منجر به قطع عضو است؛ چه دیگری زده باشد، چه خود زده باشی، به‌‌وقت و بجا هم که چاره‌جویی کنی و مرهم فراهم کنی، قطع عضو یک ضربه ویرانگر است که جای زخمش تا همیشه می‌ماند و کار مددکاری می‌خواهد. چه رسد که همچنان نتوانی تصمیمی درست در مصیبت بگیری، مسئولیت مرهم و درمان را هم بر‌عهده نگیری یا زخم را به حال خود رها کنی.
چند سال است دی‌ماه که در خاطره جمعی ما با برف‌ و شعر آمیخته بود، به مصیبت و زخم‌های باز آغشته شده است. چون‌و‌چرای این زخم دردناک یک طرف مسئله است. سوی دیگر مسئله چه‌بسا نادیده‌گرفتن این زخم و درد بزرگ و تکرار روندی پرهزینه‌ است.
هولناکی فاجعه شلیک به هواپیمای اوکراینی خود زخمی کاری بود؛ ولی آنچه اعتماد جامعه را دچار زخم بزرگ‌تری کرد، چندگانگی‌ها، تحلیل‌های متضاد و پس از همه اینها داده‌هایی گویای تعلل در بیان واقعیت به مردم بود. تعلل در تصمیم‌گیری در بحران آسیب‌هایی بدتر از اصل فاجعه به همراه دارد و بزرگ‌ترین آسیب، بی‌اعتماد‌شدن مردم به توانایی تصمیم‌گیری و تحلیل و اقدام مدیران است. خون آن جان‌های گرم سرشار زندگی نه‌تنها بر خاک ایران مانده بلکه آن انفجار بر اعتماد و امیدواری و احساس پیوستگی ملت-مدیریت آ‌سيب‌زده است. سوگی سامان‌نیافته و ماجرایی باز با نادیده‌گرفتن یا فروکاستن رنج درمان نمی‌شود. بسیاری از ما سالانه در تصادف‌های جاده‌ای، بیماری یا هرچه جان خود را از دست می‌دهیم، علت و عامل حادثه‌ها هم متفاوت‌اند، از خود قربانی تا دیگرانی دور از فرد جان‌ باخته؛ ولی مدیریت مصیبت و پسافاجعه کاری بایسته است، چه رسد به مسئله سقوط و جان‌باختن ۱۷۶ آدمی که نقشی در حادثه نداشتند، چیز دیگری است. با‌این‌همه دلزدگی عمومی و سوگواری مردم، فقط به اصل از‌دست‌دادن عزیزان‌شان نیست. این زخم باز‌مانده مانند برداشت بسیاری از مردم و خانواده‌های جان‌باختگان، این است که با آنها مسئولانه و همدلانه برخورد نشده است. بزرگ و کوچک‌ کردن رسانه‌ای فاجعه‌ها، چیزی از واقعیت تجربه دردناک نمی‌کاهد. انکار و توجیه‌ها هم کمکی به حل مسئله‌ها نمی‌کند. ۱۸ دی ۱۴۰۰ نه‌تنها این سوگ سامان‌ نیافته‌ بلکه تجربه‌های جاری دیگری در این دو سال نشان داده که عده‌ای در رویارویی با چالش‌ها باز‌هم راهبرد اثربخشی ندارند و راه تعلل و بی‌تصمیمی و انکار و فرافکنی را همچنان در پیش می‌گیرند. کسی نمی‌تواند گذشته را درست کند یا برگرداند ولی فرد یا جامعه می‌تواند از گذشته بیاموزد و روش‌هایی را در کارهای پرخطر و دشوار به‌ کار گیرد که منجر به تصمیم‌های به‌هنگام و مسولیت‌پذیری اجرا شوند، نه اینکه همان شیوه‌هایی را به کار گیرد که زخم‌هایی دردناک را باز نگه‌داشته‌اند. بهای این نیاموختن‌ها، آسیب به اعتماد همگانی و شوق زندگی مردمی است که روزگاری ولی‌نعمتان نامیده می‌شدند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.