|

تركيه ديگر متحد غرب نيست

مایكل روبین. تحلیلگر مؤسسه امریكن‌انترپرایز

رئیس‌جمهوری جاه‌طلب ترکیه برنامه‌ای فراتر از آنچه تصور می‌کنیم در سر دارد. رجب طیب اردوغان 18 سال است قدرت را در ترکیه قبضه کرده و از جهاتی این کشور را هم از نظر اقتصادی در داخل و هم از منظر سیاسی در سطح جهانی متحول کرده است. جاه‌طلبی اردوغان فراتر از آن چیزی است که احیای میراث امپراتوری عثمانی و تبدیل ترکیه به یک بازیگر قدرتمند و تأثیرگذار منطقه‌ای نامیده می‌شود. واقعیت این است که اردوغان به دنبال تغییر شکل نظم لیبرال جهانی پس از جنگ جهانی دوم است.

اردوغان برای رسیدن به این خواسته خود، هیچ پنهان‌کاری‌ای نمی‌کند و همه چیز را عیان کرده است. سال‌هاست او شعار «جهان بزرگ‌تر از پنج کشور است» را مطرح می‌کند که به نفوذ و حق وتوی پنج کشور ایالات متحده، روسیه، بریتانیا، چین و فرانسه در شورای امنیت سازمان ملل متحد اشاره دارد.
«سامی کوهن» که به مدت شش دهه در ستونی ثابت در روزنامه «ملیت»، تحولات ترکیه را زیر نظر داشته است، اعتقاد دارد «اولویت اردوغان نه‌تنها احیای میراث امپراتوری عثمانی و ارتقای جایگاه آنکارا، بلکه ایجاد نظم نوین جهانی است». اردوغان برای انجام این کار از عرف موجود سرپیچی می‌کند، دیپلماسی را کنار می‌گذارد، اقدام به تحریک دیگران می‌کند و برای خروج از بحرانی که ایجاد کرده، به امید انفعال همیشگی غرب می‌ماند. برای مثال، اردوغان مشروعیت معاهده لوزان که در سال 1923 به امضا رسیده و مرزهای ترکیه را تعیین کرده، زیر سؤال برده است. نزدیکان او بارها نقشه‌هایی را منتشر کرده‌اند که قلمرو ترکیه را بزرگ‌تر از مرزهای رسمی این کشور نشان می‌دهد و بخشی از خاک کشورهای همسایه را هم دربر می‌گیرد.
اردوغان با نگاه به گوی كریستالی خود، از آنچه «روشن‌بینی و بصیرت» می‌نامد، لذت می‌برد؛ در‌حالی‌که اردوغان از مداخله ترکیه در سوریه دفاع می‌كند و این اقدام را مصداق بارز مبارزه با تروریسم می‌داند، نیروهای او متعاقبا مناطق کردنشین را پاک‌سازی می‌كنند، هر روز بر تعداد پست‌های بازرسی ترکیه در این مناطق افزوده می‌شود و حتی اخیرا برای افرادی كه در این مناطق و مناطق تحت اشغال تركیه زندگی می‌كنند، كارت شناسایی تركیه صادر می‌شود.
همین امر درباره عراق نیز صادق است؛ اردوغان نه‌تنها ادعاهای نزدیک به یک قرن گذشته تركیه در قبال موصل و کرکوک نفت‌خیز را تكرار می‌كند، بلكه پا را فراتر گذاشته و تاكنون هزارو 150 سرباز در خاک عراق مستقر کرده است. تركیه به‌طور مكرر در حال تهاجم است و خبری از عقب‌نشینی نیست. سیاست‌های جنگ‌طلبانه تركیه در دریای اژه و مدیترانه، وضعیت در این مناطق را هم بحرانی كرده است. نیروهای ترکیه جزایر یونان را تهدید می‌كنند و مناطق ویژه اقتصادی در دریای مدیترانه را به چالش می‌کشند.
تركیه حدود نیم‌قرن پیش قبرس شمالی را اشغال كرد و اردوغان دست‌اندازی و تهدید این منطقه را آشكارتر از سال‌های قبل كرده است. رئیس‌جمهوری این كشور خلاف قطع‌نامه‌های سازمان ملل متحد وارد منطقه «واروشا» شد و فرودگاه اشغال‌شده «لفکونیکو» را به پایگاه هواپیماهای بدون سرنشین تركیه تبدیل کرد. این پایگاه قرار است نقش مهمی در عملیات توسعه‌طلبانه تركیه در شرق مدیترانه و بخش گسترده‌ای از شمال آفریقا ایفا كند.
تركیه در سال‌های اخیر بیش از گذشته به لیبی، یكی از مهم‌ترین كشورهای شمال آفریقا، نزدیك شده است. توافق‌نامه‌های ترکیه و دولت وفاق لیبی كه به غیر از جنبه‌های اقتصادی، نظامی و سیاسی شامل ترسیم مرزهای آبی بین دو کشور نیز می‌شود، در واقع یکی از مهم‌ترین اهداف اردوغان برای حضور در لیبی است.
نفوذ به شرق مدیترانه
دولت ترکیه می‌خواهد با دورزدن یونان، یک مرز آبی برای خود در شرق مدیترانه ایجاد کند تا بتواند از ذخایر عظیم نفت و گاز این منطقه سهمی به دست آورد. ترکیه سالانه ۴۰ میلیارد دلار برای خرید گاز طبیعی هزینه می‌کند و در حال حاضر كشتی‌های اکتشاف و حفاری در سواحل قبرس شمالی مشغول انجام عملیات اکتشاف نفت و گاز هستند. دولت بخش یونانی قبرس نیز با اعتراض به این اقدام ترکیه، آن را تجاوز به حق حاکمیت خود می‌داند.
مشكلات تركیه اردوغان و قبرس تنها به این موارد ختم نمی‌شود؛ اسلام‌گرایان مورد حمایت اردوغان، حضوری پررنگ‌تر از همیشه در جامعه ترك‌نشین قبرس دارند و در كنار هواپیماهای بدون سرنشین تركیه، نقش بازوی قدرتمند حكومت اردوغان را ایفا می‌كنند. هواپیماهای بدون سرنشین ترکیه و شبه‌نظامیان نیابتی این كشور پیش از این هم در سوریه نقش‌آفرینی كردند و در لیبی نیز رهبر اسلام‌گرای لیبی را از‌ حمله نیروهای مورد حمایت مصر نجات دادند. نیروی هوایی ترکیه و همین شبه‌نظامیان از حمله غافلگیرکننده جمهوری آذربایجان به منطقه ارمنی‌نشین قره‌باغ در صدمین سالگرد حمله عثمانی به ارمنستان نیز حمایت كردند.
توسعه‌طلبی‌های اردوغان پایانی ندارد. رئیس‌جمهوری تركیه مدارس متعلق به فتح‌الله گولن، رقیب خود را كه در آمریكا زندگی می‌كند، تصرف و آنها را به پایگاه‌های افراطیون مورد حمایت خود تبدیل كرد.
بازی با كارت تحریم
آنكارا در قطر و سومالی هم پایگاه دارد و می‌خواهد حضوری پررنگ در خاورمیانه و آفریقا داشته باشد. «ابی احمد»، نخست‌وزیر اتیوپی و «محمد فرماجو»، رئیس‌جمهوری سومالی نیز برای مقابله با ناآرامی‌های داخلی اخیر و سركوب مخالفان خود، به دنبال خرید هواپیماهای بدون سرنشین ترکیه هستند.
اردوغان هم در ازای قراردادهای تجاری با طرف مقابل بازی ‌می‌كند. رئیس‌جمهوری تركیه در ظاهر تمایل به انجام یك‌سری اقدامات ندارد، برای مثال به دلیل تحریم آمریكا علیه گروه حماس اعلام كرده به این گروه كمك نمی‌كند، اما در عوض به گروه «سادات» كمك مالی می‌كند كه یك پیمانكار نظامی اسلام‌گرا در منطقه است و با حماس رابطه دارد.
مدتی طولانی است كه وزارت خارجه تركیه سیاست‌هایش را بر اساس آرزوهای خود تنظیم کرده است. انکار واقعیت خطرناک است و تركیه تاوان آن را خواهد داد. با‌این‌حال، تردیدی نیست كه ترکیه تغییر کرده است. اردوغان در نزدیک به دو دهه حکومت، ارتش جدیدی را بر اساس شخصیت و خواسته‌های خود ایجاد کرده است و باور اینکه ترکیه پس از مرگ اردوغان به وضعیت قبل از او باز خواهد گشت، تصوری ساده‌لوحانه است؛ او از زمان نخست‌وزیر‌شدن در سال 2003، بیش از 30 میلیون دانش‌آموز را مطابق افكار توسعه‌طلبانه و خطرناك سیاسی خود تربیت كرده است. تمام این مسائل نشان می‌دهد ترکیه را دیگر نمی‌توان یك متحد غرب به شمار آورد. زمان آن فرارسیده که سیاست‌ها در قبال چنین قدرتی را که می‌خواهد با تغییر در نظم جهانی، اعمال نفوذ كند و با ابزارهای دیپلماتیک، اقتصادی و نیروهای نیابتی، اقدامات توسعه‌طلبانه خود را در خارج از مرزهای شناخته‌شده و رسمی‌اش پیش ببرد، مورد بازبینی قرار دهیم.
منبع: National Interest

رئیس‌جمهوری جاه‌طلب ترکیه برنامه‌ای فراتر از آنچه تصور می‌کنیم در سر دارد. رجب طیب اردوغان 18 سال است قدرت را در ترکیه قبضه کرده و از جهاتی این کشور را هم از نظر اقتصادی در داخل و هم از منظر سیاسی در سطح جهانی متحول کرده است. جاه‌طلبی اردوغان فراتر از آن چیزی است که احیای میراث امپراتوری عثمانی و تبدیل ترکیه به یک بازیگر قدرتمند و تأثیرگذار منطقه‌ای نامیده می‌شود. واقعیت این است که اردوغان به دنبال تغییر شکل نظم لیبرال جهانی پس از جنگ جهانی دوم است.

اردوغان برای رسیدن به این خواسته خود، هیچ پنهان‌کاری‌ای نمی‌کند و همه چیز را عیان کرده است. سال‌هاست او شعار «جهان بزرگ‌تر از پنج کشور است» را مطرح می‌کند که به نفوذ و حق وتوی پنج کشور ایالات متحده، روسیه، بریتانیا، چین و فرانسه در شورای امنیت سازمان ملل متحد اشاره دارد.
«سامی کوهن» که به مدت شش دهه در ستونی ثابت در روزنامه «ملیت»، تحولات ترکیه را زیر نظر داشته است، اعتقاد دارد «اولویت اردوغان نه‌تنها احیای میراث امپراتوری عثمانی و ارتقای جایگاه آنکارا، بلکه ایجاد نظم نوین جهانی است». اردوغان برای انجام این کار از عرف موجود سرپیچی می‌کند، دیپلماسی را کنار می‌گذارد، اقدام به تحریک دیگران می‌کند و برای خروج از بحرانی که ایجاد کرده، به امید انفعال همیشگی غرب می‌ماند. برای مثال، اردوغان مشروعیت معاهده لوزان که در سال 1923 به امضا رسیده و مرزهای ترکیه را تعیین کرده، زیر سؤال برده است. نزدیکان او بارها نقشه‌هایی را منتشر کرده‌اند که قلمرو ترکیه را بزرگ‌تر از مرزهای رسمی این کشور نشان می‌دهد و بخشی از خاک کشورهای همسایه را هم دربر می‌گیرد.
اردوغان با نگاه به گوی كریستالی خود، از آنچه «روشن‌بینی و بصیرت» می‌نامد، لذت می‌برد؛ در‌حالی‌که اردوغان از مداخله ترکیه در سوریه دفاع می‌كند و این اقدام را مصداق بارز مبارزه با تروریسم می‌داند، نیروهای او متعاقبا مناطق کردنشین را پاک‌سازی می‌كنند، هر روز بر تعداد پست‌های بازرسی ترکیه در این مناطق افزوده می‌شود و حتی اخیرا برای افرادی كه در این مناطق و مناطق تحت اشغال تركیه زندگی می‌كنند، كارت شناسایی تركیه صادر می‌شود.
همین امر درباره عراق نیز صادق است؛ اردوغان نه‌تنها ادعاهای نزدیک به یک قرن گذشته تركیه در قبال موصل و کرکوک نفت‌خیز را تكرار می‌كند، بلكه پا را فراتر گذاشته و تاكنون هزارو 150 سرباز در خاک عراق مستقر کرده است. تركیه به‌طور مكرر در حال تهاجم است و خبری از عقب‌نشینی نیست. سیاست‌های جنگ‌طلبانه تركیه در دریای اژه و مدیترانه، وضعیت در این مناطق را هم بحرانی كرده است. نیروهای ترکیه جزایر یونان را تهدید می‌كنند و مناطق ویژه اقتصادی در دریای مدیترانه را به چالش می‌کشند.
تركیه حدود نیم‌قرن پیش قبرس شمالی را اشغال كرد و اردوغان دست‌اندازی و تهدید این منطقه را آشكارتر از سال‌های قبل كرده است. رئیس‌جمهوری این كشور خلاف قطع‌نامه‌های سازمان ملل متحد وارد منطقه «واروشا» شد و فرودگاه اشغال‌شده «لفکونیکو» را به پایگاه هواپیماهای بدون سرنشین تركیه تبدیل کرد. این پایگاه قرار است نقش مهمی در عملیات توسعه‌طلبانه تركیه در شرق مدیترانه و بخش گسترده‌ای از شمال آفریقا ایفا كند.
تركیه در سال‌های اخیر بیش از گذشته به لیبی، یكی از مهم‌ترین كشورهای شمال آفریقا، نزدیك شده است. توافق‌نامه‌های ترکیه و دولت وفاق لیبی كه به غیر از جنبه‌های اقتصادی، نظامی و سیاسی شامل ترسیم مرزهای آبی بین دو کشور نیز می‌شود، در واقع یکی از مهم‌ترین اهداف اردوغان برای حضور در لیبی است.
نفوذ به شرق مدیترانه
دولت ترکیه می‌خواهد با دورزدن یونان، یک مرز آبی برای خود در شرق مدیترانه ایجاد کند تا بتواند از ذخایر عظیم نفت و گاز این منطقه سهمی به دست آورد. ترکیه سالانه ۴۰ میلیارد دلار برای خرید گاز طبیعی هزینه می‌کند و در حال حاضر كشتی‌های اکتشاف و حفاری در سواحل قبرس شمالی مشغول انجام عملیات اکتشاف نفت و گاز هستند. دولت بخش یونانی قبرس نیز با اعتراض به این اقدام ترکیه، آن را تجاوز به حق حاکمیت خود می‌داند.
مشكلات تركیه اردوغان و قبرس تنها به این موارد ختم نمی‌شود؛ اسلام‌گرایان مورد حمایت اردوغان، حضوری پررنگ‌تر از همیشه در جامعه ترك‌نشین قبرس دارند و در كنار هواپیماهای بدون سرنشین تركیه، نقش بازوی قدرتمند حكومت اردوغان را ایفا می‌كنند. هواپیماهای بدون سرنشین ترکیه و شبه‌نظامیان نیابتی این كشور پیش از این هم در سوریه نقش‌آفرینی كردند و در لیبی نیز رهبر اسلام‌گرای لیبی را از‌ حمله نیروهای مورد حمایت مصر نجات دادند. نیروی هوایی ترکیه و همین شبه‌نظامیان از حمله غافلگیرکننده جمهوری آذربایجان به منطقه ارمنی‌نشین قره‌باغ در صدمین سالگرد حمله عثمانی به ارمنستان نیز حمایت كردند.
توسعه‌طلبی‌های اردوغان پایانی ندارد. رئیس‌جمهوری تركیه مدارس متعلق به فتح‌الله گولن، رقیب خود را كه در آمریكا زندگی می‌كند، تصرف و آنها را به پایگاه‌های افراطیون مورد حمایت خود تبدیل كرد.
بازی با كارت تحریم
آنكارا در قطر و سومالی هم پایگاه دارد و می‌خواهد حضوری پررنگ در خاورمیانه و آفریقا داشته باشد. «ابی احمد»، نخست‌وزیر اتیوپی و «محمد فرماجو»، رئیس‌جمهوری سومالی نیز برای مقابله با ناآرامی‌های داخلی اخیر و سركوب مخالفان خود، به دنبال خرید هواپیماهای بدون سرنشین ترکیه هستند.
اردوغان هم در ازای قراردادهای تجاری با طرف مقابل بازی ‌می‌كند. رئیس‌جمهوری تركیه در ظاهر تمایل به انجام یك‌سری اقدامات ندارد، برای مثال به دلیل تحریم آمریكا علیه گروه حماس اعلام كرده به این گروه كمك نمی‌كند، اما در عوض به گروه «سادات» كمك مالی می‌كند كه یك پیمانكار نظامی اسلام‌گرا در منطقه است و با حماس رابطه دارد.
مدتی طولانی است كه وزارت خارجه تركیه سیاست‌هایش را بر اساس آرزوهای خود تنظیم کرده است. انکار واقعیت خطرناک است و تركیه تاوان آن را خواهد داد. با‌این‌حال، تردیدی نیست كه ترکیه تغییر کرده است. اردوغان در نزدیک به دو دهه حکومت، ارتش جدیدی را بر اساس شخصیت و خواسته‌های خود ایجاد کرده است و باور اینکه ترکیه پس از مرگ اردوغان به وضعیت قبل از او باز خواهد گشت، تصوری ساده‌لوحانه است؛ او از زمان نخست‌وزیر‌شدن در سال 2003، بیش از 30 میلیون دانش‌آموز را مطابق افكار توسعه‌طلبانه و خطرناك سیاسی خود تربیت كرده است. تمام این مسائل نشان می‌دهد ترکیه را دیگر نمی‌توان یك متحد غرب به شمار آورد. زمان آن فرارسیده که سیاست‌ها در قبال چنین قدرتی را که می‌خواهد با تغییر در نظم جهانی، اعمال نفوذ كند و با ابزارهای دیپلماتیک، اقتصادی و نیروهای نیابتی، اقدامات توسعه‌طلبانه خود را در خارج از مرزهای شناخته‌شده و رسمی‌اش پیش ببرد، مورد بازبینی قرار دهیم.
منبع: National Interest

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.