|

نگاهی به فیلم «خورشید‌»

گنج درون

پژمان دادخواه: مجید مجیدی یکی از کارگردان‌هایی است که به‌واسطه پرداختن به دنیای کودکان در پرتو مسائل معنوی، چهره شناخته‌شده‌ای است. او این‌بار در فیلم «خورشید» از زاویه دیگری به دنیای کودکان پرداخته و به‌طور جدی مصائب کودکان کار را در کانون توجه قرار داده است. این فیلم درباره علی، کودک کاری است که مادرش در بیمارستان روانی بستری است و هاشم که مرد خلافکاری است، او را وسوسه می‌کند تا به گنجی دست یابد و با سهمی که دریافت می‌کند، مادرش را بیرون آورد و در یک خانه کنار هم زندگی کنند. هاشم به علی می‌گوید تنها راه رسیدن به گنج، از طریق آب‌انبار مدرسه است. به همین جهت علی با دوستانش در مدرسه ثبت‌نام می‌کنند و با زیرکی به آب‌انبار دست می‌یابند و با تلاش زیاد تونلی حفر می‌کنند تا به گنج برسند.
یکی از مسائلی که معمولا در سینمای مجید مجیدی زیاد دیده می‌شود و آثار او را متمایز و دارای امضا می‌کند، نمادپردازی و توسل به عناصر طبیعت مانند نور و روشنایی، آب و‌... در هر‌جا و به هر شکل است؛ خواه در دل طبیعت و خواه در فضای شهری‌. انگار آدمی در کنار این عناصر به اصل خود نزدیک شده و رستگار می‌شود و به آرامش دست می‌یابد. به نظرم اوج این‌گونه نمادپردازی شاعرانه و عارفانه را می‌توان در فیلم رنگ‌خدا دید که به نوعی معصومیت و خلوص دنیای کودکانه در پرتو عناصر طبیعت و نمادهای معنوی پر‌رنگ و برجسته می‌شود. مجیدی در این فیلم هم به سیاق سایر آثارش با تکیه بر نماد‌پردازی سعی کرده به فضای شاعرانه دست پیدا کند و روایتش را در پرتو معانی ضمنی پیش برد. در ابتدای فیلم، بچه‌ها پس از فرار از پارکینگ، در حوضِ‌ آب‌گردی شنا می‌کنند که تلألؤ نور در آن، جنبه معنوی‌اش را دو‌چندان می‌کند و همین امر می‌تواند یادآور معصومیت کودکانه و تطهیر آنها و پیش‌درآمدی بر تغییر مسیرشان باشد. پس نور و آب به‌واسطه روشنایی و پاکی از همان ابتدا مورد تأکید قرار گرفته و نقش مهمی را ایفا می‌کنند و در طول فیلم هم به طرق مختلف شاهدش هستیم. عنصر مهم دیگری که از همان آغاز فیلم بر آن تأکید شده، کبوتر است. علی دزدکی کبوتر هاشم را گرفته و با ترس و واهمه قرار است او را پس دهد‌ اما هاشم از آن می‌گذرد و به خاطر نقشه‌ای که در سر دارد، آن‌ را به علی هدیه می‌دهد و از اینجا به بعد، تغییرات تدریجی در زندگی او رخ می‌دهد. نمونه دیگر، صحنه‌ای است که علی کبوترها را پرواز می‌دهد و می‌توان این صحنه را با صحنه بالارفتن بچه‌ها از دیوار مدرسه تطبیق داد که هر دو از صحنه‌های بسیار زیبا و تأثیرگذار فیلم هستند. پرواز کبوتر‌ها، نشانگر رهایی از قفسی است که به اجبار گرفتار آن شده‌اند و می‌تواند غیر‌مستقیم اشاره‌ای باشد به کودکان کاری که در دست کارفرماها اسیر و گرفتار شده‌اند و برای آزادی به مدرسه پناه می‌برند.
مسئله اصلی فیلم، یعنی پیدا‌کردن گنج، همان ابتدا مطرح می‌شود. در‌واقع هاشم مسیر رسیدن به گنج را درست نشان داده است. اما گنج واقعی در همان مدرسه است؛ مدرسه خورشید که خود عامل طلوع و تابش است و به‌عنوان ناجی و حامی، استعداد کودکان را در رشته‌های مختلف کشف کرده و زندگی‌شان را دگرگون می‌کند. بچه‌هایی که هر‌کدام از آ‌نها در جست‌وجوی خوشبختی هستند و فکر می‌کنند زندگی‌شان با رسیدن به گنج دگرگون می‌شود‌ اما اگر نیک بنگریم، گنج اصلی و واقعی درون هر‌کدام از آنهاست. گنج واقعی، قابلیت‌ها و نبوغشان است که نادیده گرفته شده و بنا به فقری که به اجبار در آن قرار گرفته‌اند، تنها دستاورد آنها کار یدی و سخت است که برای زنده‌ماندن محکوم به انجام آن هستند. در‌واقع پیدا‌کردن خوشبختی و گنج در زیرِ ‌زمین می‌تواند دلالت بر قابلیت‌های پنهان و نهفته هر‌کدام از آنها باشد که نیازمند کاوش است ‌و این کاوش تنها در مدرسه اتفاق می‌افتد. در‌نهایت علی پس از تلاش برای یافتن گنج در زیرِ زمین و فهمیدن اصل ماجرا، با فشار آب به بیرون پرتاب می‌شود و تصورات و باورهای غلطش تطهیر می‌شود و دست‌آخر زنگ مدرسه را به صدا در‌می‌آورد. انگار با رسیدن به نور حقیقت، راهش را پیدا کرده و این‌بار خورشید تازه‌ای طلوع کرده که به تغییر مسیر و بیداری‌اش منجر شده است.
همچنین انتخاب کودکان کار به‌عنوان بازیگر نیز اقدامی تحسین‌برانگیز در راستای کشف گنج درون هر‌کدام از آنهاست و یکی از محاسن فیلم حضور این عزیزان است که با بازی درخشان و باورپذیرشان به تأثیرگذاری فیلم کمک شایان‌توجهی کرده‌اند.
علی‌رغم جنبه‌های مثبت فیلم که پرداختن به معضلات اجتماعی و تکیه بر نمادها‌ست، به نظر می‌رسد بخش‌هایی از فیلم به ورطه تکرار افتاده و کمی طولانی شده است. در این فاصله می‌توانست دست‌کم به یک‌سری از مسائل بنیادی فیلم و شخصیت‌ها بیشتر پرداخته شود. بعضی از شخصیت‌ها مثل مادر علی، هاشم و مدیر مدرسه عمیقا پردازش نشده و با تکیه بر طراحی لباس، گریم و چند جمله به یک تیپ بدل شده‌اند و کارکردشان فقط در حد یک محرک برای علی است. همچنین خیلی موجز و گذرا به زمینه‌های فقر کودکان کار پرداخته شده و اطلاعات خیلی سطحی در این زمینه داده می‌شود. اگر این بنیان‌ها و ریشه‌ها به‌طور عمیق در فیلم بیان می‌شد، شاید در واکاوی دردها و آسیب‌شناسی اجتماعی بیشتر راهگشا بود و با تکیه بر اصل آگاهی‌بخشی، مخاطب دست‌کم به آگاهی عمیق‌تری در این حوزه دست پیدا می‌کرد. مسئله دیگری که ‌جایش در فیلم خالی است و می‌توانست به‌عنوان یک عامل مؤثر در فیلم عمل کند، پرداختن به مکان و جغرافیایی بود که سرنوشت این کودکان با آن گره خورده و در پرتو آن معنا پیدا می‌کند. به‌جز چند نمای بسته از یک‌سری مکان شهری، تصویر مشخص و کاملی از شهر نداریم و خیلی کوتاه به هر‌کدام از آنها پرداخته و آن بعد گسترده شهر به‌عنوان یک عامل اثرگذار را شاهد نیستیم.
د‌رنهایت می‌توان گفت خورشید از لحاظ پرداختن به مسائل اجتماعی و انسانی و توجه ویژه به معضلات کودکان کار، فیلم خوب و ارزشمندی است‌ اما نسبت به فیلم‌های بچه‌های آسمان، رنگ خدا و باران در سطح پایین‌تری قرار می‌گیرد.

پژمان دادخواه: مجید مجیدی یکی از کارگردان‌هایی است که به‌واسطه پرداختن به دنیای کودکان در پرتو مسائل معنوی، چهره شناخته‌شده‌ای است. او این‌بار در فیلم «خورشید» از زاویه دیگری به دنیای کودکان پرداخته و به‌طور جدی مصائب کودکان کار را در کانون توجه قرار داده است. این فیلم درباره علی، کودک کاری است که مادرش در بیمارستان روانی بستری است و هاشم که مرد خلافکاری است، او را وسوسه می‌کند تا به گنجی دست یابد و با سهمی که دریافت می‌کند، مادرش را بیرون آورد و در یک خانه کنار هم زندگی کنند. هاشم به علی می‌گوید تنها راه رسیدن به گنج، از طریق آب‌انبار مدرسه است. به همین جهت علی با دوستانش در مدرسه ثبت‌نام می‌کنند و با زیرکی به آب‌انبار دست می‌یابند و با تلاش زیاد تونلی حفر می‌کنند تا به گنج برسند.
یکی از مسائلی که معمولا در سینمای مجید مجیدی زیاد دیده می‌شود و آثار او را متمایز و دارای امضا می‌کند، نمادپردازی و توسل به عناصر طبیعت مانند نور و روشنایی، آب و‌... در هر‌جا و به هر شکل است؛ خواه در دل طبیعت و خواه در فضای شهری‌. انگار آدمی در کنار این عناصر به اصل خود نزدیک شده و رستگار می‌شود و به آرامش دست می‌یابد. به نظرم اوج این‌گونه نمادپردازی شاعرانه و عارفانه را می‌توان در فیلم رنگ‌خدا دید که به نوعی معصومیت و خلوص دنیای کودکانه در پرتو عناصر طبیعت و نمادهای معنوی پر‌رنگ و برجسته می‌شود. مجیدی در این فیلم هم به سیاق سایر آثارش با تکیه بر نماد‌پردازی سعی کرده به فضای شاعرانه دست پیدا کند و روایتش را در پرتو معانی ضمنی پیش برد. در ابتدای فیلم، بچه‌ها پس از فرار از پارکینگ، در حوضِ‌ آب‌گردی شنا می‌کنند که تلألؤ نور در آن، جنبه معنوی‌اش را دو‌چندان می‌کند و همین امر می‌تواند یادآور معصومیت کودکانه و تطهیر آنها و پیش‌درآمدی بر تغییر مسیرشان باشد. پس نور و آب به‌واسطه روشنایی و پاکی از همان ابتدا مورد تأکید قرار گرفته و نقش مهمی را ایفا می‌کنند و در طول فیلم هم به طرق مختلف شاهدش هستیم. عنصر مهم دیگری که از همان آغاز فیلم بر آن تأکید شده، کبوتر است. علی دزدکی کبوتر هاشم را گرفته و با ترس و واهمه قرار است او را پس دهد‌ اما هاشم از آن می‌گذرد و به خاطر نقشه‌ای که در سر دارد، آن‌ را به علی هدیه می‌دهد و از اینجا به بعد، تغییرات تدریجی در زندگی او رخ می‌دهد. نمونه دیگر، صحنه‌ای است که علی کبوترها را پرواز می‌دهد و می‌توان این صحنه را با صحنه بالارفتن بچه‌ها از دیوار مدرسه تطبیق داد که هر دو از صحنه‌های بسیار زیبا و تأثیرگذار فیلم هستند. پرواز کبوتر‌ها، نشانگر رهایی از قفسی است که به اجبار گرفتار آن شده‌اند و می‌تواند غیر‌مستقیم اشاره‌ای باشد به کودکان کاری که در دست کارفرماها اسیر و گرفتار شده‌اند و برای آزادی به مدرسه پناه می‌برند.
مسئله اصلی فیلم، یعنی پیدا‌کردن گنج، همان ابتدا مطرح می‌شود. در‌واقع هاشم مسیر رسیدن به گنج را درست نشان داده است. اما گنج واقعی در همان مدرسه است؛ مدرسه خورشید که خود عامل طلوع و تابش است و به‌عنوان ناجی و حامی، استعداد کودکان را در رشته‌های مختلف کشف کرده و زندگی‌شان را دگرگون می‌کند. بچه‌هایی که هر‌کدام از آ‌نها در جست‌وجوی خوشبختی هستند و فکر می‌کنند زندگی‌شان با رسیدن به گنج دگرگون می‌شود‌ اما اگر نیک بنگریم، گنج اصلی و واقعی درون هر‌کدام از آنهاست. گنج واقعی، قابلیت‌ها و نبوغشان است که نادیده گرفته شده و بنا به فقری که به اجبار در آن قرار گرفته‌اند، تنها دستاورد آنها کار یدی و سخت است که برای زنده‌ماندن محکوم به انجام آن هستند. در‌واقع پیدا‌کردن خوشبختی و گنج در زیرِ ‌زمین می‌تواند دلالت بر قابلیت‌های پنهان و نهفته هر‌کدام از آنها باشد که نیازمند کاوش است ‌و این کاوش تنها در مدرسه اتفاق می‌افتد. در‌نهایت علی پس از تلاش برای یافتن گنج در زیرِ زمین و فهمیدن اصل ماجرا، با فشار آب به بیرون پرتاب می‌شود و تصورات و باورهای غلطش تطهیر می‌شود و دست‌آخر زنگ مدرسه را به صدا در‌می‌آورد. انگار با رسیدن به نور حقیقت، راهش را پیدا کرده و این‌بار خورشید تازه‌ای طلوع کرده که به تغییر مسیر و بیداری‌اش منجر شده است.
همچنین انتخاب کودکان کار به‌عنوان بازیگر نیز اقدامی تحسین‌برانگیز در راستای کشف گنج درون هر‌کدام از آنهاست و یکی از محاسن فیلم حضور این عزیزان است که با بازی درخشان و باورپذیرشان به تأثیرگذاری فیلم کمک شایان‌توجهی کرده‌اند.
علی‌رغم جنبه‌های مثبت فیلم که پرداختن به معضلات اجتماعی و تکیه بر نمادها‌ست، به نظر می‌رسد بخش‌هایی از فیلم به ورطه تکرار افتاده و کمی طولانی شده است. در این فاصله می‌توانست دست‌کم به یک‌سری از مسائل بنیادی فیلم و شخصیت‌ها بیشتر پرداخته شود. بعضی از شخصیت‌ها مثل مادر علی، هاشم و مدیر مدرسه عمیقا پردازش نشده و با تکیه بر طراحی لباس، گریم و چند جمله به یک تیپ بدل شده‌اند و کارکردشان فقط در حد یک محرک برای علی است. همچنین خیلی موجز و گذرا به زمینه‌های فقر کودکان کار پرداخته شده و اطلاعات خیلی سطحی در این زمینه داده می‌شود. اگر این بنیان‌ها و ریشه‌ها به‌طور عمیق در فیلم بیان می‌شد، شاید در واکاوی دردها و آسیب‌شناسی اجتماعی بیشتر راهگشا بود و با تکیه بر اصل آگاهی‌بخشی، مخاطب دست‌کم به آگاهی عمیق‌تری در این حوزه دست پیدا می‌کرد. مسئله دیگری که ‌جایش در فیلم خالی است و می‌توانست به‌عنوان یک عامل مؤثر در فیلم عمل کند، پرداختن به مکان و جغرافیایی بود که سرنوشت این کودکان با آن گره خورده و در پرتو آن معنا پیدا می‌کند. به‌جز چند نمای بسته از یک‌سری مکان شهری، تصویر مشخص و کاملی از شهر نداریم و خیلی کوتاه به هر‌کدام از آنها پرداخته و آن بعد گسترده شهر به‌عنوان یک عامل اثرگذار را شاهد نیستیم.
د‌رنهایت می‌توان گفت خورشید از لحاظ پرداختن به مسائل اجتماعی و انسانی و توجه ویژه به معضلات کودکان کار، فیلم خوب و ارزشمندی است‌ اما نسبت به فیلم‌های بچه‌های آسمان، رنگ خدا و باران در سطح پایین‌تری قرار می‌گیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.