صیانت حقیقی
اگر گفته شود «طرح صیانت از کاربران در فضای مجازی» (که چنین به نظر میرسد برای تصویب نهایی در مجلس قدرتمندانه پیش برده میشود) در دو، سه روز اخیر اصلیترین موضوع مورد بحث ایرانیها در فضای مجازی و حقیقی بوده، سخن گزافی گفته نشده است. این طرح مجلس شورای اسلامی به طرز قابلتوجه و شاید استثنائی، طرحی است که در جریان تصویب با طیف گستردهای از مخالفتها از چهرههای رسمی، سیاسی تا غیررسمی و مدنی روبهرو شده است. اگر خاستگاه اصیل و دلسوزانه برای مقابله با برخی ناهنجاریها در فضای مجازی برای این طرح قائل باشیم، خود این طرح بهعنوان ابزار تحقق این خاستگاه (و هدف)، نهتنها بهشدت و عمیقا در برابر آن هدف قرار گرفته بلکه قانونیشدن آن، نوعی اغتشاش و بیاعتباری حکمرانی اینترنتی برای کشور به بار میآورد. نگارنده بهعنوان یک فعال فضای مجازی و دههها کار و تحقیق رسانهای، بر این باور است که میتوان مثل همه کشورهای جهان، با توضیحی که در ادامه میآید، بدون «طرح صیانت از کاربران در فضای مجازی» از کاربران و شهروندان ایرانی صیانت و محافظت کرد.
ویژگی کاربری ایرانی شبکههای اجتماعی
1- تحقیقا ایرانیان تنها ملتی هستند که نیاز اصلی اطلاعجویی خود را از فضای مجازی (شبکههای اجتماعی) تأمین میکنند.
2- کاربری ایرانی شبکههای اجتماعی برعکس دیگر کشورها، بر شبکههای اجتماعی کارکردی بیش از ظرفیت و تعریف معمول و متعارف آن در جهان بار کرده بهطوریکه فضای ایرانی این شبکهها آمیخته با اخبار و اطلاعات راست و دروغ، سرگرمی و اطلاعات هدفمند با سرمنشأ خارجی شده است.
3- کارکرد نانوشته رسانههای اجتماعی (در جهان) عمدتا حول دو محور است: نظر و داده فان (مطالب سرگرمکننده و جذاب). اما در کاربری و فضای ایرانی این شبکهها علاوه بر این دو محور، نیاز تأمین اخبار و اطلاعات و آگاهی مخاطب بهعنوان اصلیترین کارکرد و وظیفه رسانه نیز بر عهده این رسانهها گذاشته شده است. همین کارکرد اخیر یعنی نیاز به اطلاعجویی و آگاهیطلبی مخاطب ظاهرا خاستگاه اختلافات و مبنای تدوین این طرح قرار گرفته است. علت چنین «کارکردافزایی» برای رسانههای اجتماعی در فضای کاربری ایرانی شبکههای اجتماعی، مشخصا ناشی از سیاستگذاریها و رویکردهای گوناگون غلط دهههای اخیر در کشور بوده که باعث شده از رسانههای حقیقی (رسانههای معمول مکتوب، دیداری و شنیداری) «کارکردزدایی» شود. حاصل چنین تصمیمات و رویکردها این شده که کارکرد اطلاعدهی و آگاهیبخشی از رسانههای حقیقی به رسانههای مجازی محول شده و مخاطبان ایرانی از آن فضا به این فضا کوچ داده شدهاند. به بیان دیگر استقبال ایرانیان از شبکههای اجتماعی به دست خود ما و متأثر از این رویهها و سیاستهای داخلی و نه ذات این شبکهها بوده است. جذابیت رسانههای اجتماعی با
بیجذابیتسازی رسانههای حقیقی رقم خورده است. نباید تصور شود که این «کارکردزدایی-کارکردافزایی» فقط تأثیراتی محدود به حوزه رسانه و فرهنگ خواهد داشت بلکه همگان در وقایع چند سال اخیر شاهد این تأثیرات بر حوزههای سیاسی و امنیتی و حتی قضائی بودهایم. برای اینکه رسانههای اجتماعی (بدون شناسنامه، مسئولیتناپذیر، مملو از اخبار جعلی و اطلاعات هدفمند تهییج) از حیز انتفاع انداخته شوند، راه گریزی نیست مگر اینکه کارکرد (اطلاعدهی و آگاهیبخشی) را به رسانههای حقیقی داخلی برگردانیم. برای این مهم نیاز به تضمین آزادی بیان رسانهای، آزادی مطبوعات، تأمین شغلی و حرفهای رسانهها و روزنامهنگاران و آزادی و تضمین گزارشدهی از «کلیه امور کشور» به رسانههای داخلی و در یک کلام بهرسمیتشناختن رسانه بهعنوان یک نهاد از نهادهای اصلی سازنده و مقوم جامعه است. برای این نیاز، به قانونگذاری و ضمانتبخشیهای قانونی توسط مجلس برای نیل به این شکلگیری و شناسایی این نهاد (به معنای متداول نظری و جهانی آن) احتیاج است؛ کاری که از طرح صیانت از کاربران فضای مجازی کمهزینهتر و شدنی است؛ چراکه رسانههای حقیقی (داخلی) هرچه باشند عضو یک خانواده،
دارای شناسنامه، هویت و مسئولیتپذیری هستند و از هر فکر و مشیای که باشند، برای اعتلای کشور میکوشند. این باید به رسمیت شناخته و صیانت شود.
اگر گفته شود «طرح صیانت از کاربران در فضای مجازی» (که چنین به نظر میرسد برای تصویب نهایی در مجلس قدرتمندانه پیش برده میشود) در دو، سه روز اخیر اصلیترین موضوع مورد بحث ایرانیها در فضای مجازی و حقیقی بوده، سخن گزافی گفته نشده است. این طرح مجلس شورای اسلامی به طرز قابلتوجه و شاید استثنائی، طرحی است که در جریان تصویب با طیف گستردهای از مخالفتها از چهرههای رسمی، سیاسی تا غیررسمی و مدنی روبهرو شده است. اگر خاستگاه اصیل و دلسوزانه برای مقابله با برخی ناهنجاریها در فضای مجازی برای این طرح قائل باشیم، خود این طرح بهعنوان ابزار تحقق این خاستگاه (و هدف)، نهتنها بهشدت و عمیقا در برابر آن هدف قرار گرفته بلکه قانونیشدن آن، نوعی اغتشاش و بیاعتباری حکمرانی اینترنتی برای کشور به بار میآورد. نگارنده بهعنوان یک فعال فضای مجازی و دههها کار و تحقیق رسانهای، بر این باور است که میتوان مثل همه کشورهای جهان، با توضیحی که در ادامه میآید، بدون «طرح صیانت از کاربران در فضای مجازی» از کاربران و شهروندان ایرانی صیانت و محافظت کرد.
ویژگی کاربری ایرانی شبکههای اجتماعی
1- تحقیقا ایرانیان تنها ملتی هستند که نیاز اصلی اطلاعجویی خود را از فضای مجازی (شبکههای اجتماعی) تأمین میکنند.
2- کاربری ایرانی شبکههای اجتماعی برعکس دیگر کشورها، بر شبکههای اجتماعی کارکردی بیش از ظرفیت و تعریف معمول و متعارف آن در جهان بار کرده بهطوریکه فضای ایرانی این شبکهها آمیخته با اخبار و اطلاعات راست و دروغ، سرگرمی و اطلاعات هدفمند با سرمنشأ خارجی شده است.
3- کارکرد نانوشته رسانههای اجتماعی (در جهان) عمدتا حول دو محور است: نظر و داده فان (مطالب سرگرمکننده و جذاب). اما در کاربری و فضای ایرانی این شبکهها علاوه بر این دو محور، نیاز تأمین اخبار و اطلاعات و آگاهی مخاطب بهعنوان اصلیترین کارکرد و وظیفه رسانه نیز بر عهده این رسانهها گذاشته شده است. همین کارکرد اخیر یعنی نیاز به اطلاعجویی و آگاهیطلبی مخاطب ظاهرا خاستگاه اختلافات و مبنای تدوین این طرح قرار گرفته است. علت چنین «کارکردافزایی» برای رسانههای اجتماعی در فضای کاربری ایرانی شبکههای اجتماعی، مشخصا ناشی از سیاستگذاریها و رویکردهای گوناگون غلط دهههای اخیر در کشور بوده که باعث شده از رسانههای حقیقی (رسانههای معمول مکتوب، دیداری و شنیداری) «کارکردزدایی» شود. حاصل چنین تصمیمات و رویکردها این شده که کارکرد اطلاعدهی و آگاهیبخشی از رسانههای حقیقی به رسانههای مجازی محول شده و مخاطبان ایرانی از آن فضا به این فضا کوچ داده شدهاند. به بیان دیگر استقبال ایرانیان از شبکههای اجتماعی به دست خود ما و متأثر از این رویهها و سیاستهای داخلی و نه ذات این شبکهها بوده است. جذابیت رسانههای اجتماعی با
بیجذابیتسازی رسانههای حقیقی رقم خورده است. نباید تصور شود که این «کارکردزدایی-کارکردافزایی» فقط تأثیراتی محدود به حوزه رسانه و فرهنگ خواهد داشت بلکه همگان در وقایع چند سال اخیر شاهد این تأثیرات بر حوزههای سیاسی و امنیتی و حتی قضائی بودهایم. برای اینکه رسانههای اجتماعی (بدون شناسنامه، مسئولیتناپذیر، مملو از اخبار جعلی و اطلاعات هدفمند تهییج) از حیز انتفاع انداخته شوند، راه گریزی نیست مگر اینکه کارکرد (اطلاعدهی و آگاهیبخشی) را به رسانههای حقیقی داخلی برگردانیم. برای این مهم نیاز به تضمین آزادی بیان رسانهای، آزادی مطبوعات، تأمین شغلی و حرفهای رسانهها و روزنامهنگاران و آزادی و تضمین گزارشدهی از «کلیه امور کشور» به رسانههای داخلی و در یک کلام بهرسمیتشناختن رسانه بهعنوان یک نهاد از نهادهای اصلی سازنده و مقوم جامعه است. برای این نیاز، به قانونگذاری و ضمانتبخشیهای قانونی توسط مجلس برای نیل به این شکلگیری و شناسایی این نهاد (به معنای متداول نظری و جهانی آن) احتیاج است؛ کاری که از طرح صیانت از کاربران فضای مجازی کمهزینهتر و شدنی است؛ چراکه رسانههای حقیقی (داخلی) هرچه باشند عضو یک خانواده،
دارای شناسنامه، هویت و مسئولیتپذیری هستند و از هر فکر و مشیای که باشند، برای اعتلای کشور میکوشند. این باید به رسمیت شناخته و صیانت شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.