|

مروری بر «میان جیوه و اندوه»، مجموعه شعر تازه لیلا کردبچه

شرحِ دُچار

سلمان نظافت‌یزدی

«توی این دنیا دو تا تراژدی وجود دارد. یکی نرسیدن به چیزی که آرزویش را داری و یکی رسیدن به آن»
اسکار وایلد
سهراب سپهری در «منظومه مسافر» کوتاه و مختصر می‌گوید: «- چرا گرفته دلت، مثل آنکه تنهایی./- چقدر هم تنها!/ - خیال می‌کنم / دچار آن رگ پنهان رنگ‌ها هستی. / - دچار یعنی / - عاشق. ...» و از آن عبور می‌کند. اما آیا عشق به آسانی دست از سر عاشق برمی‌دارد؟
«میان جیوه و اندوه» مجموعه شعر تازه لیلا کردبچه که نشر نگاه به‌تازگی آن را منتشر کرده است، توضیحی شاعرانه و مبسوط درباره «دچار» است، درباره عاشق و شرایط صعبی که تجربه می‌کند. 48 شعر این کتاب پیوسته و گسسته با سایه بلندی از عشق بر سرشان قابل تفسیر و تأویل هستند. زنانگی شاعر در تمام شعرها منتشر شده است، او با ریزبینی زنانه‌ای از دست‌کشیدن بر روی دکمه پیراهنی تصویری عاشقانه بیرون می‌‎کشد: «فراموش می‌کنی آخرین‌بار / من را در کدام شعر دیده‌ای،/ و روزی که این سطرها را جایی بشنوی،/ دکمه‌ای گوشه خانه‌ات پیدا کرده‌ای/ که یادت نیست/ روزی از آستین «او» افتاده!».
خاطرات و اتفاقات عاشقانه که در گذشته رخ داده است، در این شعرها نقش پررنگی دارند. شاعر در واقعی‌بودن اتفاقات رخ‌داده و احتمالات و اتفاقات رخ‌نداده در رفت‌وآمد است، گاهی برای آن لحظات شیرین خرسند است و گاهی ترسِ نامعلومی از آینده دارد. «گفتم می‌روم و/ واقعا در شهر دیگری خانه داشتم،/ گفتم می‌مانم و/ واقعا ریشه‌هایم در تو به اعماق رسیده‌ بود/ نیمی هستم و نیمی نیستم،/ ریشه دوانده‌ام و دور شده‌ام/... خداحافظی کرده‌ام، / مانده‌ام و/ رفته‌ام ...».
عاشقانه‌های این کتاب توأم با اضطراب و ترس است. ترس ناشی از قرارگرفتن در وضعیتی بغرنج، ترس از تکرارنشدنِ لحظاتِ کوتاه دیدار و ترس از فراموش‌شدن؛ اگر ما از ذهن آدمی که دوستش داریم و دوستمان دارد پاک شویم چه اتفاقی می‌افتد؟ در بسیاری از شعرها میان جیوه و اندوه می‌توان پاسخ این سؤال را یافت. عشق یا وضعیت عاشقانه در این شعرها هم شفادهنده هستند و هم کشنده، ترکیب توأمانی از رنج و شادی، غصه و خوشی. آیا عشق کارکرد و چشم‌اندازی غیر از این دارد؟ ما بیشتر از کسانی رنج می‌بریم که دوستشان داریم. حالا به تمام این فراز و فرودها رنج دوری را هم اضافه کنید، دیگر رمقی برای راوی باقی نخواهد ماند، او باید در این وضعیت شعر بنویسد.
راوی که آن‌قدر در ذهن و عین همراه معشوق بوده است که دیگر فضای خیال و واقعیت مخدوش شده و نمی‌توان آن را جدا کرد، بهترین توضیح این وضعیت شعر شماره 27 کتاب است: «من/ خاطرات زیادی از تو ندارم اما/ زیاد به تو فکر می‌کنم/ از هر خیابانی که می‌گذرم/ قبلا در حالِ فکرکردن به تو از آن گذشته‌ام/ در حال فکرکردن به تو راه می‌روم، آواز می‌خوانم/ در حال فکرکردن به تو می‌خوابم، بیدار می‌شوم.../ چیزی/ برای تجربه‌کردن نمانده است؛/ آنقدر با تو زیسته‌ام بی تو/ که فکر می‌کنم دیگر/ می‌توانم بمیرم».
شعرهای این کتاب اگرچه درباره انجام یک موقعیت عاشقانه با قطعیتی شاعرانه شرح وضعیت می‌کند اما درباره سرانجام یک ماجرای عاشقانه این اتفاق نمی‌افتد؟ راوی در هر شعر احتمال فراق یا وصال همیشگی را بررسی می‌کند. او روایت می‌کند که با معشوق آدمِ دیگری شده است. هر دو آدم را شرح می‌دهد و از همین شرح‌هاست که جیوه و اندوه شکل می‌گیرد. شاملو در مرثیه‌ای برای فروغ عشق را خواهر مرگ برمی‌شمارد، اما جنون هم مترادف با عشق است، جنونی شیرین که در این کتاب هم به آن برمی‌خوریم: «می‌توانم دست‌کم دوازده‌برابرِ این، دیوانه باشم/ و هر روز برگِ تازه‌ای در جنون رو کنم/ آنقدر که هر لحظه بیشتر فرو بروم در خودم...».
میان جیوه و اندوه روایتی بی‌پروا از عشق و عاشقی در روزگار معاصر ماست. لیلا کردبچه که از نام‌های شناخته‌شده شعر امروز است در این کتاب بدون هیچ محافظه‌کاری و بدون توجه به محدودیت‌ها به شرح دچاربودن پرداخته است که نتیجه آن شعرهایی ارزشمند و خواندنی در روزگار قحطی خبرهای خوب و عاشقانه شده است.
«توی این دنیا دو تا تراژدی وجود دارد. یکی نرسیدن به چیزی که آرزویش را داری و یکی رسیدن به آن»
اسکار وایلد
سهراب سپهری در «منظومه مسافر» کوتاه و مختصر می‌گوید: «- چرا گرفته دلت، مثل آنکه تنهایی./- چقدر هم تنها!/ - خیال می‌کنم / دچار آن رگ پنهان رنگ‌ها هستی. / - دچار یعنی / - عاشق. ...» و از آن عبور می‌کند. اما آیا عشق به آسانی دست از سر عاشق برمی‌دارد؟
«میان جیوه و اندوه» مجموعه شعر تازه لیلا کردبچه که نشر نگاه به‌تازگی آن را منتشر کرده است، توضیحی شاعرانه و مبسوط درباره «دچار» است، درباره عاشق و شرایط صعبی که تجربه می‌کند. 48 شعر این کتاب پیوسته و گسسته با سایه بلندی از عشق بر سرشان قابل تفسیر و تأویل هستند. زنانگی شاعر در تمام شعرها منتشر شده است، او با ریزبینی زنانه‌ای از دست‌کشیدن بر روی دکمه پیراهنی تصویری عاشقانه بیرون می‌‎کشد: «فراموش می‌کنی آخرین‌بار / من را در کدام شعر دیده‌ای،/ و روزی که این سطرها را جایی بشنوی،/ دکمه‌ای گوشه خانه‌ات پیدا کرده‌ای/ که یادت نیست/ روزی از آستین «او» افتاده!».
خاطرات و اتفاقات عاشقانه که در گذشته رخ داده است، در این شعرها نقش پررنگی دارند. شاعر در واقعی‌بودن اتفاقات رخ‌داده و احتمالات و اتفاقات رخ‌نداده در رفت‌وآمد است، گاهی برای آن لحظات شیرین خرسند است و گاهی ترسِ نامعلومی از آینده دارد. «گفتم می‌روم و/ واقعا در شهر دیگری خانه داشتم،/ گفتم می‌مانم و/ واقعا ریشه‌هایم در تو به اعماق رسیده‌ بود/ نیمی هستم و نیمی نیستم،/ ریشه دوانده‌ام و دور شده‌ام/... خداحافظی کرده‌ام، / مانده‌ام و/ رفته‌ام ...».
عاشقانه‌های این کتاب توأم با اضطراب و ترس است. ترس ناشی از قرارگرفتن در وضعیتی بغرنج، ترس از تکرارنشدنِ لحظاتِ کوتاه دیدار و ترس از فراموش‌شدن؛ اگر ما از ذهن آدمی که دوستش داریم و دوستمان دارد پاک شویم چه اتفاقی می‌افتد؟ در بسیاری از شعرها میان جیوه و اندوه می‌توان پاسخ این سؤال را یافت. عشق یا وضعیت عاشقانه در این شعرها هم شفادهنده هستند و هم کشنده، ترکیب توأمانی از رنج و شادی، غصه و خوشی. آیا عشق کارکرد و چشم‌اندازی غیر از این دارد؟ ما بیشتر از کسانی رنج می‌بریم که دوستشان داریم. حالا به تمام این فراز و فرودها رنج دوری را هم اضافه کنید، دیگر رمقی برای راوی باقی نخواهد ماند، او باید در این وضعیت شعر بنویسد.
راوی که آن‌قدر در ذهن و عین همراه معشوق بوده است که دیگر فضای خیال و واقعیت مخدوش شده و نمی‌توان آن را جدا کرد، بهترین توضیح این وضعیت شعر شماره 27 کتاب است: «من/ خاطرات زیادی از تو ندارم اما/ زیاد به تو فکر می‌کنم/ از هر خیابانی که می‌گذرم/ قبلا در حالِ فکرکردن به تو از آن گذشته‌ام/ در حال فکرکردن به تو راه می‌روم، آواز می‌خوانم/ در حال فکرکردن به تو می‌خوابم، بیدار می‌شوم.../ چیزی/ برای تجربه‌کردن نمانده است؛/ آنقدر با تو زیسته‌ام بی تو/ که فکر می‌کنم دیگر/ می‌توانم بمیرم».
شعرهای این کتاب اگرچه درباره انجام یک موقعیت عاشقانه با قطعیتی شاعرانه شرح وضعیت می‌کند اما درباره سرانجام یک ماجرای عاشقانه این اتفاق نمی‌افتد؟ راوی در هر شعر احتمال فراق یا وصال همیشگی را بررسی می‌کند. او روایت می‌کند که با معشوق آدمِ دیگری شده است. هر دو آدم را شرح می‌دهد و از همین شرح‌هاست که جیوه و اندوه شکل می‌گیرد. شاملو در مرثیه‌ای برای فروغ عشق را خواهر مرگ برمی‌شمارد، اما جنون هم مترادف با عشق است، جنونی شیرین که در این کتاب هم به آن برمی‌خوریم: «می‌توانم دست‌کم دوازده‌برابرِ این، دیوانه باشم/ و هر روز برگِ تازه‌ای در جنون رو کنم/ آنقدر که هر لحظه بیشتر فرو بروم در خودم...».
میان جیوه و اندوه روایتی بی‌پروا از عشق و عاشقی در روزگار معاصر ماست. لیلا کردبچه که از نام‌های شناخته‌شده شعر امروز است در این کتاب بدون هیچ محافظه‌کاری و بدون توجه به محدودیت‌ها به شرح دچاربودن پرداخته است که نتیجه آن شعرهایی ارزشمند و خواندنی در روزگار قحطی خبرهای خوب و عاشقانه شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.