دیگریِ گلشیری
هوشنگ گلشیری هنوز چهل سال ندارد که از دیگریِ خود مینویسد. او در مقالهای با عنوانِ «من زندگی نکردهام، میخواهم دیگری باشم» نوشتهشده در سال 1350، از نویسندهای سخن میگوید که با نوشتن از تجربیات و کشفهایش دوپاره شده و پارهای از خودِ دیگریشده را به دست چاپ میسپارد. دیگری که در سایه مانده و کمین کرده تا انزوای نویسنده را به پایان برساند و او را از دوزخ خود بیرون بکشد. گلشیری زمانی که از زندگی دیگرش مینویسد تازه «کریستین و کید» را به چاپ سپرده و البته دو سال پیش از این، مشهورترین اثر خود، «شازده احتجاب» را که دیگر یکی از مهمترین داستانهای ادبیات ایران نیز هست، منتشر کرده است. هوشنگ گلشیری، نویسنده جریانساز ایرانی که تا هنوز هم سبک و سیاقِ داستاننویسی او محل بحث و جدل اهل ادبیات است، در 25 اسفند 1316 در شهر اصفهان به دنیا آمد و سالیان درازی در آن شهر زیست و در این دوره علیه نگرش مرکزمحور برخاست و با پافشاری و سرسختیِ خود مجله دورانساز «جنگ اصفهان» را به راه انداخت که توانست نگاه پایتختنشینان را به جایی دور از مرکز جلب کند و از اینروست که میتوان گفت اصفهانِ آن دوره بهنوعی پایتخت ادبی ما شد و
ادبیات و نقد ادبی دوران تازهای را در رقابت با مرکز و مرکزنشینان آغاز کرد. گلشیری علاوه بر کارنامه ادبی پربارش که شامل دهها رمان و داستان کوتاه و چندین مقاله میشود، حضور فعالی در محافلِ ادبی-روشنفکری داشت و فراتر از آن، جمعهایی ترتیب میداد که به «داستانخوانی بر سر جمع» یا کارگاههای ادبی شهرت پیدا کرد. هوشنگ گلشیری در 16 خرداد 1379 در 62سالگی، دنیای زندگان را ترک کرد.
هوشنگ گلشیری در مقاله «من زندگی نکردهام، میخواهم دیگری باشم» که اوایل دهه پنجاه در شماره 17 مجله «فرهنگ و زندگی» به چاپ رساند، از سایۀ نویسنده سخن میگوید که با خود نویسنده یکی شده است. به بیانِ دیگر، از دیگریشدن نویسندهای که سایهای در کمین او، به جایش سخن میگوید و در او مستحیل میشود. این شبحِ نویسنده امکانات بسیاری به نویسنده میدهد، از جمله چند بار زیستن و درکِ دیگران. «برای آنکه پارهای از خود را (اعم از تجربهها و یا کشفهای بهصورترسیدهاش را) مینویسد و به چاپ میرساند، دوپارهشدن، آنهم با هر داستان یا هر شعر، ضرورتی است. پارهای هم اوست، منی دیگرشده که میتواند مثلا عقاید بورخس سال 1945 را رد کند و یا بپذیرد». اینکه بورخس را در عینِ خلق موجودات داستانی، خود توسط دیگرانی خلق میشود که آدمهای داستانش، افسانهها و یا حتی اشیائی هستند که بهوفور در داستانهایش یافت میشوند. «آیا نمیشود گفت که بورخس بهناگهان درمییابد که خود نیز مخلوق دیگران است: آدمهای داستانش، افسانهها، اشیا، پدری کور؟ بورخس نیز سرانجام کور شده است. دیگری شده است. دیگری بودن یا شدن، همین» و بهزعمِ گلشیری شاید این در
مورد همه نویسندگان صادق باشد. «اما اینجا در مورد بورخس باید گفت که او این احساس دیگری بودن یا شدن را در لحظات آفرینش در آدمها و اشیای داستانیاش دمیده است. سادهتر اینکه چون بورخس در جریان خلق، دیگری است، یا میخواهد دیگری بشود، همچون دیگری بیندیشد و یا احساس کند: مثلا سنگی بشود بر گذرگاهی و یا یک گاچو و یا یک دشنه یا جادوگری در آتشگاهی متروک، اشخاص داستانهای او نیز چنیناند. و نیز چون برای درک اینهمانیِ حالات و عکسالعملهای مثلا گاچو بالاجبار باید دیگری شد، سیطرۀ جبر دیگرشدن نیز بر روابط اشخاص داستانهایش تحمیل شده است، جبری جادویی و هراسانگیز که گریز از آن ناممکن مینماید». گلشیری به جلوههای این دیگری را در تمام داستانهای ترجمهشده بورخس هم پیگیری میکند. مثلا در داستان «زخم شمشیر» که راوی داستان برای بورخس از دیگری سخن میگوید، از مردی به نام وین سنتمون. «تنها وقتی میتواند تمامی نفرت بورخس را نسبت به خود برانگیزد که او را واگذارد -بیشرم حضور- به قبح اعمال دیگری بیندیشد، نه به این آدم که حالا حضور دارد. همین ماجرا بر خواننده نیز میگذرد، یعنی خواننده اینجا بورخس است، در لرزش پای چشم و مشتکردن
دست و در گره ابروانش حضور دارد. و چون داستان به پایان میرسد، مربع خواننده، بورخس، وین سنتمون، و دیگری به خطی تبدیل میشود، خطی که یک سر آن خواننده است و سر دیگر وین سنتمون». گلشیری مینویسد پاره دیگر چیزی است به قالب کلام و در دست این و آن که در ازای چند تومانی مالک آن شدهاند تا آنجا که خود را محق میدانند تا به هیئت خواننده و یا منتقد بر جایجای آن انگشت بگذارند و یا در قفسههای از پیش آماده بچینند. «و آنگاه که همه بیش و کم این پاره دوم را فراموش کردند باز این نویسنده و شاعر است که به سراغش میرود و همچون فرزند گمشده بازش مییابد و یا همچون کتابی مستعمل بر پیشخوانی. دیداری است با غریبهای آشنا که نه زمان بلکه دیگران بر چهرهاش داغها نهادهاند. آخر این آفریدۀ ذهنی خلاق، یا دیگران و در دیگران زیسته است و اکنون دیگر چهرهاش مسخ شده، همچون یاری دیرین که بازش یابیم... راستی این که چنین ارزان و چنین بهکرات با دیگران بوده است کیست؟ - خوب، بنشین عزیزم، آنجا. عذر میخواهم که اول نشناختمت. دیداری است یا مصیبتی، آنهم با مخلوقی که جریان خلقش در حیطه کلام جریانی ناگهانی و خلقالساعه نبوده است، یا حتی نسخهای
برابر اصل از آدمی دیگر؟... مصیبتی است». این دیگریشدن نزدِ گلشیری چنان اهمیت دارد که آن را با مفهوم جاودانگی پیوند میزند. او معتقد است جاودانگی هنگامی دست میدهد که انسان ترکیبی بشود از اشیای دیگر و «شاید آنکه نمیتواند دیگری باشد، آنکه در دایره بسته خویش میماند، درمیماند، میمیرد. چراکه بهتکرار نزیسته است، در اشیای دیگر، در آدمهای دیگر و شاید نویسنده نیز چون توانسته است در آن ستاره دور بزید... میتواند و باید جاودانه باشد». گلشیری این دیگریشدن را امکان زیستن چندباره و بهکرات میداند، فرقی ندارد استحاله یک آدم در آدم دیگری، یا یک آدم در یک شیء، او را به سکهای بیستسنتی بدل کند یا همه جهان. مسئله دیگریشدن است و بس. و گلشیری برای آنکه کُنه ذهن خود را آشکار کند از بورخس نقلقولی میآورد: «میدانم که آنجا، پنهان در میان سایهها/ آن دیگری کمین کرده است که وظیفهاش/ به پایان رساندن انزوایی است که این دوزخ را میتند و میبافد/ خون مرا طلبیدن است، و بر سفره مرگ من پروارشدن». او همچنین تمثیلی میآورد از این دیگریشدن: فرض کنید چند نفر شاهد حادثهای هستند که همه با هم سوگند خوردهاند تا به کسی از آن حادثه
مرگبار چیزی نگویند، یا از ترس پلیس و دادگاه همه آثار را از میان بردارند و پاک کنند. پس جنازه را به آب میسپارند و مایملک مقتول حادثه را در جیبهایش جای میدهند، گویی هریک تکهای از او را با خود دارند، یا همه اویند. اینکه بورخس میگوید «فکر میکنم باید سعی کنیم که انواع چیزها باشیم، یا به هر طریقی انواع چیزها را درک کنیم»، منظور دیگریشدن برای درکِ چیزها و آدمهای دیگر است. درست مانند آنکه نویسنده حین خلق شخصیتهایش خود تحت تأثیر آنها به شخص دیگری بدل شود. از اینروست که گلشیری کورشدنِ بورخس را هم نوعی دیگریشدن میداند. «آیا کورشدن بورخس، آنهم وقتی پدرش در آخر عمر کور بود، خود عنصری از متافیزیک با خود ندارد، نمونهای برای دیگریشدن؟ و این البته با منطق جادویی که یکی از مختصات ادبیات امریکای لاتین است سخت جور است که بورخس، تن بورخس، در همان فضایی دم میزند که آدمهای داستانیاش» و گلشیری میپرسد: راستی نکند که بورخس محصول رؤیای پدر کور خود باشد؟ و شاید بشود گفت: «آنکه در مورد بورخس مینویسد بیشتر در مورد خودش و آثار خودش مینویسد. راستی را که گاه میترسیم نکند کور شویم، یا من میترسم».
هوشنگ گلشیری هنوز چهل سال ندارد که از دیگریِ خود مینویسد. او در مقالهای با عنوانِ «من زندگی نکردهام، میخواهم دیگری باشم» نوشتهشده در سال 1350، از نویسندهای سخن میگوید که با نوشتن از تجربیات و کشفهایش دوپاره شده و پارهای از خودِ دیگریشده را به دست چاپ میسپارد. دیگری که در سایه مانده و کمین کرده تا انزوای نویسنده را به پایان برساند و او را از دوزخ خود بیرون بکشد. گلشیری زمانی که از زندگی دیگرش مینویسد تازه «کریستین و کید» را به چاپ سپرده و البته دو سال پیش از این، مشهورترین اثر خود، «شازده احتجاب» را که دیگر یکی از مهمترین داستانهای ادبیات ایران نیز هست، منتشر کرده است. هوشنگ گلشیری، نویسنده جریانساز ایرانی که تا هنوز هم سبک و سیاقِ داستاننویسی او محل بحث و جدل اهل ادبیات است، در 25 اسفند 1316 در شهر اصفهان به دنیا آمد و سالیان درازی در آن شهر زیست و در این دوره علیه نگرش مرکزمحور برخاست و با پافشاری و سرسختیِ خود مجله دورانساز «جنگ اصفهان» را به راه انداخت که توانست نگاه پایتختنشینان را به جایی دور از مرکز جلب کند و از اینروست که میتوان گفت اصفهانِ آن دوره بهنوعی پایتخت ادبی ما شد و
ادبیات و نقد ادبی دوران تازهای را در رقابت با مرکز و مرکزنشینان آغاز کرد. گلشیری علاوه بر کارنامه ادبی پربارش که شامل دهها رمان و داستان کوتاه و چندین مقاله میشود، حضور فعالی در محافلِ ادبی-روشنفکری داشت و فراتر از آن، جمعهایی ترتیب میداد که به «داستانخوانی بر سر جمع» یا کارگاههای ادبی شهرت پیدا کرد. هوشنگ گلشیری در 16 خرداد 1379 در 62سالگی، دنیای زندگان را ترک کرد.
هوشنگ گلشیری در مقاله «من زندگی نکردهام، میخواهم دیگری باشم» که اوایل دهه پنجاه در شماره 17 مجله «فرهنگ و زندگی» به چاپ رساند، از سایۀ نویسنده سخن میگوید که با خود نویسنده یکی شده است. به بیانِ دیگر، از دیگریشدن نویسندهای که سایهای در کمین او، به جایش سخن میگوید و در او مستحیل میشود. این شبحِ نویسنده امکانات بسیاری به نویسنده میدهد، از جمله چند بار زیستن و درکِ دیگران. «برای آنکه پارهای از خود را (اعم از تجربهها و یا کشفهای بهصورترسیدهاش را) مینویسد و به چاپ میرساند، دوپارهشدن، آنهم با هر داستان یا هر شعر، ضرورتی است. پارهای هم اوست، منی دیگرشده که میتواند مثلا عقاید بورخس سال 1945 را رد کند و یا بپذیرد». اینکه بورخس را در عینِ خلق موجودات داستانی، خود توسط دیگرانی خلق میشود که آدمهای داستانش، افسانهها و یا حتی اشیائی هستند که بهوفور در داستانهایش یافت میشوند. «آیا نمیشود گفت که بورخس بهناگهان درمییابد که خود نیز مخلوق دیگران است: آدمهای داستانش، افسانهها، اشیا، پدری کور؟ بورخس نیز سرانجام کور شده است. دیگری شده است. دیگری بودن یا شدن، همین» و بهزعمِ گلشیری شاید این در
مورد همه نویسندگان صادق باشد. «اما اینجا در مورد بورخس باید گفت که او این احساس دیگری بودن یا شدن را در لحظات آفرینش در آدمها و اشیای داستانیاش دمیده است. سادهتر اینکه چون بورخس در جریان خلق، دیگری است، یا میخواهد دیگری بشود، همچون دیگری بیندیشد و یا احساس کند: مثلا سنگی بشود بر گذرگاهی و یا یک گاچو و یا یک دشنه یا جادوگری در آتشگاهی متروک، اشخاص داستانهای او نیز چنیناند. و نیز چون برای درک اینهمانیِ حالات و عکسالعملهای مثلا گاچو بالاجبار باید دیگری شد، سیطرۀ جبر دیگرشدن نیز بر روابط اشخاص داستانهایش تحمیل شده است، جبری جادویی و هراسانگیز که گریز از آن ناممکن مینماید». گلشیری به جلوههای این دیگری را در تمام داستانهای ترجمهشده بورخس هم پیگیری میکند. مثلا در داستان «زخم شمشیر» که راوی داستان برای بورخس از دیگری سخن میگوید، از مردی به نام وین سنتمون. «تنها وقتی میتواند تمامی نفرت بورخس را نسبت به خود برانگیزد که او را واگذارد -بیشرم حضور- به قبح اعمال دیگری بیندیشد، نه به این آدم که حالا حضور دارد. همین ماجرا بر خواننده نیز میگذرد، یعنی خواننده اینجا بورخس است، در لرزش پای چشم و مشتکردن
دست و در گره ابروانش حضور دارد. و چون داستان به پایان میرسد، مربع خواننده، بورخس، وین سنتمون، و دیگری به خطی تبدیل میشود، خطی که یک سر آن خواننده است و سر دیگر وین سنتمون». گلشیری مینویسد پاره دیگر چیزی است به قالب کلام و در دست این و آن که در ازای چند تومانی مالک آن شدهاند تا آنجا که خود را محق میدانند تا به هیئت خواننده و یا منتقد بر جایجای آن انگشت بگذارند و یا در قفسههای از پیش آماده بچینند. «و آنگاه که همه بیش و کم این پاره دوم را فراموش کردند باز این نویسنده و شاعر است که به سراغش میرود و همچون فرزند گمشده بازش مییابد و یا همچون کتابی مستعمل بر پیشخوانی. دیداری است با غریبهای آشنا که نه زمان بلکه دیگران بر چهرهاش داغها نهادهاند. آخر این آفریدۀ ذهنی خلاق، یا دیگران و در دیگران زیسته است و اکنون دیگر چهرهاش مسخ شده، همچون یاری دیرین که بازش یابیم... راستی این که چنین ارزان و چنین بهکرات با دیگران بوده است کیست؟ - خوب، بنشین عزیزم، آنجا. عذر میخواهم که اول نشناختمت. دیداری است یا مصیبتی، آنهم با مخلوقی که جریان خلقش در حیطه کلام جریانی ناگهانی و خلقالساعه نبوده است، یا حتی نسخهای
برابر اصل از آدمی دیگر؟... مصیبتی است». این دیگریشدن نزدِ گلشیری چنان اهمیت دارد که آن را با مفهوم جاودانگی پیوند میزند. او معتقد است جاودانگی هنگامی دست میدهد که انسان ترکیبی بشود از اشیای دیگر و «شاید آنکه نمیتواند دیگری باشد، آنکه در دایره بسته خویش میماند، درمیماند، میمیرد. چراکه بهتکرار نزیسته است، در اشیای دیگر، در آدمهای دیگر و شاید نویسنده نیز چون توانسته است در آن ستاره دور بزید... میتواند و باید جاودانه باشد». گلشیری این دیگریشدن را امکان زیستن چندباره و بهکرات میداند، فرقی ندارد استحاله یک آدم در آدم دیگری، یا یک آدم در یک شیء، او را به سکهای بیستسنتی بدل کند یا همه جهان. مسئله دیگریشدن است و بس. و گلشیری برای آنکه کُنه ذهن خود را آشکار کند از بورخس نقلقولی میآورد: «میدانم که آنجا، پنهان در میان سایهها/ آن دیگری کمین کرده است که وظیفهاش/ به پایان رساندن انزوایی است که این دوزخ را میتند و میبافد/ خون مرا طلبیدن است، و بر سفره مرگ من پروارشدن». او همچنین تمثیلی میآورد از این دیگریشدن: فرض کنید چند نفر شاهد حادثهای هستند که همه با هم سوگند خوردهاند تا به کسی از آن حادثه
مرگبار چیزی نگویند، یا از ترس پلیس و دادگاه همه آثار را از میان بردارند و پاک کنند. پس جنازه را به آب میسپارند و مایملک مقتول حادثه را در جیبهایش جای میدهند، گویی هریک تکهای از او را با خود دارند، یا همه اویند. اینکه بورخس میگوید «فکر میکنم باید سعی کنیم که انواع چیزها باشیم، یا به هر طریقی انواع چیزها را درک کنیم»، منظور دیگریشدن برای درکِ چیزها و آدمهای دیگر است. درست مانند آنکه نویسنده حین خلق شخصیتهایش خود تحت تأثیر آنها به شخص دیگری بدل شود. از اینروست که گلشیری کورشدنِ بورخس را هم نوعی دیگریشدن میداند. «آیا کورشدن بورخس، آنهم وقتی پدرش در آخر عمر کور بود، خود عنصری از متافیزیک با خود ندارد، نمونهای برای دیگریشدن؟ و این البته با منطق جادویی که یکی از مختصات ادبیات امریکای لاتین است سخت جور است که بورخس، تن بورخس، در همان فضایی دم میزند که آدمهای داستانیاش» و گلشیری میپرسد: راستی نکند که بورخس محصول رؤیای پدر کور خود باشد؟ و شاید بشود گفت: «آنکه در مورد بورخس مینویسد بیشتر در مورد خودش و آثار خودش مینویسد. راستی را که گاه میترسیم نکند کور شویم، یا من میترسم».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.