حضور چين در خاورميانه
استپلتون روی. سفیر سابق ایالات متحده در چین
روابط چین با كشورهای خاورمیانه از زمان پایان جنگ جهانی دوم تاكنون با تناقضاتی همراه بوده است. در ابتدا برای پكن، خاورمیانه اهمیت حاشیهای داشت، اما اكنون این منطقه در محاسبات استراتژیك چین، در رتبههای نخست جای میگیرد؛ تا جایی كه این حضور، تغییرات استراتژیك سیاسی، اقتصادی و نظامی را در منطقه به دنبال خواهد داشت. این مسیر از سال 1949 میلادی تا به امروز پرفرازونشیب بوده است. منافع اصلی چین در خلیج فارس را میتوان از چهار منظر بررسی كرد: نبود قدرت برتر، جلوگیری از ظهور دولتهای ضدچینی، مخالفت با هرگونه حمایت رسمی از استقلال تایوان و جلب حمایت كشورهای خلیج فارس از سیاستهای خارجی چین. یك ماه بعد از انقلاب عراق در سال 1958 میلادی، چین با برقراری روابط دیپلماتیك با بغداد، برای نخستینبار پا به منطقه خلیج فارس گذاشت. با وجود این، بیشتر از 32 سال طول كشید تا پكن بتواند روابط دیپلماتیك خود را با هر هشت كشور دیگر خلیج فارس برقرار كند. پس از جنگ سال 1967، كشورهای عربی به اتحاد جماهیر شوروی امید بستند و به دنبال آن روابط چین با عراق رو به سردی گذاشت، اما چین به پشتیبانی از جنبشهای انقلابی در خلیج فارس روی آورد و تا سال 1971 میلادی بر مخالفت با توسعهطلبی شوروی و ایجاد رابطه با واشنگتن متمركز شد. برای بیش از دو دهه، رویكرد چین در خلیج فارس تحتالشعاع اختلاف اعراب و پارس قرار گرفت كه با انقلاب اسلامی در سال 1979 و جنگ ایران و عراق، این تضاد پررنگتر شد. حمله عراق به كویت در آگوست سال 1990 میلادی، چالش جدی سیاسیای را در خلیج فارس پدید آورد و تناقض منافع چین با ایالات متحده و ایران را برجستهتر كرد. در آن زمان، استراتژی «دنگ شیائوپینگ» (سیاستمدار و رهبر نخبگان نسل دوم جمهوری خلق چین که از ۱۹۷۸ تا ۱۹۸۹ رهبر عالیمقام چین بود) بر تمركز و حفظ جایگاه پكن در منطقه آسیا و اقیانوسیه استوار بود. همچنین در خاورمیانه، چین به دنبال مصالحه با ایالات متحده بر سر موضوعات پراهمیت برای واشنگتن بود؛ سیاستی كه رابطه پكن با تهران را محدود میكرد.
با پایان جنگ سرد و فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، خاورمیانه برای چین در اولویت قرار گرفت. كشورهای تازهاستقلالیافته آسیای میانه به اهداف اصلی نفوذ كشورهایی مانند ایران، تركیه و عربستان تبدیل شدند. با چنین تغییراتی، شمال غربی چین با كشورهای تازهاستقلالیافته هممرز شد كه هدف اصلی رقابت بین كشورهای بزرگ آسیا و قدرتهای بزرگی مانند آمریكا بود. در این زمان پكن با طرحی به نام «گسترش استراتژیك»، روابط با همسایههای هممرز خود را آغاز كرد. این در حالی بود كه كشورهای شورای همكاری خلیج فارس از ترس اینكه چین نیز به سرنوشت اتحاد جماهیر شوروی دچار شود، برای نزدیكشدن به پكن و توسعه روابط خود مردد بودند. پس از حملات 11 سپتامبر، چین با مجموعهای جدید از مشكلات در خلیج فارس روبهرو شد؛ جاییكه عربستان سعودی و ایران به مركز سیاستهای استراتژیك پكن تبدیل شدند. از سال 2005، «ملك عبدالله»، پادشاه وقت عربستان، علاقهمند به بهبود روابط با پكن بود. هرچند چین از این تمایل استقبال میكرد، اما ریاض هرگونه رابطه را مشروط به ضمانتهای امنیتی ایالات متحده میدانست؛ مسئلهای كه از توانایی پكن خارج بود و در نهایت باعث شد دو كشور از
یكدیگر فاصله بگیرند. در آغاز قرن بیستویكم از منظر استراتژیك، ظهور ایران برای چین عمیقترین واقعه در خاورمیانه بود، اما سیاست چین در برابر ایران به دلیل تضاد بین تهران و واشنگتن بسیار محدود بود. اكنون نیز چین در چگونگی مواجهه با خلیج فارس با ناامیدیهای بسیاری روبهرو شده است. این منطقه بار دیگر در استراتژی چین به «منطقه همسایه بزرگتر» ارتقا یافته است؛ آنهم در شرایطی كه عربستان سعودی و ایران با اختلافات غیرقابلمصالحهای، در رقابت برای رهبری منطقه هستند. این تناقضها برخی از تحلیلگران چینی را به این نتیجه رساند كه رویكرد پكن در خلیج فارس، منافع اصلی ملی این كشور را تأمین نمیكند.
در یك دهه گذشته، عوامل مهم دیگری نمایان شدند؛ از جمله عزم «شی جینپینگ»، رئیسجمهوری چین، برای رهبری صحنه بینالملل، راهاندازی طرح ابتکاری بلندپروازانه یک کمربند یک جاده، بحران ناتو و روسیه در سال 2014 بر سر اوكراین كه مسكو را مجبور به پذیرش نقش روبهگسترش پكن در آسیای میانه و خاورمیانه كرد و وخیمشدن روابط ایالات متحده و پكن كه انگیزههای پكن را برای جلوگیری از اقدامات مخل منافع واشنگتن كاهش داد. چین اكنون با مصر، عربستان، ایران، امارات و الجزایر مشاركتهای استراتژیك جامعی دارد كه نشاندهنده اهمیت ویژه منطقه برای پكن است. این كشور از سوی دیگر با اسرائیل دست به همكاری زده و رابطه استراتژیكی با تركیه برقرار كرده است و همكاری استراتژیكی با عراق، مراکش، سودان، جیبوتی، اردن، کویت، عمان و قطر نیز دارد. در كنار این همكاریها، چین با فرصتطلبی در حال فروش سلاح به خاورمیانه است. هرچند آمارهای خرید از این كشور رو به افزایش است، اما در مقایسه با سایر تأمینكنندگان اسلحه در جهان، فروش پكن هنوز كم است؛ چراكه پكن به دلیل تمایل به فروش هواپیماهای بدون سرنشین، موشكهای بالستیك و سایر فناوریهای پیشرفته نظامی به
كشورهای منتخب، پتانسیل تبدیلشدن به یك كارت وحشی در منطقه را دارد. این در حالی است كه چین در بهعهدهگرفتن مسئولیتهای امنیتی در منطقه محتاطانه عمل میكند و از همینرو، یكی از حامیان طرح پیشنهادی روسیه مبنی بر مفهوم امنیت جمعی ۲۰۱۹ خلیج فارس است؛ اگرچه این حمایت بیشتر لفظی است تا عملی. برای درك بیشتر میتوان به این نكته اشاره كرد كه مركز پشتیبانی دریایی چین در جیبوتی، تنها پایگاه خارجی این كشور در منطقه است. همچنین پكن از موضعگیری در مسائل بحثبرانگیز دوری میكند و برای نقش خود بهعنوان میانجیگر بالقوه، ارزش زیادی قائل است.
گل سرسبد مشاركت منطقهای چین هنوز همان طرح ابتکاری یک کمربند یک جاده است كه برای تحقق آن، دهها میلیارد دلار در كشورهای سراسر خاورمیانه سرمایهگذاری كرده است. درحالحاضر این سرمایهگذاریها بر پروژههای اقتصادی و زیربنایی متمركز هستند، اما پروژههای دیگر این كشور در زمینههای حملونقل و ارتباطات، در كنار ساخت بنادر و پالایشگاهها، منافع استراتژیك بلندمدت پكن را در منطقه تأمین خواهد كرد؛ سرمایهگذاریای كه تحت هیچ شرایطی با اقدامات ایالات متحده قابل قیاس نیست.
نقش و نفوذ چین در خاورمیانه و خلیج فارس، روند رو به رشدی دارد و اهمیت منطقه برای چین بهعنوان یك منبع انرژی، اكنون در استراتژیهای این كشور جایگاه ویژهای دارد و در آن سو، چین نیز به یك عامل مهم در محاسبات استراتژیك كشورهای منطقه تبدیل شده است. این روند و توسعه از آن جهت درخور توجه است كه تغییرات ژئوپلیتیكی جامع در خاورمیانه میتواند چین را به یك مؤلفه مهم در منطقه تبدیل كند.
روابط چین با كشورهای خاورمیانه از زمان پایان جنگ جهانی دوم تاكنون با تناقضاتی همراه بوده است. در ابتدا برای پكن، خاورمیانه اهمیت حاشیهای داشت، اما اكنون این منطقه در محاسبات استراتژیك چین، در رتبههای نخست جای میگیرد؛ تا جایی كه این حضور، تغییرات استراتژیك سیاسی، اقتصادی و نظامی را در منطقه به دنبال خواهد داشت. این مسیر از سال 1949 میلادی تا به امروز پرفرازونشیب بوده است. منافع اصلی چین در خلیج فارس را میتوان از چهار منظر بررسی كرد: نبود قدرت برتر، جلوگیری از ظهور دولتهای ضدچینی، مخالفت با هرگونه حمایت رسمی از استقلال تایوان و جلب حمایت كشورهای خلیج فارس از سیاستهای خارجی چین. یك ماه بعد از انقلاب عراق در سال 1958 میلادی، چین با برقراری روابط دیپلماتیك با بغداد، برای نخستینبار پا به منطقه خلیج فارس گذاشت. با وجود این، بیشتر از 32 سال طول كشید تا پكن بتواند روابط دیپلماتیك خود را با هر هشت كشور دیگر خلیج فارس برقرار كند. پس از جنگ سال 1967، كشورهای عربی به اتحاد جماهیر شوروی امید بستند و به دنبال آن روابط چین با عراق رو به سردی گذاشت، اما چین به پشتیبانی از جنبشهای انقلابی در خلیج فارس روی آورد و تا سال 1971 میلادی بر مخالفت با توسعهطلبی شوروی و ایجاد رابطه با واشنگتن متمركز شد. برای بیش از دو دهه، رویكرد چین در خلیج فارس تحتالشعاع اختلاف اعراب و پارس قرار گرفت كه با انقلاب اسلامی در سال 1979 و جنگ ایران و عراق، این تضاد پررنگتر شد. حمله عراق به كویت در آگوست سال 1990 میلادی، چالش جدی سیاسیای را در خلیج فارس پدید آورد و تناقض منافع چین با ایالات متحده و ایران را برجستهتر كرد. در آن زمان، استراتژی «دنگ شیائوپینگ» (سیاستمدار و رهبر نخبگان نسل دوم جمهوری خلق چین که از ۱۹۷۸ تا ۱۹۸۹ رهبر عالیمقام چین بود) بر تمركز و حفظ جایگاه پكن در منطقه آسیا و اقیانوسیه استوار بود. همچنین در خاورمیانه، چین به دنبال مصالحه با ایالات متحده بر سر موضوعات پراهمیت برای واشنگتن بود؛ سیاستی كه رابطه پكن با تهران را محدود میكرد.
با پایان جنگ سرد و فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، خاورمیانه برای چین در اولویت قرار گرفت. كشورهای تازهاستقلالیافته آسیای میانه به اهداف اصلی نفوذ كشورهایی مانند ایران، تركیه و عربستان تبدیل شدند. با چنین تغییراتی، شمال غربی چین با كشورهای تازهاستقلالیافته هممرز شد كه هدف اصلی رقابت بین كشورهای بزرگ آسیا و قدرتهای بزرگی مانند آمریكا بود. در این زمان پكن با طرحی به نام «گسترش استراتژیك»، روابط با همسایههای هممرز خود را آغاز كرد. این در حالی بود كه كشورهای شورای همكاری خلیج فارس از ترس اینكه چین نیز به سرنوشت اتحاد جماهیر شوروی دچار شود، برای نزدیكشدن به پكن و توسعه روابط خود مردد بودند. پس از حملات 11 سپتامبر، چین با مجموعهای جدید از مشكلات در خلیج فارس روبهرو شد؛ جاییكه عربستان سعودی و ایران به مركز سیاستهای استراتژیك پكن تبدیل شدند. از سال 2005، «ملك عبدالله»، پادشاه وقت عربستان، علاقهمند به بهبود روابط با پكن بود. هرچند چین از این تمایل استقبال میكرد، اما ریاض هرگونه رابطه را مشروط به ضمانتهای امنیتی ایالات متحده میدانست؛ مسئلهای كه از توانایی پكن خارج بود و در نهایت باعث شد دو كشور از
یكدیگر فاصله بگیرند. در آغاز قرن بیستویكم از منظر استراتژیك، ظهور ایران برای چین عمیقترین واقعه در خاورمیانه بود، اما سیاست چین در برابر ایران به دلیل تضاد بین تهران و واشنگتن بسیار محدود بود. اكنون نیز چین در چگونگی مواجهه با خلیج فارس با ناامیدیهای بسیاری روبهرو شده است. این منطقه بار دیگر در استراتژی چین به «منطقه همسایه بزرگتر» ارتقا یافته است؛ آنهم در شرایطی كه عربستان سعودی و ایران با اختلافات غیرقابلمصالحهای، در رقابت برای رهبری منطقه هستند. این تناقضها برخی از تحلیلگران چینی را به این نتیجه رساند كه رویكرد پكن در خلیج فارس، منافع اصلی ملی این كشور را تأمین نمیكند.
در یك دهه گذشته، عوامل مهم دیگری نمایان شدند؛ از جمله عزم «شی جینپینگ»، رئیسجمهوری چین، برای رهبری صحنه بینالملل، راهاندازی طرح ابتکاری بلندپروازانه یک کمربند یک جاده، بحران ناتو و روسیه در سال 2014 بر سر اوكراین كه مسكو را مجبور به پذیرش نقش روبهگسترش پكن در آسیای میانه و خاورمیانه كرد و وخیمشدن روابط ایالات متحده و پكن كه انگیزههای پكن را برای جلوگیری از اقدامات مخل منافع واشنگتن كاهش داد. چین اكنون با مصر، عربستان، ایران، امارات و الجزایر مشاركتهای استراتژیك جامعی دارد كه نشاندهنده اهمیت ویژه منطقه برای پكن است. این كشور از سوی دیگر با اسرائیل دست به همكاری زده و رابطه استراتژیكی با تركیه برقرار كرده است و همكاری استراتژیكی با عراق، مراکش، سودان، جیبوتی، اردن، کویت، عمان و قطر نیز دارد. در كنار این همكاریها، چین با فرصتطلبی در حال فروش سلاح به خاورمیانه است. هرچند آمارهای خرید از این كشور رو به افزایش است، اما در مقایسه با سایر تأمینكنندگان اسلحه در جهان، فروش پكن هنوز كم است؛ چراكه پكن به دلیل تمایل به فروش هواپیماهای بدون سرنشین، موشكهای بالستیك و سایر فناوریهای پیشرفته نظامی به
كشورهای منتخب، پتانسیل تبدیلشدن به یك كارت وحشی در منطقه را دارد. این در حالی است كه چین در بهعهدهگرفتن مسئولیتهای امنیتی در منطقه محتاطانه عمل میكند و از همینرو، یكی از حامیان طرح پیشنهادی روسیه مبنی بر مفهوم امنیت جمعی ۲۰۱۹ خلیج فارس است؛ اگرچه این حمایت بیشتر لفظی است تا عملی. برای درك بیشتر میتوان به این نكته اشاره كرد كه مركز پشتیبانی دریایی چین در جیبوتی، تنها پایگاه خارجی این كشور در منطقه است. همچنین پكن از موضعگیری در مسائل بحثبرانگیز دوری میكند و برای نقش خود بهعنوان میانجیگر بالقوه، ارزش زیادی قائل است.
گل سرسبد مشاركت منطقهای چین هنوز همان طرح ابتکاری یک کمربند یک جاده است كه برای تحقق آن، دهها میلیارد دلار در كشورهای سراسر خاورمیانه سرمایهگذاری كرده است. درحالحاضر این سرمایهگذاریها بر پروژههای اقتصادی و زیربنایی متمركز هستند، اما پروژههای دیگر این كشور در زمینههای حملونقل و ارتباطات، در كنار ساخت بنادر و پالایشگاهها، منافع استراتژیك بلندمدت پكن را در منطقه تأمین خواهد كرد؛ سرمایهگذاریای كه تحت هیچ شرایطی با اقدامات ایالات متحده قابل قیاس نیست.
نقش و نفوذ چین در خاورمیانه و خلیج فارس، روند رو به رشدی دارد و اهمیت منطقه برای چین بهعنوان یك منبع انرژی، اكنون در استراتژیهای این كشور جایگاه ویژهای دارد و در آن سو، چین نیز به یك عامل مهم در محاسبات استراتژیك كشورهای منطقه تبدیل شده است. این روند و توسعه از آن جهت درخور توجه است كه تغییرات ژئوپلیتیكی جامع در خاورمیانه میتواند چین را به یك مؤلفه مهم در منطقه تبدیل كند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.