|

ماریو بارگاس یوسا و کشفِ ادموند ویلسون

نقش نقد

برگردان: منوچهر یزدانی

در سال 1966، هنگام نقل مکان از پاریس به لندن، ادموند ویلسون (Edmund Wilson) را کشف کردم. تدریس در کلاس‌های مدرسه کویین مری و سپس کینگز کالج، ابتدا زیاد وقت مرا نمی‌گرفت و در هفته چند بعدازظهر می‌توانستم در اتاق مطالعه زیبای کتابخانه انگلیس که هنوز در داخل موزه انگلیس بود، کتاب بخوانم. دو منتقدی که لازم بود هر یکشنبه نقدهای آنها را بخوانم یکی سیریل کانولی (Cyril Connolly) بود؛ نویسنده «دشمنان وعده» و «گور بی‌قرار» که ستون او بیشتر درباره نقاشی و سیاست بود و دیگری نقد تئاتر کِنِت تینان (Kenneth Tynan) که گاهی هم درباره ادبیات و به‌طور‌کلی فرهنگ، با ظرافتی شگفت‌انگیز و گستاخانه می‌نوشت. مورد تینان برای هشدار درباره کوته‌فکری بریتانیای کبیرِ آن‌زمان، بسیار مناسبت داشت. تینان تا زمانی که معلوم شد مازوخیست است بسیار محبوب بود. آنچه او می‌کرد چندان اهمیت نداشت؛ اما اینکه همه بدانند، موضوع دیگری بود. تینان پس از موفقیت «اوه کلکته» که به‌گفته خودش ترجمه جمله (Oh! Quelcul tu as!) «اوه! ِکل کُ ته»! از فرانسه به انگلیسی است، دیگر در اره خودش حرفی نزد، از صفحه روزنامه‌ها ناپدید شد، به ایالات متحده رفت، در آنجا درگذشت و همه او را فراموش کردند؛ اما نقدهای تئاتری به‌یادماندنی او هنوز باقی و در انتظار ناشری جسور است تا آنها را منتشر کند.
ادموند ویلسون هنوز هم مشهور است و امیدوارم آثارش بیشتر خوانده شود؛ زیرا او بزرگ‌ترین منتقد ادبی، قبل و بعد از جنگ جهانی دوم نه‌تنها در ایالات متحده بلکه در جهان بود. به‌تازگی برای سومین‌بار، «به‌سوی ایستگاه فنلاند» او را خواندم و بار دیگر از ظرافت نثر، فرهنگ و هوش سرشارش در این کتاب شگفت‌زده شدم. او نظریه سوسیالیستی، کج‌رفتاری‌ها و وقایع شایسته یادآوری- از زمانی که «میشلت» در نقل‌قولی در یک پاورقی «ویکو» را کشف می‌کند و به آموختن زبان ایتالیایی می‌پردازد، تا رسیدن لنین به ایستگاه فنلاند در سن‌‌پترزبورگ برای رهبری انقلاب روسیه - را روایت می‌کند.
انتقاد دو گونه است: یکی دانشگاهی -‌که به ادبیات نزدیک‌تر است- و در میان سایر موضوع‌ها، سعی در نقد آثار به همان شیوه که نوشته شده‌اند دارد و دیگری نقد روزنامه‌ها و مجله‌ها درباره آثار منتشرشده جدید است تا جنگل آشفته آنها را که همیشه سبب سرسام خوانندگان است، نظم بخشد. در عصر ما هر دوی آنها بی‌رمق شده‌اند، نه به دلیل قلّت منتقد، بلکه به‌سبب فقدان خواننده. بسیارند کسانی که زمان زیادی را صرف تماشای تلویزیون می‌کنند و به‌ندرت کتاب می‌خوانند و به همین سبب بسیار سردرگم هستند. در زمانی که سرگرمی در حال انهدام اندیشه است، زیر پرتو فیلم‌ها، مجموعه‌ها و شبکه‌های اجتماعی که تصاویری غالب هستند، کتاب از رونق باز می‌ایستد.
ادموند ویلسون -که در سال 1895 زاده شد و در سال 1972 درگذشت- در پرینستون تحصیل کرد، جایی که همراه و دوست اسکات فیتزجرالد بود. او هیچ‌وقت استادی دانشگاه و نوشتن نقدهای علمی فقط برای همکاران خود را که گاهی هم نمی‌خواندند، نپذیرفت. مخاطب او مردم بودند که در رویداد نامه‌های فوق‌العاده هفتگی، پیام خود را به آنها می‌رساند: ابتدا در «جمهوری جدید»، سپس در «نیویورکر» و سرانجام در «بررسی کتاب‌های نیویورک»؛ بعد آنها را در کتاب‌هایی که هرگز اهمیت خود را از دست نمی‌دادند، جمع می‌کرد. تصور نشود که او فقط درباره آثار امروزی می‌نوشت. من یکی از بهترین رساله‌های وی را به یاد دارم که خوانشی ژرف درباره دیکنز است. توانایی خارق‌العاده او برای یادگیری زبان‌های زنده یا کم‌گویش‌ور به حدی بود که گفته می‌شود هنگامی که نیویورکر به وی مأموریت تحقیق درباره دست‌نوشته‌های دریای مرده را داد، درخواست کرد چندین هفته به او فرصت دهند تا زبان عبری کهن را بیاموزد. به یاد می‌آورم که در صفحات مجله ناپدید‌شده «همیشه بهار»، مشاجره وی با نابوکوف درباره رمان شعری پوشکین؛ «یوجین اونگوینِ» را خواندم که خود او ترجمه کرده بود و عمدتا مربوط به تکامل و اسرار زبان روسی بود.
چه کسی اصطلاح «نسل گمشده» رمان‌نویس‌های بزرگ آمریکایی -‌دوس پاسوس، همینگوی، فاکنر پرعظمت و اسکات فیتزجرالد- را ابداع کرد؟ این ادموند ویلسون بود که در رساله‌ها و مقاله‌های خود به ترویج و رمزگشایی یافته‌های بزرگ و شیوه و روش‌های جدید روایت ادبی نوابغ آمریکایی پرداخت. ناگفته نماند که اینها افرادی بودند که بهتر از هر کسی از درس‌های «اولیس» جیمز جویس بهره گرفتند.
منتقدان بزرگ همیشه با انقلاب‌های بزرگ ادبی همراه بوده‌اند؛ برای مثال، بدون وجود منتقدان اروگوئه‌ای آنخلراما (Ángel Rama) و اِمیر رودریگز مونِگال (Emir Rodríguez Monegal) و خوزه میگل اُوییِدو (José Miguel Oviedo) نویسنده پرویی و چند نفر دیگر اصطلاح «بوم» در رمان آمریکای لاتین پیدا نمی‌شد. ازاین‌رو جای تعجب نیست که در فرانسه سنت بِو (Sainte-Beuve) و در روسیه ویساریو بِلینسکی (Vissarion Belinski) خلاق‌ترین و بلندپروازانه‌ترین دوره انقلاب ادبی را همراهی کرده‌اند و به آن نظم و سلسله‌مراتب بخشیده‌اند. عملکرد نقد نه‌تنها کشف استعداد فردی شاعران، رمان‌نویسان و نمایش‌نامه‌نویسان خاص بلکه کشف روابط بین داستان‌های ادبی و واقعیت‌های اجتماعی و سیاسی‌ای که آنها را دگرگون و روایت می‌کنند نیز هست و البته آنچه در آنها عیان و افشا یا نسبت به آنها شکایت و اعتراض می‌شود.
من متقاعد شده‌ام که ادبیات خوب همیشه ویرانگر است. چنان‌که مفتشان عقاید (انکیزاسیون) و سانسورچیانی که انتشار رمان را در مستعمرات اسپانیا به‌مدت سه قرن ممنوع کرده بودند بهانه‌شان این بود که کتاب‌های دیوانه‌کننده (منظور رمان‌های شوالیه‌ای است) را بومی‌ها به‌عنوان زندگی و واقعیت باور می‌کنند و به این ترتیب سبب پریشانی و لگدمالی تبشیر و تبلیغ مسیحیت می‌شوند. البته که رمان‌ها کالاهای قاچاق بودند و حتما خواندن آنها در آن روزها بسیار خوف‌ناک بود. قاچاق اجازه دسترسی و خواندن رمان را داد، اما ممنوعیت انتشار آنها تشدید شد. در طول سه قرن استعمار، هیچ رمانی در آمریکای لاتین منتشر نشد. اولین آن، «طوطی گَر»، سال 1816 در جنگ استقلال در مکزیک انتشار یافت.
آن مفتشان و سانسورچیانی که معتقد بودند رمان‌ها ویرانگر هستند حق داشتند، اگرچه نه در ممنوع‌کردن آنها. مفتشان همیشه عدم رضایت خود را، با توهم یک واقعیت متفاوت، ابراز می‌کردند؛ برای مثال، مارکز دِ ساد از دنیای زمان خودش بیزار بود؛ زیرا اجازه نمی‌داد که افرادی مانند خودش بتوانند خواست‌هاشان را برآورده کنند. او در گفتارهای طولانی و کسالت‌آور، طالب آزادی بی‌حد‌و‌حصر در تمایلات جنسی و خشونت علیه انسان بود. رمان‌های خوب واقعیت را آن‌گونه که هست نمی‌پذیرند و ازاین‌رو آنها نیروی‌های محرکه دائمی تحولات اجتماعی‌اند؛ بنابراین مهار و فریب جامعه کتاب‌خوان به دست قدرت‌های جهان دشوارتر است.
در حکومت‌های مردمی این امر کاملا قابل درک نیست؛ زیرا به‌نظر می‌رسد آزادی از قدرت خراب‌کارانه رمان‌ها می‌کاهد یا آنها را بی‌اثر می‌کند. ولی هنگامی ‌که آزادی از بین می‌رود، رمان‌ها به سلاح مبارزه تبدیل می‌شوند. با وجود سیستم‌های سانسورِ بسیار سختِ حاکم -‌که سعی در توقف آن دارند- یک نیروی مخفی که مخالف وضع موجود است، آن را تضعیف می‌کند. شعر و تئاتر همیشه راه انتقال نارضایتی پنهان نیستند؛ کاری که معمولا رمان آن را انجام می‌دهد. معنایش این است که شعر و تئاتر انعطاف بیشتری در برابر سازش با شرایط، همسانی و تسلیم دارند. منتقدان خوب باید به همه این موردها اشاره کنند و آنها را توضیح دهند؛ کاری که ادموند ویلسون در طول زندگی خود انجام می‌داد.

در سال 1966، هنگام نقل مکان از پاریس به لندن، ادموند ویلسون (Edmund Wilson) را کشف کردم. تدریس در کلاس‌های مدرسه کویین مری و سپس کینگز کالج، ابتدا زیاد وقت مرا نمی‌گرفت و در هفته چند بعدازظهر می‌توانستم در اتاق مطالعه زیبای کتابخانه انگلیس که هنوز در داخل موزه انگلیس بود، کتاب بخوانم. دو منتقدی که لازم بود هر یکشنبه نقدهای آنها را بخوانم یکی سیریل کانولی (Cyril Connolly) بود؛ نویسنده «دشمنان وعده» و «گور بی‌قرار» که ستون او بیشتر درباره نقاشی و سیاست بود و دیگری نقد تئاتر کِنِت تینان (Kenneth Tynan) که گاهی هم درباره ادبیات و به‌طور‌کلی فرهنگ، با ظرافتی شگفت‌انگیز و گستاخانه می‌نوشت. مورد تینان برای هشدار درباره کوته‌فکری بریتانیای کبیرِ آن‌زمان، بسیار مناسبت داشت. تینان تا زمانی که معلوم شد مازوخیست است بسیار محبوب بود. آنچه او می‌کرد چندان اهمیت نداشت؛ اما اینکه همه بدانند، موضوع دیگری بود. تینان پس از موفقیت «اوه کلکته» که به‌گفته خودش ترجمه جمله (Oh! Quelcul tu as!) «اوه! ِکل کُ ته»! از فرانسه به انگلیسی است، دیگر در اره خودش حرفی نزد، از صفحه روزنامه‌ها ناپدید شد، به ایالات متحده رفت، در آنجا درگذشت و همه او را فراموش کردند؛ اما نقدهای تئاتری به‌یادماندنی او هنوز باقی و در انتظار ناشری جسور است تا آنها را منتشر کند.
ادموند ویلسون هنوز هم مشهور است و امیدوارم آثارش بیشتر خوانده شود؛ زیرا او بزرگ‌ترین منتقد ادبی، قبل و بعد از جنگ جهانی دوم نه‌تنها در ایالات متحده بلکه در جهان بود. به‌تازگی برای سومین‌بار، «به‌سوی ایستگاه فنلاند» او را خواندم و بار دیگر از ظرافت نثر، فرهنگ و هوش سرشارش در این کتاب شگفت‌زده شدم. او نظریه سوسیالیستی، کج‌رفتاری‌ها و وقایع شایسته یادآوری- از زمانی که «میشلت» در نقل‌قولی در یک پاورقی «ویکو» را کشف می‌کند و به آموختن زبان ایتالیایی می‌پردازد، تا رسیدن لنین به ایستگاه فنلاند در سن‌‌پترزبورگ برای رهبری انقلاب روسیه - را روایت می‌کند.
انتقاد دو گونه است: یکی دانشگاهی -‌که به ادبیات نزدیک‌تر است- و در میان سایر موضوع‌ها، سعی در نقد آثار به همان شیوه که نوشته شده‌اند دارد و دیگری نقد روزنامه‌ها و مجله‌ها درباره آثار منتشرشده جدید است تا جنگل آشفته آنها را که همیشه سبب سرسام خوانندگان است، نظم بخشد. در عصر ما هر دوی آنها بی‌رمق شده‌اند، نه به دلیل قلّت منتقد، بلکه به‌سبب فقدان خواننده. بسیارند کسانی که زمان زیادی را صرف تماشای تلویزیون می‌کنند و به‌ندرت کتاب می‌خوانند و به همین سبب بسیار سردرگم هستند. در زمانی که سرگرمی در حال انهدام اندیشه است، زیر پرتو فیلم‌ها، مجموعه‌ها و شبکه‌های اجتماعی که تصاویری غالب هستند، کتاب از رونق باز می‌ایستد.
ادموند ویلسون -که در سال 1895 زاده شد و در سال 1972 درگذشت- در پرینستون تحصیل کرد، جایی که همراه و دوست اسکات فیتزجرالد بود. او هیچ‌وقت استادی دانشگاه و نوشتن نقدهای علمی فقط برای همکاران خود را که گاهی هم نمی‌خواندند، نپذیرفت. مخاطب او مردم بودند که در رویداد نامه‌های فوق‌العاده هفتگی، پیام خود را به آنها می‌رساند: ابتدا در «جمهوری جدید»، سپس در «نیویورکر» و سرانجام در «بررسی کتاب‌های نیویورک»؛ بعد آنها را در کتاب‌هایی که هرگز اهمیت خود را از دست نمی‌دادند، جمع می‌کرد. تصور نشود که او فقط درباره آثار امروزی می‌نوشت. من یکی از بهترین رساله‌های وی را به یاد دارم که خوانشی ژرف درباره دیکنز است. توانایی خارق‌العاده او برای یادگیری زبان‌های زنده یا کم‌گویش‌ور به حدی بود که گفته می‌شود هنگامی که نیویورکر به وی مأموریت تحقیق درباره دست‌نوشته‌های دریای مرده را داد، درخواست کرد چندین هفته به او فرصت دهند تا زبان عبری کهن را بیاموزد. به یاد می‌آورم که در صفحات مجله ناپدید‌شده «همیشه بهار»، مشاجره وی با نابوکوف درباره رمان شعری پوشکین؛ «یوجین اونگوینِ» را خواندم که خود او ترجمه کرده بود و عمدتا مربوط به تکامل و اسرار زبان روسی بود.
چه کسی اصطلاح «نسل گمشده» رمان‌نویس‌های بزرگ آمریکایی -‌دوس پاسوس، همینگوی، فاکنر پرعظمت و اسکات فیتزجرالد- را ابداع کرد؟ این ادموند ویلسون بود که در رساله‌ها و مقاله‌های خود به ترویج و رمزگشایی یافته‌های بزرگ و شیوه و روش‌های جدید روایت ادبی نوابغ آمریکایی پرداخت. ناگفته نماند که اینها افرادی بودند که بهتر از هر کسی از درس‌های «اولیس» جیمز جویس بهره گرفتند.
منتقدان بزرگ همیشه با انقلاب‌های بزرگ ادبی همراه بوده‌اند؛ برای مثال، بدون وجود منتقدان اروگوئه‌ای آنخلراما (Ángel Rama) و اِمیر رودریگز مونِگال (Emir Rodríguez Monegal) و خوزه میگل اُوییِدو (José Miguel Oviedo) نویسنده پرویی و چند نفر دیگر اصطلاح «بوم» در رمان آمریکای لاتین پیدا نمی‌شد. ازاین‌رو جای تعجب نیست که در فرانسه سنت بِو (Sainte-Beuve) و در روسیه ویساریو بِلینسکی (Vissarion Belinski) خلاق‌ترین و بلندپروازانه‌ترین دوره انقلاب ادبی را همراهی کرده‌اند و به آن نظم و سلسله‌مراتب بخشیده‌اند. عملکرد نقد نه‌تنها کشف استعداد فردی شاعران، رمان‌نویسان و نمایش‌نامه‌نویسان خاص بلکه کشف روابط بین داستان‌های ادبی و واقعیت‌های اجتماعی و سیاسی‌ای که آنها را دگرگون و روایت می‌کنند نیز هست و البته آنچه در آنها عیان و افشا یا نسبت به آنها شکایت و اعتراض می‌شود.
من متقاعد شده‌ام که ادبیات خوب همیشه ویرانگر است. چنان‌که مفتشان عقاید (انکیزاسیون) و سانسورچیانی که انتشار رمان را در مستعمرات اسپانیا به‌مدت سه قرن ممنوع کرده بودند بهانه‌شان این بود که کتاب‌های دیوانه‌کننده (منظور رمان‌های شوالیه‌ای است) را بومی‌ها به‌عنوان زندگی و واقعیت باور می‌کنند و به این ترتیب سبب پریشانی و لگدمالی تبشیر و تبلیغ مسیحیت می‌شوند. البته که رمان‌ها کالاهای قاچاق بودند و حتما خواندن آنها در آن روزها بسیار خوف‌ناک بود. قاچاق اجازه دسترسی و خواندن رمان را داد، اما ممنوعیت انتشار آنها تشدید شد. در طول سه قرن استعمار، هیچ رمانی در آمریکای لاتین منتشر نشد. اولین آن، «طوطی گَر»، سال 1816 در جنگ استقلال در مکزیک انتشار یافت.
آن مفتشان و سانسورچیانی که معتقد بودند رمان‌ها ویرانگر هستند حق داشتند، اگرچه نه در ممنوع‌کردن آنها. مفتشان همیشه عدم رضایت خود را، با توهم یک واقعیت متفاوت، ابراز می‌کردند؛ برای مثال، مارکز دِ ساد از دنیای زمان خودش بیزار بود؛ زیرا اجازه نمی‌داد که افرادی مانند خودش بتوانند خواست‌هاشان را برآورده کنند. او در گفتارهای طولانی و کسالت‌آور، طالب آزادی بی‌حد‌و‌حصر در تمایلات جنسی و خشونت علیه انسان بود. رمان‌های خوب واقعیت را آن‌گونه که هست نمی‌پذیرند و ازاین‌رو آنها نیروی‌های محرکه دائمی تحولات اجتماعی‌اند؛ بنابراین مهار و فریب جامعه کتاب‌خوان به دست قدرت‌های جهان دشوارتر است.
در حکومت‌های مردمی این امر کاملا قابل درک نیست؛ زیرا به‌نظر می‌رسد آزادی از قدرت خراب‌کارانه رمان‌ها می‌کاهد یا آنها را بی‌اثر می‌کند. ولی هنگامی ‌که آزادی از بین می‌رود، رمان‌ها به سلاح مبارزه تبدیل می‌شوند. با وجود سیستم‌های سانسورِ بسیار سختِ حاکم -‌که سعی در توقف آن دارند- یک نیروی مخفی که مخالف وضع موجود است، آن را تضعیف می‌کند. شعر و تئاتر همیشه راه انتقال نارضایتی پنهان نیستند؛ کاری که معمولا رمان آن را انجام می‌دهد. معنایش این است که شعر و تئاتر انعطاف بیشتری در برابر سازش با شرایط، همسانی و تسلیم دارند. منتقدان خوب باید به همه این موردها اشاره کنند و آنها را توضیح دهند؛ کاری که ادموند ویلسون در طول زندگی خود انجام می‌داد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.