جهانِ دیگر
شرق: «اندازهگیری جهان» نوشته دنیل کِلمان و «آنوَرِ آب» نوشته فریده چیچک اوغلو از تازههای نشر در حوزه ادبیات هستند که یکی از ادبیات آلمان و دیگری از ادبیات ترکیه انتخاب و ترجمه شده است. از دنیل کِلمان نویسنده آلمانی چندین کتاب به فارسی ترجمه شده ازجمله «من وکامینسکی» و «شهرت» و «زیر آفتاب» که چند ترجمه از آنها به فارسی درآمده و اخیرا نیز حسین منصوری ترجمهای از «اندازهگیری جهان» در نشر کلاغ منتشر کرده است که این رمان جهان ادبی کِلمان را بهخوبی نشان میدهد که نگاهی فلسفی و طنزِ خاص او ازجمله خصیصههای آثار او است. فریده چیچک اوغلو نیز نویسندهای ترکتبار است که در رشته معماری تحصیل کرده و مدرکِ دکترای خود را از دانشگاه پنسیلوانیای آمریکا دریافت کرد و سپس به زادگاهش، ترکیه بازگشت. چیچک اوغلو جز رمان و داستان، دستی هم در فیلمنامهنویسی دارد و در این زمینه جایزه اسکار بهترین فیلم خارجی را در 1991 به خاطر «سفر امید» از آنِ خود کرد. ازجمله آثار ادبی او نیز میتوان از «نگذار بادبادکها شلیک کنند»، «اعتراض شهر و عصیان پارک گزی استانبول»، «شهر عصیانگر» و «آیا پدر شما هم مُرده؟» نام برد.
علم از دریچه ادبیات
«روزی که همهچیز تغییر کرد درد یکی از دندانهای آروارهاش چنان او را بهستوه آورده بود که گمان میکرد چیزی نمانده جنون بگیرد... حوالیِ شش و نیم صبح، همانطور که با چشمهای خسته به نور نگاه میکرد راه حل یکی از پیچیدهترین مسائل جهان به ذهنش رسید». داستانِ «اعداد» از مجموعه «اندازهگیری جهان» این طور شروع میشود. «اندازهگیری جهان» نوشته دنیل کِلمان، با علم و روحِ کنجکاو آلمانیها ارتباط دارد و روایتِ دانشمندانی است که با موضوعی علمی سروکار داشتهاند و عاقبت به دستاوردی در این زمینه رسیدهاند. پشتِ جلد کتاب آمده است «آلمان شاید در کنار فیلسوفان، موسیقیدانان و شاعران و نویسندگان یکی از دانشمندخیزترین کشورهای جهان باشد. به جرئت میتوان گفت که دستآوردهای علمی دانشمندان آلمانی سیمای سیاره را دگرگون کرده است. برای مثال یوهانس گوتنبرگ که با اختراع ماشین چاپ جهان را باسواد کرد، کارل بنز که با اختراع موتور خودرو جهان را به حرکت درآورد و کنراد تسوزه که نخستین سازنده کامپیوتر به شمار میآید. اما در میان دانشمندان آلمانی دو دانشمند به خاطر محاسبات و پژوهشهای خود از جایگاه ویژهای برخوردارند: کارل فریدریش گآوس
ریاضیدان و الکساندر فُن هومبولت طبیعیدان.» شخصیت و سرگذشت این دو دانشمند که از هر لحاظ با هم تفاوت دارند سوژه رمانِ «اندازهگیری جهان» هستند. گآوس در خانوادهای فقیر به دنیا آمده است، قلمروی پژوهشی او یک قلم و کاغذ است، عاشقپیشه است و بهسختی از جای خود تکان میخورد. فُن هومبولت بزرگزاده اشرافی است، با مجهزترین دستگاههای اندازهگیری جهان به دورترین نقاط دنیا میرود و در جنگلها و غارها و آتشفشانها به کاوش و تحقیق میپردازد. «یکی میخواهد جهان را محاسبه کند، دیگری در پی آن است که جهان و قانونمندیهایش را به یاری اندازهگیری بهتر بفهمد». رمانِ کِلمان با دو نماینده از جهانِ علم، نمایانگر روحِ کنجکاو و تشنه آگاهی آلمانیهاست، آن هم در دورانی که قشون فرانسویها به فرماندهی ناپلئون آلمان را به اشغال درآورده است. «هومبولت در حینی که عینک را آزمایش میکرد جفرسون دست به سینه از هومبولت سوالاتی پرسید و هربار که او از موضوع اصلی خارج میشد آهسته سرش را تکان میداد و سپس همان سوال را تکرار میکرد. روی میز ظاهرا بهشکلی ناخواسته و اتفاقی نقشه آمریکای مرکزی قرار داشت. جفرسون میخواست همهچیز را در مورد اسپانیای
نو، راههای حمل و نقل و معاندش بداند. علاقه داشت از شیوه کار حکومتی آن منطقه سر در بیاورد، همچنین از این امر که دستورها در خشکی در اقیانوس چهطور ابلاغ میشدند. از موقعیت اشراف و همچنین از اوضاع ارتش پرسید، و از اینکه ارتش چهقدر بزرگ بود، تسلیحاتش چه کیفیتی داشت و نظامیان تا چهحد آزموده بودند. گفت: وقتی همسایه شما یک ابرقدرت است هرچه از او بیشتر بدانید باز کم است. البته میدانم شما به سفارش تاج و تخت اسپانیا به سفر آمدهاید و چهبسا موظف هستید سکوت کنید و چیزی نگویید. هومبولت گفت: نه بابا، این حرفها کدام است، پاسخهای من که به کسی صدمهای نمیزند. و خم شد روی نقشه، نقشهای که اشتباهات بیشمارش از چشمش دور نمانده بود. اشتباهات را تصحیح و جای پادگانهای مهم را دقیق علامتگذاری کرد. جفرسون آهی کشید و از او تشکر کرد و گفت: ما آمریکاییها از دنیا چیزی نمیدانیم. یک ملت کوچک پروتستان هستیم که در حاشیه جهان قرار گرفتهایم و از همهچیز بینهایت دور افتادهایم... هومبولت گفت: بیاندازه مایلم به خانه خود برگردم. به برلین؟ هومبولت خندید و گفت: هیچ آدم باشعوری این شهر نفرتانگیز را خانه خودش نمیداند. واضح است
که منظور من پاریس بود. من یقین دارم دیگر هرگز در برلین زندگی نخواهم کرد». «اندازهگیری جهان» رمانِ جالبی است که به انتخاب و ترجمه حسین منصوری، فرزندخوانده فروغ فرخزاد در نشر کلاغ منتشر شده است: «اندازهگیری جهان باب تازهای در رماننویسی میگشاید و نشان میدهد ادبیات نمیتواند به شناخت و دستآوردهای علمی که زندگی روزمره ما را از اساس دگرگون کردهاند بیتفاوت باشد».
داستانِ عبور
سالهاست که مهاجرت به یکی از موضوعاتِ محوری ادبیات بدل شده است تا حدی که دیگر میتوان از ژانر «ادبیات مهاجرت» سخن گفت که وسعت و گوناگونیِ بسیار دارد. برخی از نویسندگان که خود تجربه مهاجرت و تبعید دارند از تجربیات خودشان، دوری از وطن و جا افتادن در محیط تازه نوشتهاند و بسیاری نیز در کشورهایی زیستهاند که به دلایل مختلف که عمده آنها جنگ و آشوب داخلی بوده است ناگزیر ترک دیار کردند و به مسیر ناشناختهای قدم گذاشتند که سرانجام آن نامعلوم است. وجهِ مشترک این تجربیات با تمام تفاوتهای عمدهشان در این است که همگی مهاجران تجربیات دردناکی را از سر گذراندهاند، چه آنان که برای سفر خود مکان معلوم و برنامه مشخص داشتند و امکاناتی که بتوانند دست به انتخاب بزنند، چه آنان که بیهدف و مقصد از سر ناگزیری به این سفر ناخواسته رهسپار شدند. آوارگی، ترس و واهمه از آینده و دلتنگی و حسِ جدا ماندن از ریشه و در یک کلام، حس غربت تجربه مشترکی است که ادبیاتِ مهاجرت با تمام تنوع آن به ما نشان داده است. کتاب «آنوَرِ آب» نوشته فریده چیچک اوغلو نیز روایتی است از «عبور از مرز به امید رسیدن به آزادی» و آنطور که پشت جلد آمده است «قصه
مردمان محزون اما امیدوار» است و «قصه جدایی از سرزمین مادری و جای گذاشتن خاطرات شیرین کودکی در آنوَر آبها.» نویسنده در جای جای رمان تصاویری از رنجِ این عبور را ترسیم میکند: «آیا این روشنایی مهتاب است یا صبح است که برمیدمد؟ صبح میدمد... کله سحر، صبح زود... هنگامی که حس تعلق به زمان و مکان کمرنگ میشود، سایهها و اجسام، حقیقت و رویا در گرگ و میش غرق در مهی غلیظ درهم میآمیزند». فریده چیچک اوغلو نویسندهای که در آنکارای ترکیه متولد شده، در کتاب «آنوَرِ آب» واقعیتی را روایت میکند که از 1924 از دوران تاریک مبادله بین ترکیه و یونان آغاز شد و به سالهای سیاه کودتای نظامی 1967-1974 یونان و کودتای نظامی آمریکایی در ترکیه 1980-1983 ختم میشود؛ همان کودتایی که در پی آن، فریده چیچک اوغلو به زندان محکوم شد و چهار سال از عمرش را در زندانهای سیاسی ترکیه سپری کرد.
شرق: «اندازهگیری جهان» نوشته دنیل کِلمان و «آنوَرِ آب» نوشته فریده چیچک اوغلو از تازههای نشر در حوزه ادبیات هستند که یکی از ادبیات آلمان و دیگری از ادبیات ترکیه انتخاب و ترجمه شده است. از دنیل کِلمان نویسنده آلمانی چندین کتاب به فارسی ترجمه شده ازجمله «من وکامینسکی» و «شهرت» و «زیر آفتاب» که چند ترجمه از آنها به فارسی درآمده و اخیرا نیز حسین منصوری ترجمهای از «اندازهگیری جهان» در نشر کلاغ منتشر کرده است که این رمان جهان ادبی کِلمان را بهخوبی نشان میدهد که نگاهی فلسفی و طنزِ خاص او ازجمله خصیصههای آثار او است. فریده چیچک اوغلو نیز نویسندهای ترکتبار است که در رشته معماری تحصیل کرده و مدرکِ دکترای خود را از دانشگاه پنسیلوانیای آمریکا دریافت کرد و سپس به زادگاهش، ترکیه بازگشت. چیچک اوغلو جز رمان و داستان، دستی هم در فیلمنامهنویسی دارد و در این زمینه جایزه اسکار بهترین فیلم خارجی را در 1991 به خاطر «سفر امید» از آنِ خود کرد. ازجمله آثار ادبی او نیز میتوان از «نگذار بادبادکها شلیک کنند»، «اعتراض شهر و عصیان پارک گزی استانبول»، «شهر عصیانگر» و «آیا پدر شما هم مُرده؟» نام برد.
علم از دریچه ادبیات
«روزی که همهچیز تغییر کرد درد یکی از دندانهای آروارهاش چنان او را بهستوه آورده بود که گمان میکرد چیزی نمانده جنون بگیرد... حوالیِ شش و نیم صبح، همانطور که با چشمهای خسته به نور نگاه میکرد راه حل یکی از پیچیدهترین مسائل جهان به ذهنش رسید». داستانِ «اعداد» از مجموعه «اندازهگیری جهان» این طور شروع میشود. «اندازهگیری جهان» نوشته دنیل کِلمان، با علم و روحِ کنجکاو آلمانیها ارتباط دارد و روایتِ دانشمندانی است که با موضوعی علمی سروکار داشتهاند و عاقبت به دستاوردی در این زمینه رسیدهاند. پشتِ جلد کتاب آمده است «آلمان شاید در کنار فیلسوفان، موسیقیدانان و شاعران و نویسندگان یکی از دانشمندخیزترین کشورهای جهان باشد. به جرئت میتوان گفت که دستآوردهای علمی دانشمندان آلمانی سیمای سیاره را دگرگون کرده است. برای مثال یوهانس گوتنبرگ که با اختراع ماشین چاپ جهان را باسواد کرد، کارل بنز که با اختراع موتور خودرو جهان را به حرکت درآورد و کنراد تسوزه که نخستین سازنده کامپیوتر به شمار میآید. اما در میان دانشمندان آلمانی دو دانشمند به خاطر محاسبات و پژوهشهای خود از جایگاه ویژهای برخوردارند: کارل فریدریش گآوس
ریاضیدان و الکساندر فُن هومبولت طبیعیدان.» شخصیت و سرگذشت این دو دانشمند که از هر لحاظ با هم تفاوت دارند سوژه رمانِ «اندازهگیری جهان» هستند. گآوس در خانوادهای فقیر به دنیا آمده است، قلمروی پژوهشی او یک قلم و کاغذ است، عاشقپیشه است و بهسختی از جای خود تکان میخورد. فُن هومبولت بزرگزاده اشرافی است، با مجهزترین دستگاههای اندازهگیری جهان به دورترین نقاط دنیا میرود و در جنگلها و غارها و آتشفشانها به کاوش و تحقیق میپردازد. «یکی میخواهد جهان را محاسبه کند، دیگری در پی آن است که جهان و قانونمندیهایش را به یاری اندازهگیری بهتر بفهمد». رمانِ کِلمان با دو نماینده از جهانِ علم، نمایانگر روحِ کنجکاو و تشنه آگاهی آلمانیهاست، آن هم در دورانی که قشون فرانسویها به فرماندهی ناپلئون آلمان را به اشغال درآورده است. «هومبولت در حینی که عینک را آزمایش میکرد جفرسون دست به سینه از هومبولت سوالاتی پرسید و هربار که او از موضوع اصلی خارج میشد آهسته سرش را تکان میداد و سپس همان سوال را تکرار میکرد. روی میز ظاهرا بهشکلی ناخواسته و اتفاقی نقشه آمریکای مرکزی قرار داشت. جفرسون میخواست همهچیز را در مورد اسپانیای
نو، راههای حمل و نقل و معاندش بداند. علاقه داشت از شیوه کار حکومتی آن منطقه سر در بیاورد، همچنین از این امر که دستورها در خشکی در اقیانوس چهطور ابلاغ میشدند. از موقعیت اشراف و همچنین از اوضاع ارتش پرسید، و از اینکه ارتش چهقدر بزرگ بود، تسلیحاتش چه کیفیتی داشت و نظامیان تا چهحد آزموده بودند. گفت: وقتی همسایه شما یک ابرقدرت است هرچه از او بیشتر بدانید باز کم است. البته میدانم شما به سفارش تاج و تخت اسپانیا به سفر آمدهاید و چهبسا موظف هستید سکوت کنید و چیزی نگویید. هومبولت گفت: نه بابا، این حرفها کدام است، پاسخهای من که به کسی صدمهای نمیزند. و خم شد روی نقشه، نقشهای که اشتباهات بیشمارش از چشمش دور نمانده بود. اشتباهات را تصحیح و جای پادگانهای مهم را دقیق علامتگذاری کرد. جفرسون آهی کشید و از او تشکر کرد و گفت: ما آمریکاییها از دنیا چیزی نمیدانیم. یک ملت کوچک پروتستان هستیم که در حاشیه جهان قرار گرفتهایم و از همهچیز بینهایت دور افتادهایم... هومبولت گفت: بیاندازه مایلم به خانه خود برگردم. به برلین؟ هومبولت خندید و گفت: هیچ آدم باشعوری این شهر نفرتانگیز را خانه خودش نمیداند. واضح است
که منظور من پاریس بود. من یقین دارم دیگر هرگز در برلین زندگی نخواهم کرد». «اندازهگیری جهان» رمانِ جالبی است که به انتخاب و ترجمه حسین منصوری، فرزندخوانده فروغ فرخزاد در نشر کلاغ منتشر شده است: «اندازهگیری جهان باب تازهای در رماننویسی میگشاید و نشان میدهد ادبیات نمیتواند به شناخت و دستآوردهای علمی که زندگی روزمره ما را از اساس دگرگون کردهاند بیتفاوت باشد».
داستانِ عبور
سالهاست که مهاجرت به یکی از موضوعاتِ محوری ادبیات بدل شده است تا حدی که دیگر میتوان از ژانر «ادبیات مهاجرت» سخن گفت که وسعت و گوناگونیِ بسیار دارد. برخی از نویسندگان که خود تجربه مهاجرت و تبعید دارند از تجربیات خودشان، دوری از وطن و جا افتادن در محیط تازه نوشتهاند و بسیاری نیز در کشورهایی زیستهاند که به دلایل مختلف که عمده آنها جنگ و آشوب داخلی بوده است ناگزیر ترک دیار کردند و به مسیر ناشناختهای قدم گذاشتند که سرانجام آن نامعلوم است. وجهِ مشترک این تجربیات با تمام تفاوتهای عمدهشان در این است که همگی مهاجران تجربیات دردناکی را از سر گذراندهاند، چه آنان که برای سفر خود مکان معلوم و برنامه مشخص داشتند و امکاناتی که بتوانند دست به انتخاب بزنند، چه آنان که بیهدف و مقصد از سر ناگزیری به این سفر ناخواسته رهسپار شدند. آوارگی، ترس و واهمه از آینده و دلتنگی و حسِ جدا ماندن از ریشه و در یک کلام، حس غربت تجربه مشترکی است که ادبیاتِ مهاجرت با تمام تنوع آن به ما نشان داده است. کتاب «آنوَرِ آب» نوشته فریده چیچک اوغلو نیز روایتی است از «عبور از مرز به امید رسیدن به آزادی» و آنطور که پشت جلد آمده است «قصه
مردمان محزون اما امیدوار» است و «قصه جدایی از سرزمین مادری و جای گذاشتن خاطرات شیرین کودکی در آنوَر آبها.» نویسنده در جای جای رمان تصاویری از رنجِ این عبور را ترسیم میکند: «آیا این روشنایی مهتاب است یا صبح است که برمیدمد؟ صبح میدمد... کله سحر، صبح زود... هنگامی که حس تعلق به زمان و مکان کمرنگ میشود، سایهها و اجسام، حقیقت و رویا در گرگ و میش غرق در مهی غلیظ درهم میآمیزند». فریده چیچک اوغلو نویسندهای که در آنکارای ترکیه متولد شده، در کتاب «آنوَرِ آب» واقعیتی را روایت میکند که از 1924 از دوران تاریک مبادله بین ترکیه و یونان آغاز شد و به سالهای سیاه کودتای نظامی 1967-1974 یونان و کودتای نظامی آمریکایی در ترکیه 1980-1983 ختم میشود؛ همان کودتایی که در پی آن، فریده چیچک اوغلو به زندان محکوم شد و چهار سال از عمرش را در زندانهای سیاسی ترکیه سپری کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.