بهمناسبت صدوپانزدهمين زادروز ژان ويگو
شاعر پيشگام سينما
سارا آقابابايان: بزرگترين درامي که ژان ويگو خلق کرد، مصائب زندگي پرماجراي شخص خودش است؛ او در ابتدا کودکي رنجور مبتلا به نارسايي ريوي بود که بهدليل مشغله سياسي خانوادهاش مدام در خانه بستگان دستبهدست شده و مدرسهاش را عوض ميکردند. پدرش که يک آنارشيست چپ بود، در کوران جنگ جهاني اول به تباني با ارتش آلمان متهم شد و پيش از محاکمه در سلولش خودکشي کرد. ژان که آن زمان 12 سال داشت ازسوي اطرافيان و دوستانش با انگ وطنفروشي پدرش بايکوت شد و اين واقعه شوم تا هميشه بر روح و روان ژان سايه افکند.
آشنايي ژان ويگوي نوجوان با جادوي سينما دريچهاي بود که افقي تازه در حيات اين نوجوان منزوي گشود. اقبال بلندش يادگيري الفباي سينما نزد تئوريسينهايي چون کلودلارا و ژرمين دولاک بود که همزمان با ژيگاورتوف روسي مشغول پايهريزي نهضت مونتاژ بودند، از سوي ديگر، دستياري هنري بورل فيلمبردار به او اجازه تجربهاندوزي با دوربين و لنزهاي آنامورفيک داد. صدهزار فرانک وديعه پدر همسرش به او اجازه داد دوربيني خريده و مستقل شروع به فيلمسازي کند. به واسطه اشرافش بر رئاليسم سينمايي رايج آن روزگار (بهويژه آثار فون اشتروهايم و چاپلين) و ترکيب آن با ايدههاي نوآورانه فرمال تدوين و کارکرد دوربين، سبک جديدي در آثارش ارائه کرد؛ سبکي که با تأکيد بر جزئيات و پرداخت شاعرانه بعدها رئاليسم جادويي ناميده شد.
دو فيلم کوتاه کمترديدهشدهاش «درباره نيکي» و «قهرمان شنا» مستندهايی برای دستگرمي بودند که خبر از استعداد بالقوه سازندهاش ميداد و تصاويرشان حاوي جرقههاي راديکالي بود که بهويژه در فيلم دوم به سوررئاليسم پهلو ميزد. همکاري بوريس کافمن فيلمبردار شانس بزرگ بعدي ويگو بود تا در فيلم سومش با اتکا به تجربيات ناگوار خود در مدارس شبانهروزي نخستين فيلم شخصي مطرح تاريخ سينما را بسازد.
ايده تقابل تشريفات کاريکاتوري بزرگسالان محافظهکار از نقطه ديد واقعيت حاد عالم کودکان افسارگسيخته منجر به اثر نيمهبلند کميک و فانتزي معروفش «نمره اخلاق صفر» با نام فرعي هيولاهاي کوچک در مدرسه شد، همکاري ويگو با کافمن چنان جواب داد که حتي امروز تدوين مهيج و ترکيببندي نور قابهاي سکانس رگبار پَر در دعواي بالشها (تأثيرگرفته از نبرد گلولههاي برفي کودکان در ناپلئون آبل گنز که توسط استادش هنري بورل ضبط شده بود) ديدني جلوه ميکند. خوي شورشي کودکان و ايده تسخير مدرسه در فيلم بلافاصله منجر به توقيف فيلم شده و 200 هزار فرانک بدهي بابت هزينه ساخت فيلم روي دست گذاشت.
ژان ويگو به اميد توفيق تجاري در نخستين فيلم بلندش آتالانت مقوله روايت در يک فيلم داستاني را در پوسته قصه عشق يک کاپيتان عرشه به نام ژان (ژان داسته) با محبوبش ژوليت (ديتا پارلو) به مرزهاي تازهاي کشاند. در زمانهاي که هنوز آثار سينمايي داخل استوديوی فيلمبرداري ميشدند ويگو مشقت فيلمبرداري در لوکيشن واقعي را به جان خريد و نخستين ملودرام جامع سينمايي را با تمرکز بر بزنگاههاي فرازونشيب يک پيوند عاطفي، به تصوير کشيد. آتالانت به نسبت آثار قبلي ويگو با ريتمي با طمأنينه و آکنده از تصاوير انتزاعي حکايتگر رابطهاي است که با عشق آغاز شده ولي به سبب خامي و معصوميت نوعروس شيفته پاريس و حضور ضلع سوم رابطه؛ ملواني مرموز به نام ژول (با حضور بوکسور سابق ميشل سيمون که اجرايش از عجايب بازيگري باقي مانده و ذات احساساتي شکنندهاش يادآور خود ژان ويگو است) در موقعيت تنگ فضاي قايق که نمادپردازياش بسيار مؤثر است، دچار تنش ميشود.
به رغم پايان خوش فيلم، اعجاز بصري تصاوير ديرياب فيلم در سطوح والاي حسي مخاطب لنگر مياندازد و در عين حال با تکيه بر تغزل بصري، بداهه و غيرتصنعي جلوه ميکند. ويگو به مدد دوربين کافمن و موسيقي موريس ژوبرت در تمهيدي بهمراتب جلوتر از زمانهاش با گريز از مرزهاي واقعگرايي شرح عشق و فراق را در سکانس ماندگار رؤيابيني ژان به مرز سوررئال رساند؛ ژوليت قايق را ترک کرده تا به پاريس برود و ژان در آغوش آب رؤياي لبخند معشوقش را ميبيند، اين پلان بهعلاوه نماي پاياني فيلم که فيلمساز در آخرين يادگار مصورش ازمنظر مرغ دريايي بر فراز قايق، اقيانوسي از انسانيت را به تصوير ميکشد، در حافظه سينمادوستان ماندگار است.
آتالانت که تنها دوساعتونيم نگاتيو ضبطشده داشت توسط سينماداران قلعوقمع شده و نسخه 65 دقيقهاي پخش شدهاش همچون آثار قبلي ويگو نه فروخت و نه تحويل گرفته شد و به اتهام تصاوير هنجارشکنانه توقيف شد. سرانجام ژان ويگو در اوج نااميدي و سرخوردگي سه هفته پس از اکران مصيبتبار آتالانت درحاليکه بهتازگي صاحب فرزند دختري شده و طعم پدربودن را چشيده بود به نحو غمباري در 29سالگي بهدليل عفونت سل از پاي درآمد.
نمره اخلاق صفر در 1945 و متعاقب آن آتالانت در 1947 رفع توقيف شدند، بلافاصله رويکرد امپرسيونيستي و پراحساس اين آثار ستايش شده و ژان ويگو به نخستين کشف جنبش احياگر سينماي اروپا پس از جنگ جهاني دوم تبديل شد. ابتدا روح ساختارشکن نمره اخلاق صفر در کانون توجهات قرار گرفت و در تحولات پيشروي سينما ميراثخوراني چون ژان رنوآر و مانوئل ده اوليوي را در ساحت نئورئاليسم، پيدا کرد. فرانسوا تروفو ايده کار با کودکان نابازيگر را در چهارصد ضربه بهکار برد و ژان لوک گدار که تدوين جهشي ازنفسافتاده را از ويگو آموخته بود فيلم «تفنگدارها» را صراحتا به او تقديم کرد. مضمون محرک عصيان «نمره اخلاق صفر» تا انقلاب جوانان منتهي به نهضت مي1968 امتداد داشت چنانچه فيلم کالت «اگر...» لينزي اندرسون و کوتولههاي ورنر هرتزوک وامدارش هستند. در دهههاي متمادي رويه اداي ارادت به آثار ژان ويگو ادامه داشته است؛ از امثال برناردو برتولوچي و اميرکاستاريکا گرفته تا ديويد لينچ در «کله پاککن» و رابرت اگرز در فيلم تحسينشده اخيرش «فانوس دريايي» به آثار ويگو ارجاع دادهاند.
بازيافت نسخه 89 دقيقهاي آتالانت در دهه 90 همچون گنجينهاي مورد استقبال قرار گرفت و شکي باقي نگذاشت که طنين آثار وي آزمون گذر زمان را تاب آورده است.
آتالانت امروزه با قاطعيت در ميان پنج اثر برتر غيرانگليسيزبان تاريخ سينما قرار گرفته و در آخرين رأيگيري فراگير نشريه سايت اند ساوند براي گزينش برترينهاي تاريخ سينما 58 منتقد اين فيلم را جزء 10 فيلم محبوبشان قرار دادند. هيچ کارگرداني نتوانسته با دوران کاري چهارساله تأثيري به بزرگي ژان ويگو بگذارد و از اين حيث تنها ميتوان او را با جيمز دين در عرصه بازيگري مقايسه کرد که با کارنامهاي کوتاه افسانهاي جاويدان رقم زد، تنها با يک فيلم بلند نشستن همتراز پيشگاماني چون وارک گريفيث و اورسن ولز جايگاه ژان ويگو در تاريخ سينما را بيش از پيش رشکبرانگيز ساخته است.
لفافه اسرارآميز اين مؤلف جوانمرگ فرجام احتمالياش در صورت ادامه حياتش است؛ اينکه در دوران اشغال فرانسه بهدست رايش سوم، چه بر سرش ميآمد؟ يا بهمثابه فيلمسازي که بينياز از صوت و ديالوگ بيانگري سينمايي را در تصوير جستوجو ميکرد، همچون ژان اپستين و ژاک کوکتو ناتوان از تطبيق با سينماي ناطق، محو ميشد؟ آيا ويگو تمام ايدههايش را خرج کرده و مثل شاعري که تمام طبع پرشورش را سروده قرار بود درجا بزند يا هنوز مهياي ادامه شگفتيآفريني بود؟ شوربختانه هرگز پاسخي براي اين پرسشها يافت نخواهد شد اما رومانتيکترين پرسش در باب ژان ويگو اين است: زماني که در حال احتضار درد ميکشيد و خون بالا ميآورد از ارج و منزلتش در يک قرن بعد، تصوري داشت؟
سارا آقابابايان: بزرگترين درامي که ژان ويگو خلق کرد، مصائب زندگي پرماجراي شخص خودش است؛ او در ابتدا کودکي رنجور مبتلا به نارسايي ريوي بود که بهدليل مشغله سياسي خانوادهاش مدام در خانه بستگان دستبهدست شده و مدرسهاش را عوض ميکردند. پدرش که يک آنارشيست چپ بود، در کوران جنگ جهاني اول به تباني با ارتش آلمان متهم شد و پيش از محاکمه در سلولش خودکشي کرد. ژان که آن زمان 12 سال داشت ازسوي اطرافيان و دوستانش با انگ وطنفروشي پدرش بايکوت شد و اين واقعه شوم تا هميشه بر روح و روان ژان سايه افکند.
آشنايي ژان ويگوي نوجوان با جادوي سينما دريچهاي بود که افقي تازه در حيات اين نوجوان منزوي گشود. اقبال بلندش يادگيري الفباي سينما نزد تئوريسينهايي چون کلودلارا و ژرمين دولاک بود که همزمان با ژيگاورتوف روسي مشغول پايهريزي نهضت مونتاژ بودند، از سوي ديگر، دستياري هنري بورل فيلمبردار به او اجازه تجربهاندوزي با دوربين و لنزهاي آنامورفيک داد. صدهزار فرانک وديعه پدر همسرش به او اجازه داد دوربيني خريده و مستقل شروع به فيلمسازي کند. به واسطه اشرافش بر رئاليسم سينمايي رايج آن روزگار (بهويژه آثار فون اشتروهايم و چاپلين) و ترکيب آن با ايدههاي نوآورانه فرمال تدوين و کارکرد دوربين، سبک جديدي در آثارش ارائه کرد؛ سبکي که با تأکيد بر جزئيات و پرداخت شاعرانه بعدها رئاليسم جادويي ناميده شد.
دو فيلم کوتاه کمترديدهشدهاش «درباره نيکي» و «قهرمان شنا» مستندهايی برای دستگرمي بودند که خبر از استعداد بالقوه سازندهاش ميداد و تصاويرشان حاوي جرقههاي راديکالي بود که بهويژه در فيلم دوم به سوررئاليسم پهلو ميزد. همکاري بوريس کافمن فيلمبردار شانس بزرگ بعدي ويگو بود تا در فيلم سومش با اتکا به تجربيات ناگوار خود در مدارس شبانهروزي نخستين فيلم شخصي مطرح تاريخ سينما را بسازد.
ايده تقابل تشريفات کاريکاتوري بزرگسالان محافظهکار از نقطه ديد واقعيت حاد عالم کودکان افسارگسيخته منجر به اثر نيمهبلند کميک و فانتزي معروفش «نمره اخلاق صفر» با نام فرعي هيولاهاي کوچک در مدرسه شد، همکاري ويگو با کافمن چنان جواب داد که حتي امروز تدوين مهيج و ترکيببندي نور قابهاي سکانس رگبار پَر در دعواي بالشها (تأثيرگرفته از نبرد گلولههاي برفي کودکان در ناپلئون آبل گنز که توسط استادش هنري بورل ضبط شده بود) ديدني جلوه ميکند. خوي شورشي کودکان و ايده تسخير مدرسه در فيلم بلافاصله منجر به توقيف فيلم شده و 200 هزار فرانک بدهي بابت هزينه ساخت فيلم روي دست گذاشت.
ژان ويگو به اميد توفيق تجاري در نخستين فيلم بلندش آتالانت مقوله روايت در يک فيلم داستاني را در پوسته قصه عشق يک کاپيتان عرشه به نام ژان (ژان داسته) با محبوبش ژوليت (ديتا پارلو) به مرزهاي تازهاي کشاند. در زمانهاي که هنوز آثار سينمايي داخل استوديوی فيلمبرداري ميشدند ويگو مشقت فيلمبرداري در لوکيشن واقعي را به جان خريد و نخستين ملودرام جامع سينمايي را با تمرکز بر بزنگاههاي فرازونشيب يک پيوند عاطفي، به تصوير کشيد. آتالانت به نسبت آثار قبلي ويگو با ريتمي با طمأنينه و آکنده از تصاوير انتزاعي حکايتگر رابطهاي است که با عشق آغاز شده ولي به سبب خامي و معصوميت نوعروس شيفته پاريس و حضور ضلع سوم رابطه؛ ملواني مرموز به نام ژول (با حضور بوکسور سابق ميشل سيمون که اجرايش از عجايب بازيگري باقي مانده و ذات احساساتي شکنندهاش يادآور خود ژان ويگو است) در موقعيت تنگ فضاي قايق که نمادپردازياش بسيار مؤثر است، دچار تنش ميشود.
به رغم پايان خوش فيلم، اعجاز بصري تصاوير ديرياب فيلم در سطوح والاي حسي مخاطب لنگر مياندازد و در عين حال با تکيه بر تغزل بصري، بداهه و غيرتصنعي جلوه ميکند. ويگو به مدد دوربين کافمن و موسيقي موريس ژوبرت در تمهيدي بهمراتب جلوتر از زمانهاش با گريز از مرزهاي واقعگرايي شرح عشق و فراق را در سکانس ماندگار رؤيابيني ژان به مرز سوررئال رساند؛ ژوليت قايق را ترک کرده تا به پاريس برود و ژان در آغوش آب رؤياي لبخند معشوقش را ميبيند، اين پلان بهعلاوه نماي پاياني فيلم که فيلمساز در آخرين يادگار مصورش ازمنظر مرغ دريايي بر فراز قايق، اقيانوسي از انسانيت را به تصوير ميکشد، در حافظه سينمادوستان ماندگار است.
آتالانت که تنها دوساعتونيم نگاتيو ضبطشده داشت توسط سينماداران قلعوقمع شده و نسخه 65 دقيقهاي پخش شدهاش همچون آثار قبلي ويگو نه فروخت و نه تحويل گرفته شد و به اتهام تصاوير هنجارشکنانه توقيف شد. سرانجام ژان ويگو در اوج نااميدي و سرخوردگي سه هفته پس از اکران مصيبتبار آتالانت درحاليکه بهتازگي صاحب فرزند دختري شده و طعم پدربودن را چشيده بود به نحو غمباري در 29سالگي بهدليل عفونت سل از پاي درآمد.
نمره اخلاق صفر در 1945 و متعاقب آن آتالانت در 1947 رفع توقيف شدند، بلافاصله رويکرد امپرسيونيستي و پراحساس اين آثار ستايش شده و ژان ويگو به نخستين کشف جنبش احياگر سينماي اروپا پس از جنگ جهاني دوم تبديل شد. ابتدا روح ساختارشکن نمره اخلاق صفر در کانون توجهات قرار گرفت و در تحولات پيشروي سينما ميراثخوراني چون ژان رنوآر و مانوئل ده اوليوي را در ساحت نئورئاليسم، پيدا کرد. فرانسوا تروفو ايده کار با کودکان نابازيگر را در چهارصد ضربه بهکار برد و ژان لوک گدار که تدوين جهشي ازنفسافتاده را از ويگو آموخته بود فيلم «تفنگدارها» را صراحتا به او تقديم کرد. مضمون محرک عصيان «نمره اخلاق صفر» تا انقلاب جوانان منتهي به نهضت مي1968 امتداد داشت چنانچه فيلم کالت «اگر...» لينزي اندرسون و کوتولههاي ورنر هرتزوک وامدارش هستند. در دهههاي متمادي رويه اداي ارادت به آثار ژان ويگو ادامه داشته است؛ از امثال برناردو برتولوچي و اميرکاستاريکا گرفته تا ديويد لينچ در «کله پاککن» و رابرت اگرز در فيلم تحسينشده اخيرش «فانوس دريايي» به آثار ويگو ارجاع دادهاند.
بازيافت نسخه 89 دقيقهاي آتالانت در دهه 90 همچون گنجينهاي مورد استقبال قرار گرفت و شکي باقي نگذاشت که طنين آثار وي آزمون گذر زمان را تاب آورده است.
آتالانت امروزه با قاطعيت در ميان پنج اثر برتر غيرانگليسيزبان تاريخ سينما قرار گرفته و در آخرين رأيگيري فراگير نشريه سايت اند ساوند براي گزينش برترينهاي تاريخ سينما 58 منتقد اين فيلم را جزء 10 فيلم محبوبشان قرار دادند. هيچ کارگرداني نتوانسته با دوران کاري چهارساله تأثيري به بزرگي ژان ويگو بگذارد و از اين حيث تنها ميتوان او را با جيمز دين در عرصه بازيگري مقايسه کرد که با کارنامهاي کوتاه افسانهاي جاويدان رقم زد، تنها با يک فيلم بلند نشستن همتراز پيشگاماني چون وارک گريفيث و اورسن ولز جايگاه ژان ويگو در تاريخ سينما را بيش از پيش رشکبرانگيز ساخته است.
لفافه اسرارآميز اين مؤلف جوانمرگ فرجام احتمالياش در صورت ادامه حياتش است؛ اينکه در دوران اشغال فرانسه بهدست رايش سوم، چه بر سرش ميآمد؟ يا بهمثابه فيلمسازي که بينياز از صوت و ديالوگ بيانگري سينمايي را در تصوير جستوجو ميکرد، همچون ژان اپستين و ژاک کوکتو ناتوان از تطبيق با سينماي ناطق، محو ميشد؟ آيا ويگو تمام ايدههايش را خرج کرده و مثل شاعري که تمام طبع پرشورش را سروده قرار بود درجا بزند يا هنوز مهياي ادامه شگفتيآفريني بود؟ شوربختانه هرگز پاسخي براي اين پرسشها يافت نخواهد شد اما رومانتيکترين پرسش در باب ژان ويگو اين است: زماني که در حال احتضار درد ميکشيد و خون بالا ميآورد از ارج و منزلتش در يک قرن بعد، تصوري داشت؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.