بهترين نمايش سال 98 از ديدگاه منتقدان تئاتر:
لانچر 5
شرق: سال 98 يکي از سالهاي پر از نمايش بوده است، هرچند ماه آخرش با کرونا به انزوا کشيده شد، اما ما بر آن بوديم که بدانيم آيا در ميان منتقدان تئاتر ايران که به طور جدي نمايشها را در طول سال رصد ميکنند، نمايش درخور تأملي هم هست يا نه؟ بههرروي پيداکردن فصل مشترک کمي سخت مينمايد، چون هر کسي بهترين کار ممکن را با ويژگيهاي منحصربهفردي در نظر گرفته است. اما در اين تصادف و احتمال، «لانچر 5» در ميان منتقدان دو رأي آورده که در برابر يک رأي بقيه آثار ميتواند بيانگر يک نمايش قابلتأملتر باشد.
رضا آشفته: لانچر 5
لانچر 5 به نويسندگي و کارگرداني «مسعود صرامي» و «پويا سعيدي» به نظر ميتواند يک پديده باشد؛ به اين دليل که از نگره انتقاد اجتماعي پيروي ميکند و شايد اين خود دليل عمدهاي باشد براي اينکه بتوانيم آن را با صراحت بهعنوان اثري درخور تأمل در ميان کارهاي اجراشده در سال 98 در نظر بگيريم. اينکه بشود در صحنه به مسائل حاد، بحراني و حتي فاجعهآميز پرداخت، ميتواند يک گزينه ناب براي توليد آثار قابل اعتنا باشد. اينکه آدمها گوشهاي از وجود خود را در صحنه آشکارا ببينند، احساس شگفتي ميکنند و اينکه از وجود مسائل حاد پردهبرداري شود و از آن با زاويه تند رمزگشايي شود، خود دليل آشکاري است که هنوز هم تئاتر ميتواند کارساز باشد و بر ما به يقين تأثير مطلوب خود را بگذارد. اينکه ميشود ته يک پادگان به قتل و تجاوز پرداخت و اينکه عقدههاي عميق، سوار بر زخمهاي ناسور اجتماع است و اينکه آدمها وقتي مقابل هم صفآرايي و قدرتنمايي ميکنند دلايل ريشهدار تاريخي دارد و هر اجتماعي بنابر همين درازناي تاريخي است که کينهها و انتقامها را به هرجايي ميکشاند و روزي يا شبي فاجعهاي بروز مييابد. اينها همان ابعاد آشکار و پنهاني است که ما را
در تلاطم اين روزگار پر از درد و کينه هراسان ميکند، مگر به دنبال آشتي برآييم و اين تاريخ پر از کينه و نفرت را پاک کنيم و از سر به دنبال روابط انسانيتر باشيم. هر چيزي شدني است، چون انسانها در نهايت به دنبال مدارا و آرامش هستند، مگر دست شرورانهاي همچنان نخواهد اين برابريها و برادريها شکل بگيرد، اما اگر خرد جمعي شعورمندانه به کار آيد، هر ناممکني نيز ممکنتر خواهد شد. لانچر 5 نمونه درخشاني از واقعگرايي انکارشده در اين چندساله اخير است که ما را دوباره به تئاتري که بايد باشد اميدوار ميکند. لبريز از محتواي تندوتيز و در دل شاکلهاي پويا و متمرکز...
رسول نظرزاده: فرشته تاريخ
بازخواني چندلايه و امروزي از سالهاي آخر زندگي والتر بنيامين، فيلسوف چپگراي آلماني، هنگامي که در دشوارترين لحظههاي زندگياش قرار گرفته است. او که بهخاطر تعلقخاطرش به مارکسيسم و تبار يهودياش از سيطره پيروزمندانه و به ظاهر مردمي فاشيسم آلماني (استبداد اکثريت) گريخته و به فرانسه رفته اما پس از اشغال فرانسه به دست ارتش نازي مجبور ميشود از راه کوهستان به سوي آمريکا بگريزد. در حين فرار از کوههاي «پيرنه» به چنگ مرزبانان اسپانيايي ميافتد و تحويل گشتاپو داده ميشود. در شب آخر زندگياش به مرور و بازخواني زندگي و انديشههايش ميپردازد. او که طاقت زندان و اسارت دوباره را ندارد، سرانجام با مورفين به زندگي خود پايان ميدهد؛ شرايطي که به شکلي ضمني به بررسي موقعيت فردي/ وجودي روشنفکر در حکومتهاي استبدادي و دروغ ايدههاي يکسانسازيشده ميپردازد.
تعلقخاطر بنيامين به فرم اجرائي تئاتر روايي برشت خودبهخود ساختمان اجرائي نمايش «فرشته تاريخ» را شکل ميدهد. اجرا نميخواهد با مرور خاطرات بنيامين به نوعي خود و مخاطبش را به تخدير و فراموشي ببرد، بلکه ميکوشد بهگونهاي ديالکتيکي در ذهن و انديشه او به نوعي بيداري و آگاهي نسبت به شرايط اطرافش تبديل شود. همين مسئله او را با اولين چهره ديالکتيکي تاريخ فلسفه - سقراط - مواجه ميکند؛ کسي که نخستين قرباني قلمرو انديشه و فلسفه به شمار ميرود. هر دو درحاليکه ميتوانند «تقيه» پيشه کنند، با شجاعت، اتوريته خود را مشخص ميکنند و لاجرم جام شوکران را مينوشند. گفتوگوي سقراط با بنيامين به او در نشاندادن چشمانداز فردايش ياري ميرساند؛ گفتوگويي که به دوران شيفتگي او با حلقه فکري مکتب فرانکفورت- آدورنو و هورکهايمر- ميانجامد؛ مکتبي که غرق زرقوبرق دلفريب ليبراليسم سرمايهداري نميشود و با ساختاري تحليلي، حفرهها و بنبستهاي سيستماتيک آن را مورد توجه قرار ميدهد.
فرد ديگري که در صحنه ذهن بنيامين زنده ميشود، گرشولم شولم، متفکر يهودي است که موجب آشنايي او با عرفان و الهيات يهودي ميشود؛ تأثيري که در هنگام روبهروشدن با مرگ، او را از هراس و اضطرابهاي وجودي و تغيير مسيرهاي ناگهاني دور ميکند و به او اجازه تأمل و انتخاب درست ميدهد. او مفاهيم الهياتي را با راديکاليسم انقلابي درميآميزد و از آن طنيني مسيحايي خلق ميکند، مانند فرشتهاي که از دل تاريخ سر برميآورد و صدايش از فراز کوههاي «پيرنه» تا فراسوهاي تاريخ طنينانداز خواهد شد. اينکه او در انتها تصوير خود را مانند دنکيشوت نميبيند، نشاندهنده جهتيابي درست اوست.
همه اين سيروسلوک دروني در کنار حضور عاطفي معشوق - «آسيه لاسيس» - بازيگر تئاتر روس رخ ميدهد؛ کسي که در ازدحام تنهايي و مرگ، به حرفهايش گوش ميدهد و با چندصداييها و تلاطمهاي دروني او روبهرو ميشود و ميکوشد تجلي آزادي و رهاييای باشد که روزبهروز از جهان او رخت برميبندد. ديدن متن و اجرای دشوار و طولاني فرشته تاريخ نياز به تماشاگري با حوصله و دقت بسيار دارد با اشارههايي ضمني به خطوط گمشده دوراني که در آن بهسر ميبريم.
ابراهيم طلعتينژاد: چخوفخواني زير نظر نماينده فدراسيون روسيه
در شرايط موجود تئاتر امروز که به انواع آفتهاي ساختاري در زمينههاي مختلف مبتلاست، شوق نوجوانان و جوانان براي ورود به اين هنر در سالهاي اخير بسياز زياد بوده است که موجب بهوجودآمدن مدرسههاي بازيگري زيادي شده است؛ بهنوعي که گاهي همين مدرسهها به شرايط نابسامان تئاتر در زمينه بازيگري دامن زدهاند، هرچند آسيبشناسي اين موضوع در اين مجال نميگنجد، اما در همين مدرسهها (هرچند انگشتشمار) نيز به واسطه مسئوليتپذيري شايسته در قبال هنرجو، حرکتهاي قابل توجه و خوبي براي بهثمررسيدن استعدادهاي اين قشر پرشور صورت گرفته است، در اين مدرسهها در ادامه اخذ شهريه و تدريس تئوري و عملي هنر بازيگري با برنامهريزي و درک صحيح از تواناييهاي هنرجويان و انتخاب استادانی که توان انتقال تجربه خود را بهدرستي دارند، فضايي خلاقانه و تجربي شکل گرفته و با اجراي صحنهاي تئاتر به روي صحنه در مقابل مخاطب، هنرجو را پس از پايان دورههاي بازيگري به حال خود رها نکرده و تجربه شورانگيري را موجب ميشود، يکي از استادانی که سعي در هرچه ثمربخشبودن کلاسهاي بازيگري خود دارد، اشکان خطيبي است که مدتي پيش با هنرجويان مستعد خود دو تئاتر را در
پايان دوره کلاسهاي بازيگري به روي صحنه برد که تئاتر «چخوفخواني در مقابل نماينده فدراسيون روسيه» در سالن شماره ۲ سپند، رويکردي خلاقانه در ايجاد فضايي تجربي داشت که با درک صحيح و انتخاب خوب در متن، بازنويسي و انتخاب نقشها از ميان هنرجويان، تئاتری قابل تأمل و شايسته به نمايش گذاشت؛ حرکتي معلمگونه که از الفباي تئاتر تا مشق درسها و در انتها قبولي شاگردانش در اين آزمون بود، تئاتري بيادعا که حتي خود استاد هم در آن تجربهاندوزي ميکند و در اين ميان، پيش از استاد، شاگرد مخاطب را محترمانه در تجربهاش بهخوبي شريک ميکند تا در پايان شاهد بهثمرنشستن زحماتشان باشيم و با رويکردي سالم و مفيد در حال تبديل هنرجو به بازيگر باشيم، هرچند هر شخص تواناييها و استعداد ذاتي خود را دارد، تئاتري با نوجوانان و جواناني کمتجربه که در اپيزودهايي مختلف تا حد زيادي به تئاتر حرفهاي نزديک بود و شاخصههايي از تئاتر حرفهاي را در خود داشت، در اين نوع تئاتر که ميتوان گفت گونهاي شايسته از تئاتر تجربي ميتواند باشد، باوجود کمبودهايي در بخشهاي از نمايش، چه از سمت استاد و چه ازسوي هنرجويان، با بضاغت موجود، اما استاد شاگردانش را به
شايستگي از هنرجوبودن به درک صحيح از هنر تئاتر و تجربهاي شورانگيز همراهي کرده است، تا بعد از اين هنرجوي بازيگري تئاتر بازيگري اين هنر والا را در خود يافته و گام در اين عرصه بيانتها بردارد.
هرچند يکي از آفتهاي موجود تئاتر شايد برخي از همين مدرسههاي هنري قارچمانند باشد که پيش از واقعيت و روح هنر و تئاتر سوداي بيشماری در ذهن هنرجويان به جا ميگذارد، اما باز کم نيستند مدرسههايي که استاداني شريف و با توانايي انتقال تجربه، سعي در ساختن نسلي تازه در تئاتر و هنر بازيگري دارند که در کنار مديريت سالم، در مسيری صحيح سختيهاي هنر و بهویژه تئاتر را براي هنرجويان به چالشهاي مفيد بدل ميکنند تا از دل اين همه هياهوي بسيار هنرمندبودن را در سايه سختکوشي و تلاش و هنرمندزيستن پيش از آنکه در تصورات سادهانگارانه غرق شوند، بياموزند...
زينب لک: تصعيد
محمد صاحبي را با نزديک به يک دهه حضور مستمر و نوگرايش در عرصه تئاتر عروسکي، بياغماض و بهجرئت ميتوان در زمره هنرمندان آوانگارد اين عرصه نام نهاد. ارزشگذاري و نگاه موشکافانه صاحبي و همچنين تمرکز او بر سبک تابتيبل در تئاتر عروسکي و تلفيق آن با مديومهاي ديگر ازجمله انيميشن در هر کدام از چهار اثري که تاکنون به روي صحنه برده است کاملا مبين اين ادعاست که قصد دارد در هر تجربه از اجراي آثارش با شناخت دقيق ماهيت جهان عروسکي، بهويژه سبک تابتيبل، قابليتهاي اين سبک را کشف کرده و اين سبک را در ايران با درنظرگرفتن ابداع و توليد متني منطبق با ساختارهاي تئاتر عروسکي، ابزارهاي بيان تازه در طراحي صحنهاي منحصربهفرد و «مينيمال» بهمنظور اجراي اين سبک، نگرشهاي جديد به فضا، ريتم، نور و حرکت عروسک انتخاب و ترکيب عناصر در خدمت فرم و محتوا شالوده تئاتر عروسکي تابتيبل را به استانداردها و چارچوب لازم نزديک و تأليفي شيوهمند و اما نوگرا از خود را تثبيت کند. نمايش عروسکي «تصعيد» پيشروي راهي است 10ساله که صاحبي در اين سبک پيموده است تا در خلال اين آزمودنها به تأليف خود برسد. «تصعيد» شايد اجراي نمايش در نمايش است، اجراي
نمايشي از آيينهاي اسطورهاي جهان با حضور الهه دنياي مردگان که در اساطير يونان باستان «هادس» ناميده ميشود، در دل نمايشي که در کل به واکاوي تنهايي انسان و اسارت و سرگشتگياش در تمامي اعصار ميپردازد. سرنوشت عروسک در جايي که در دستان بازيدهندگان است براي بقاي خود به جنايتي هولناک، يعني به قربانگاهآوردن و مثلهکردن انسان ديگر دست ميزند؛ انساني که به وسيله خدايان اسطورهاي عليه انسان به خطا راه مييابد، تمامي اين رخدادها جزئي از نقشه خدايان است و به انسان در ستيز با انسان ديگر خير بزرگتر را نويد ميدهند و او هم قرباني قربانيکردنهايش ميشود.
صحنه و چيدمان عناصر در آثار صاحبي بدون ديالوگ است و در صحنه او تنها حرکت، آهنگ، خطوط، گوشهها، تهرنگها و سايهروشنها را ميبينيم و ميشنويم. نورها در جريان زمان در حال تغيير و حرکت هستند. از اينرو آثار صاحبي به هنر و سبک «مينيمال» نزديکتر است. دکور مکمل ساير اجزاي فضاي نمايش يا همان عناصر فضاسازي است که با هماهنگي ديگر اجزاي نمايش، طراحي صحنه به شاکله و روند اجراي نمايش معنا ميبخشد.
شهرام خرازيها: بانو آئويي
خودم را به آخرين شب اجراي نمايش «بانو آئويي» به کارگرداني فاطمه بختيار ميرسانم. سالها پيش شاهد اجراي نمايشي با همين نام به کارگرداني بهرام بيضايي بودهام، اما اينبار نميدانم با چهجور نمايشي روبهرو خواهم بود و کارگردان با نمايشنامه يوکيو ميشيما، نويسنده نامدار ژاپني، چه کرده است؟
با خودم ميگويم هر چقدر هم که نمايش خوب باشد، به پاي نمايش بيضايي نميرسد. صحنه روشن ميشود. مردي سياهپوش عينکبهچشم گوشه صحنه ديده ميشود که کار خاصي هم انجام نميدهد. صحنه تاريک ميشود. تا اينجا پيشدرآمد نمايش از جذب تماشاگر عاجز است. صحنه دوباره روشن ميشود. بازيگران اصلي با پوشش و آرايش ژاپني يکبهيک روي صحنه ظاهر ميشوند. نقش آئويي را دو هنرپيشه به تناوب بازي ميکنند. حرکات کاملا هماهنگ بازيگران زن نمايش با ريتم موسيقي خيرهکننده است. بازيگران، تماشاگران را با بازي کمنقص خود سحر ميکنند. کارگردان از تمام اجزاي بدن آنها براي باوراندن نقش بهره جسته است و هيچ چيزي را از قلم نينداخته است. چهره واقعي آئويي هرگز نشان داده نميشود. او با ماسکي بر پشت سر ديده ميشود. بازيگران هم پشت به تماشاگر و با ماسک، نقش آئويي را بازي ميکنند که اين ويژگي کار را بهشدت براي آنها سخت ميکند. آنها مجبورند درحاليکه رو به عمق صحنه دارند و بدون مشاهده واکنشهاي تماشاگران، به نقش آئويي جان ببخشند که البته در سايه تمرينهاي طولانيمدت اين کار را به بهترين وجه ممکن انجام ميدهند. داستان نمايش، تلخ و آکنده از درد است. مرد
نمايش همزمان با جانسپردن همسرش روي تخت بيمارستان و در حضور او در حال مراودات عاشقانه با معشوقه سابق است. لحظه دردناکي است که به يُمن انسجام کامل همه عوامل نمايش بسيار خوب از آب درميآيد و از آن بهتر پرده آخر نمايش است که روح از بدن آئويي همگام با موسيقي ويرانکننده، خارج ميشود. من مبهوت بر جا ميمانم. بقيه تماشاگران هم مثل من محو صحنه، حرکات خوشريتم و رقص جادويي بازيگر نقش آئويي شدهاند. فشار نمايش بر تماشاگران بيش از حد است؛ کاتارسيس (تخليه رواني) در حال رخدادن است. تماشاگران همراه با آئويي درد ميکشند و هيجانهاي سرگردان درون خود را به صحنه ميسپارند. نمايش تمام ميشود؛ درحاليکه آئويي با صورت سنگي، مات و پرسشگر خود به تماشاگران، شايد هم به نقطهاي در دوردست نگاه ميکند. اصلا تصورش را هم نميکردم که در هياهوي بيپايان نمايشهاي لاکچري روي صحنه، «بانو آئويي» بيسروصدا و بدون تبليغات گسترده يک سر و گردن از نظر کيفيت بالاتر از اجراهايي که در طول سال به تماشايشان نشستم، قرار گيرد.
«بانو آئويي» از فرم کاملا متفاوتي با ديگر نمايشهاي ايراني سال جاري برخوردار بود و تنها نمايشي بود که احساسات نهفته من را برانگيخت و به همذاتپنداري با کاراکتر اصلياش واداشت. «بانو آئويي» آنقدر کامل و تأثيرگذار بود که وقتي تمام شد، اشتياق تماشاي مجدد آن بسياري از تماشاگران را رها نکرد. افسوس که دير متوجه اجراي اين نمايش شدم؛ اما خوشحال بودم که دستکم توانستم خودم را به آخرين شب اجرا برسانم. واقعا حيف از چنين نمايشهاي خوشکيفيتي که به خاطر کمبود امکانات اجرائي و تبليغي، آنطور که حقشان است، ديده و شناخته نميشوند. نمايش خانم بختيار با نمايشي که بهرام بيضايي بيش از دو دهه پيش بر صحنه برد، برابري ميکرد. «بانو آئويي» تئاتر خالص به مفهوم مطلق کلمه بود.
صمد چينيفروشان: ...
از آنجايي که چنين فراخواني در شرايط وخيمي که کل جامعه و به تبع آن کليت تئاتر کشورمان با آن دست به گريبان است، از اساس مسئلهمند مينمايد، ترجيح ميدهم به عوض نوشتن متني۵۰۰کلمهاي (مطابق درخواست خبرنگار آن روزنامه) درباره بهترين تئاتر سال ۹۸، به ارزشهاي کاربردي و دلالي احتمالي اين فراخوان بپردازم.
شايد اکثر خوانندگان اين پارهگفتار، اطلاع دقيقي از سير نزولي کيفيت تئاتر دو دهه اخير کشورمان نداشته باشند و با توجه به محدوديت کلامي اين فراخوان نیز امکان ورود کامل به بحث، آنهم در اينجا ميسر نباشد؛ اما همينقدر ميتوانم بگويم که اگر دهه ۷۰ را بتوانيم «عصر طلايي تئاتر بعد از انقلاب» و دوران تلاشهاي ستودني فعالان تئاترمان براي بازگشت به سرچشمههاي تئاتر پيش انقلاب بدانيم، دهه۸۰ و سپس دهه۹۰ را به دلیل پيدايش و حاکميت قطعي ايده تئاتر خصوصي، ميبايد دوران سقوط تدريجي و سپس تمام و کمال تئاتر ايران تلقي کنيم؛ روندي که بدون توجه به نگرشهاي انتقادي منتقدان تئاتر طي و به سرانجامي که گفتيم، منتهي شد.
به همين دليل هم بوده است که نگارنده اين سطور، در 10 سال اول تأسيس و فعاليت کانون ملي منتقدان تئاتر (از ميانه دهه ۷۰ تا ميانه دهه ۸۰)، همواره با رغبت و اشتياق فراوان، در همه نظرسنجيهاي از اين دست شرکت ميکرده و حتي حضور در آيينهاي سالانه انتخاب آثار برگزيده کانون ملي منتقدان تئاتر را نیز براي خود يک وظيفه و مسئوليت حياتي ميانگاشته است؛ چراکه گمان ميکرده گوش شنوايي در اينجا و آنجا، در مطبوعات سراسري، در ميان فعالان تئاتر و نيز ميان مديران و دستاندرکاران نهادهاي فرهنگي - هنري و همچنين مخاطبان تئاتر براي نگرشهاي بازتابي و انتقادي در حوزه تئاتر وجود دارد -که البته برخي از واقعيتهاي موجود آن زمان هم صحت اين نگرش را تأييد ميکردهاند- و ميتواند با ابراز نظر خود به تداوم روندهاي مثبت تئاتر کشور ياري برساند.
اما در اين روزگار -بهويژه در پنج سال اخير- که مطبوعات کشور تحت تأثير تسلط روزافزون فضاي سياسي بر تمامي تعاملات فرهنگي و هنري جامعه، چندان از فرهنگ و هنر تخليه شدهاند که حتي از چاپ مقالات و نقدهاي بدون دستمزد منتقدان نيز به بهانههاي مختلف سر باز ميزنند، ديگر پرسش درباره بهترينهاي تئاتر از منتقدان عزلتگزيده ناگزير، بيآنکه اميدي به تأثيرگذاري نظرات آنان در فرايندهاي مديريتي و اجرائي تئاتر وجود داشته باشد، بيشتر به شوخي مضحکی ميماند.
در چنين وضعيتي، اگر برای مثال يک منتقد از علاقهاش به اثر تأليفي و اجرائي رضاييراد (فرشته تاريخ)، بهويژه به خاطر ايدهمحوري آن سخن بگويد يا اگر از احترامش به اجراي سقوط در کوه موگان منيژه محامدي يا از شگفتزدگياش از اجراي شازده احتجاب افشين زماني بگويد يا حتي از نحوه اجراي سکوت سفيد کورش سليماني ستايش کند، واقعا چه تأثيري بر فرايندهاي تئاتري کشورمان خواهد داشت و سببساز چه تغييري در سياستهاي مديريتي نهادهاي فرهنگي - هنري و تئاتري کشور خواهد شد؟ و وقتي پاسخ به اين سؤال -چنان که ميدانيم- هيچ است، چرا ميبايد همچنان به تقليد از روش گذشتگان ادامه بدهيم؟
شرق: سال 98 يکي از سالهاي پر از نمايش بوده است، هرچند ماه آخرش با کرونا به انزوا کشيده شد، اما ما بر آن بوديم که بدانيم آيا در ميان منتقدان تئاتر ايران که به طور جدي نمايشها را در طول سال رصد ميکنند، نمايش درخور تأملي هم هست يا نه؟ بههرروي پيداکردن فصل مشترک کمي سخت مينمايد، چون هر کسي بهترين کار ممکن را با ويژگيهاي منحصربهفردي در نظر گرفته است. اما در اين تصادف و احتمال، «لانچر 5» در ميان منتقدان دو رأي آورده که در برابر يک رأي بقيه آثار ميتواند بيانگر يک نمايش قابلتأملتر باشد.
رضا آشفته: لانچر 5
لانچر 5 به نويسندگي و کارگرداني «مسعود صرامي» و «پويا سعيدي» به نظر ميتواند يک پديده باشد؛ به اين دليل که از نگره انتقاد اجتماعي پيروي ميکند و شايد اين خود دليل عمدهاي باشد براي اينکه بتوانيم آن را با صراحت بهعنوان اثري درخور تأمل در ميان کارهاي اجراشده در سال 98 در نظر بگيريم. اينکه بشود در صحنه به مسائل حاد، بحراني و حتي فاجعهآميز پرداخت، ميتواند يک گزينه ناب براي توليد آثار قابل اعتنا باشد. اينکه آدمها گوشهاي از وجود خود را در صحنه آشکارا ببينند، احساس شگفتي ميکنند و اينکه از وجود مسائل حاد پردهبرداري شود و از آن با زاويه تند رمزگشايي شود، خود دليل آشکاري است که هنوز هم تئاتر ميتواند کارساز باشد و بر ما به يقين تأثير مطلوب خود را بگذارد. اينکه ميشود ته يک پادگان به قتل و تجاوز پرداخت و اينکه عقدههاي عميق، سوار بر زخمهاي ناسور اجتماع است و اينکه آدمها وقتي مقابل هم صفآرايي و قدرتنمايي ميکنند دلايل ريشهدار تاريخي دارد و هر اجتماعي بنابر همين درازناي تاريخي است که کينهها و انتقامها را به هرجايي ميکشاند و روزي يا شبي فاجعهاي بروز مييابد. اينها همان ابعاد آشکار و پنهاني است که ما را
در تلاطم اين روزگار پر از درد و کينه هراسان ميکند، مگر به دنبال آشتي برآييم و اين تاريخ پر از کينه و نفرت را پاک کنيم و از سر به دنبال روابط انسانيتر باشيم. هر چيزي شدني است، چون انسانها در نهايت به دنبال مدارا و آرامش هستند، مگر دست شرورانهاي همچنان نخواهد اين برابريها و برادريها شکل بگيرد، اما اگر خرد جمعي شعورمندانه به کار آيد، هر ناممکني نيز ممکنتر خواهد شد. لانچر 5 نمونه درخشاني از واقعگرايي انکارشده در اين چندساله اخير است که ما را دوباره به تئاتري که بايد باشد اميدوار ميکند. لبريز از محتواي تندوتيز و در دل شاکلهاي پويا و متمرکز...
رسول نظرزاده: فرشته تاريخ
بازخواني چندلايه و امروزي از سالهاي آخر زندگي والتر بنيامين، فيلسوف چپگراي آلماني، هنگامي که در دشوارترين لحظههاي زندگياش قرار گرفته است. او که بهخاطر تعلقخاطرش به مارکسيسم و تبار يهودياش از سيطره پيروزمندانه و به ظاهر مردمي فاشيسم آلماني (استبداد اکثريت) گريخته و به فرانسه رفته اما پس از اشغال فرانسه به دست ارتش نازي مجبور ميشود از راه کوهستان به سوي آمريکا بگريزد. در حين فرار از کوههاي «پيرنه» به چنگ مرزبانان اسپانيايي ميافتد و تحويل گشتاپو داده ميشود. در شب آخر زندگياش به مرور و بازخواني زندگي و انديشههايش ميپردازد. او که طاقت زندان و اسارت دوباره را ندارد، سرانجام با مورفين به زندگي خود پايان ميدهد؛ شرايطي که به شکلي ضمني به بررسي موقعيت فردي/ وجودي روشنفکر در حکومتهاي استبدادي و دروغ ايدههاي يکسانسازيشده ميپردازد.
تعلقخاطر بنيامين به فرم اجرائي تئاتر روايي برشت خودبهخود ساختمان اجرائي نمايش «فرشته تاريخ» را شکل ميدهد. اجرا نميخواهد با مرور خاطرات بنيامين به نوعي خود و مخاطبش را به تخدير و فراموشي ببرد، بلکه ميکوشد بهگونهاي ديالکتيکي در ذهن و انديشه او به نوعي بيداري و آگاهي نسبت به شرايط اطرافش تبديل شود. همين مسئله او را با اولين چهره ديالکتيکي تاريخ فلسفه - سقراط - مواجه ميکند؛ کسي که نخستين قرباني قلمرو انديشه و فلسفه به شمار ميرود. هر دو درحاليکه ميتوانند «تقيه» پيشه کنند، با شجاعت، اتوريته خود را مشخص ميکنند و لاجرم جام شوکران را مينوشند. گفتوگوي سقراط با بنيامين به او در نشاندادن چشمانداز فردايش ياري ميرساند؛ گفتوگويي که به دوران شيفتگي او با حلقه فکري مکتب فرانکفورت- آدورنو و هورکهايمر- ميانجامد؛ مکتبي که غرق زرقوبرق دلفريب ليبراليسم سرمايهداري نميشود و با ساختاري تحليلي، حفرهها و بنبستهاي سيستماتيک آن را مورد توجه قرار ميدهد.
فرد ديگري که در صحنه ذهن بنيامين زنده ميشود، گرشولم شولم، متفکر يهودي است که موجب آشنايي او با عرفان و الهيات يهودي ميشود؛ تأثيري که در هنگام روبهروشدن با مرگ، او را از هراس و اضطرابهاي وجودي و تغيير مسيرهاي ناگهاني دور ميکند و به او اجازه تأمل و انتخاب درست ميدهد. او مفاهيم الهياتي را با راديکاليسم انقلابي درميآميزد و از آن طنيني مسيحايي خلق ميکند، مانند فرشتهاي که از دل تاريخ سر برميآورد و صدايش از فراز کوههاي «پيرنه» تا فراسوهاي تاريخ طنينانداز خواهد شد. اينکه او در انتها تصوير خود را مانند دنکيشوت نميبيند، نشاندهنده جهتيابي درست اوست.
همه اين سيروسلوک دروني در کنار حضور عاطفي معشوق - «آسيه لاسيس» - بازيگر تئاتر روس رخ ميدهد؛ کسي که در ازدحام تنهايي و مرگ، به حرفهايش گوش ميدهد و با چندصداييها و تلاطمهاي دروني او روبهرو ميشود و ميکوشد تجلي آزادي و رهاييای باشد که روزبهروز از جهان او رخت برميبندد. ديدن متن و اجرای دشوار و طولاني فرشته تاريخ نياز به تماشاگري با حوصله و دقت بسيار دارد با اشارههايي ضمني به خطوط گمشده دوراني که در آن بهسر ميبريم.
ابراهيم طلعتينژاد: چخوفخواني زير نظر نماينده فدراسيون روسيه
در شرايط موجود تئاتر امروز که به انواع آفتهاي ساختاري در زمينههاي مختلف مبتلاست، شوق نوجوانان و جوانان براي ورود به اين هنر در سالهاي اخير بسياز زياد بوده است که موجب بهوجودآمدن مدرسههاي بازيگري زيادي شده است؛ بهنوعي که گاهي همين مدرسهها به شرايط نابسامان تئاتر در زمينه بازيگري دامن زدهاند، هرچند آسيبشناسي اين موضوع در اين مجال نميگنجد، اما در همين مدرسهها (هرچند انگشتشمار) نيز به واسطه مسئوليتپذيري شايسته در قبال هنرجو، حرکتهاي قابل توجه و خوبي براي بهثمررسيدن استعدادهاي اين قشر پرشور صورت گرفته است، در اين مدرسهها در ادامه اخذ شهريه و تدريس تئوري و عملي هنر بازيگري با برنامهريزي و درک صحيح از تواناييهاي هنرجويان و انتخاب استادانی که توان انتقال تجربه خود را بهدرستي دارند، فضايي خلاقانه و تجربي شکل گرفته و با اجراي صحنهاي تئاتر به روي صحنه در مقابل مخاطب، هنرجو را پس از پايان دورههاي بازيگري به حال خود رها نکرده و تجربه شورانگيري را موجب ميشود، يکي از استادانی که سعي در هرچه ثمربخشبودن کلاسهاي بازيگري خود دارد، اشکان خطيبي است که مدتي پيش با هنرجويان مستعد خود دو تئاتر را در
پايان دوره کلاسهاي بازيگري به روي صحنه برد که تئاتر «چخوفخواني در مقابل نماينده فدراسيون روسيه» در سالن شماره ۲ سپند، رويکردي خلاقانه در ايجاد فضايي تجربي داشت که با درک صحيح و انتخاب خوب در متن، بازنويسي و انتخاب نقشها از ميان هنرجويان، تئاتری قابل تأمل و شايسته به نمايش گذاشت؛ حرکتي معلمگونه که از الفباي تئاتر تا مشق درسها و در انتها قبولي شاگردانش در اين آزمون بود، تئاتري بيادعا که حتي خود استاد هم در آن تجربهاندوزي ميکند و در اين ميان، پيش از استاد، شاگرد مخاطب را محترمانه در تجربهاش بهخوبي شريک ميکند تا در پايان شاهد بهثمرنشستن زحماتشان باشيم و با رويکردي سالم و مفيد در حال تبديل هنرجو به بازيگر باشيم، هرچند هر شخص تواناييها و استعداد ذاتي خود را دارد، تئاتري با نوجوانان و جواناني کمتجربه که در اپيزودهايي مختلف تا حد زيادي به تئاتر حرفهاي نزديک بود و شاخصههايي از تئاتر حرفهاي را در خود داشت، در اين نوع تئاتر که ميتوان گفت گونهاي شايسته از تئاتر تجربي ميتواند باشد، باوجود کمبودهايي در بخشهاي از نمايش، چه از سمت استاد و چه ازسوي هنرجويان، با بضاغت موجود، اما استاد شاگردانش را به
شايستگي از هنرجوبودن به درک صحيح از هنر تئاتر و تجربهاي شورانگيز همراهي کرده است، تا بعد از اين هنرجوي بازيگري تئاتر بازيگري اين هنر والا را در خود يافته و گام در اين عرصه بيانتها بردارد.
هرچند يکي از آفتهاي موجود تئاتر شايد برخي از همين مدرسههاي هنري قارچمانند باشد که پيش از واقعيت و روح هنر و تئاتر سوداي بيشماری در ذهن هنرجويان به جا ميگذارد، اما باز کم نيستند مدرسههايي که استاداني شريف و با توانايي انتقال تجربه، سعي در ساختن نسلي تازه در تئاتر و هنر بازيگري دارند که در کنار مديريت سالم، در مسيری صحيح سختيهاي هنر و بهویژه تئاتر را براي هنرجويان به چالشهاي مفيد بدل ميکنند تا از دل اين همه هياهوي بسيار هنرمندبودن را در سايه سختکوشي و تلاش و هنرمندزيستن پيش از آنکه در تصورات سادهانگارانه غرق شوند، بياموزند...
زينب لک: تصعيد
محمد صاحبي را با نزديک به يک دهه حضور مستمر و نوگرايش در عرصه تئاتر عروسکي، بياغماض و بهجرئت ميتوان در زمره هنرمندان آوانگارد اين عرصه نام نهاد. ارزشگذاري و نگاه موشکافانه صاحبي و همچنين تمرکز او بر سبک تابتيبل در تئاتر عروسکي و تلفيق آن با مديومهاي ديگر ازجمله انيميشن در هر کدام از چهار اثري که تاکنون به روي صحنه برده است کاملا مبين اين ادعاست که قصد دارد در هر تجربه از اجراي آثارش با شناخت دقيق ماهيت جهان عروسکي، بهويژه سبک تابتيبل، قابليتهاي اين سبک را کشف کرده و اين سبک را در ايران با درنظرگرفتن ابداع و توليد متني منطبق با ساختارهاي تئاتر عروسکي، ابزارهاي بيان تازه در طراحي صحنهاي منحصربهفرد و «مينيمال» بهمنظور اجراي اين سبک، نگرشهاي جديد به فضا، ريتم، نور و حرکت عروسک انتخاب و ترکيب عناصر در خدمت فرم و محتوا شالوده تئاتر عروسکي تابتيبل را به استانداردها و چارچوب لازم نزديک و تأليفي شيوهمند و اما نوگرا از خود را تثبيت کند. نمايش عروسکي «تصعيد» پيشروي راهي است 10ساله که صاحبي در اين سبک پيموده است تا در خلال اين آزمودنها به تأليف خود برسد. «تصعيد» شايد اجراي نمايش در نمايش است، اجراي
نمايشي از آيينهاي اسطورهاي جهان با حضور الهه دنياي مردگان که در اساطير يونان باستان «هادس» ناميده ميشود، در دل نمايشي که در کل به واکاوي تنهايي انسان و اسارت و سرگشتگياش در تمامي اعصار ميپردازد. سرنوشت عروسک در جايي که در دستان بازيدهندگان است براي بقاي خود به جنايتي هولناک، يعني به قربانگاهآوردن و مثلهکردن انسان ديگر دست ميزند؛ انساني که به وسيله خدايان اسطورهاي عليه انسان به خطا راه مييابد، تمامي اين رخدادها جزئي از نقشه خدايان است و به انسان در ستيز با انسان ديگر خير بزرگتر را نويد ميدهند و او هم قرباني قربانيکردنهايش ميشود.
صحنه و چيدمان عناصر در آثار صاحبي بدون ديالوگ است و در صحنه او تنها حرکت، آهنگ، خطوط، گوشهها، تهرنگها و سايهروشنها را ميبينيم و ميشنويم. نورها در جريان زمان در حال تغيير و حرکت هستند. از اينرو آثار صاحبي به هنر و سبک «مينيمال» نزديکتر است. دکور مکمل ساير اجزاي فضاي نمايش يا همان عناصر فضاسازي است که با هماهنگي ديگر اجزاي نمايش، طراحي صحنه به شاکله و روند اجراي نمايش معنا ميبخشد.
شهرام خرازيها: بانو آئويي
خودم را به آخرين شب اجراي نمايش «بانو آئويي» به کارگرداني فاطمه بختيار ميرسانم. سالها پيش شاهد اجراي نمايشي با همين نام به کارگرداني بهرام بيضايي بودهام، اما اينبار نميدانم با چهجور نمايشي روبهرو خواهم بود و کارگردان با نمايشنامه يوکيو ميشيما، نويسنده نامدار ژاپني، چه کرده است؟
با خودم ميگويم هر چقدر هم که نمايش خوب باشد، به پاي نمايش بيضايي نميرسد. صحنه روشن ميشود. مردي سياهپوش عينکبهچشم گوشه صحنه ديده ميشود که کار خاصي هم انجام نميدهد. صحنه تاريک ميشود. تا اينجا پيشدرآمد نمايش از جذب تماشاگر عاجز است. صحنه دوباره روشن ميشود. بازيگران اصلي با پوشش و آرايش ژاپني يکبهيک روي صحنه ظاهر ميشوند. نقش آئويي را دو هنرپيشه به تناوب بازي ميکنند. حرکات کاملا هماهنگ بازيگران زن نمايش با ريتم موسيقي خيرهکننده است. بازيگران، تماشاگران را با بازي کمنقص خود سحر ميکنند. کارگردان از تمام اجزاي بدن آنها براي باوراندن نقش بهره جسته است و هيچ چيزي را از قلم نينداخته است. چهره واقعي آئويي هرگز نشان داده نميشود. او با ماسکي بر پشت سر ديده ميشود. بازيگران هم پشت به تماشاگر و با ماسک، نقش آئويي را بازي ميکنند که اين ويژگي کار را بهشدت براي آنها سخت ميکند. آنها مجبورند درحاليکه رو به عمق صحنه دارند و بدون مشاهده واکنشهاي تماشاگران، به نقش آئويي جان ببخشند که البته در سايه تمرينهاي طولانيمدت اين کار را به بهترين وجه ممکن انجام ميدهند. داستان نمايش، تلخ و آکنده از درد است. مرد
نمايش همزمان با جانسپردن همسرش روي تخت بيمارستان و در حضور او در حال مراودات عاشقانه با معشوقه سابق است. لحظه دردناکي است که به يُمن انسجام کامل همه عوامل نمايش بسيار خوب از آب درميآيد و از آن بهتر پرده آخر نمايش است که روح از بدن آئويي همگام با موسيقي ويرانکننده، خارج ميشود. من مبهوت بر جا ميمانم. بقيه تماشاگران هم مثل من محو صحنه، حرکات خوشريتم و رقص جادويي بازيگر نقش آئويي شدهاند. فشار نمايش بر تماشاگران بيش از حد است؛ کاتارسيس (تخليه رواني) در حال رخدادن است. تماشاگران همراه با آئويي درد ميکشند و هيجانهاي سرگردان درون خود را به صحنه ميسپارند. نمايش تمام ميشود؛ درحاليکه آئويي با صورت سنگي، مات و پرسشگر خود به تماشاگران، شايد هم به نقطهاي در دوردست نگاه ميکند. اصلا تصورش را هم نميکردم که در هياهوي بيپايان نمايشهاي لاکچري روي صحنه، «بانو آئويي» بيسروصدا و بدون تبليغات گسترده يک سر و گردن از نظر کيفيت بالاتر از اجراهايي که در طول سال به تماشايشان نشستم، قرار گيرد.
«بانو آئويي» از فرم کاملا متفاوتي با ديگر نمايشهاي ايراني سال جاري برخوردار بود و تنها نمايشي بود که احساسات نهفته من را برانگيخت و به همذاتپنداري با کاراکتر اصلياش واداشت. «بانو آئويي» آنقدر کامل و تأثيرگذار بود که وقتي تمام شد، اشتياق تماشاي مجدد آن بسياري از تماشاگران را رها نکرد. افسوس که دير متوجه اجراي اين نمايش شدم؛ اما خوشحال بودم که دستکم توانستم خودم را به آخرين شب اجرا برسانم. واقعا حيف از چنين نمايشهاي خوشکيفيتي که به خاطر کمبود امکانات اجرائي و تبليغي، آنطور که حقشان است، ديده و شناخته نميشوند. نمايش خانم بختيار با نمايشي که بهرام بيضايي بيش از دو دهه پيش بر صحنه برد، برابري ميکرد. «بانو آئويي» تئاتر خالص به مفهوم مطلق کلمه بود.
صمد چينيفروشان: ...
از آنجايي که چنين فراخواني در شرايط وخيمي که کل جامعه و به تبع آن کليت تئاتر کشورمان با آن دست به گريبان است، از اساس مسئلهمند مينمايد، ترجيح ميدهم به عوض نوشتن متني۵۰۰کلمهاي (مطابق درخواست خبرنگار آن روزنامه) درباره بهترين تئاتر سال ۹۸، به ارزشهاي کاربردي و دلالي احتمالي اين فراخوان بپردازم.
شايد اکثر خوانندگان اين پارهگفتار، اطلاع دقيقي از سير نزولي کيفيت تئاتر دو دهه اخير کشورمان نداشته باشند و با توجه به محدوديت کلامي اين فراخوان نیز امکان ورود کامل به بحث، آنهم در اينجا ميسر نباشد؛ اما همينقدر ميتوانم بگويم که اگر دهه ۷۰ را بتوانيم «عصر طلايي تئاتر بعد از انقلاب» و دوران تلاشهاي ستودني فعالان تئاترمان براي بازگشت به سرچشمههاي تئاتر پيش انقلاب بدانيم، دهه۸۰ و سپس دهه۹۰ را به دلیل پيدايش و حاکميت قطعي ايده تئاتر خصوصي، ميبايد دوران سقوط تدريجي و سپس تمام و کمال تئاتر ايران تلقي کنيم؛ روندي که بدون توجه به نگرشهاي انتقادي منتقدان تئاتر طي و به سرانجامي که گفتيم، منتهي شد.
به همين دليل هم بوده است که نگارنده اين سطور، در 10 سال اول تأسيس و فعاليت کانون ملي منتقدان تئاتر (از ميانه دهه ۷۰ تا ميانه دهه ۸۰)، همواره با رغبت و اشتياق فراوان، در همه نظرسنجيهاي از اين دست شرکت ميکرده و حتي حضور در آيينهاي سالانه انتخاب آثار برگزيده کانون ملي منتقدان تئاتر را نیز براي خود يک وظيفه و مسئوليت حياتي ميانگاشته است؛ چراکه گمان ميکرده گوش شنوايي در اينجا و آنجا، در مطبوعات سراسري، در ميان فعالان تئاتر و نيز ميان مديران و دستاندرکاران نهادهاي فرهنگي - هنري و همچنين مخاطبان تئاتر براي نگرشهاي بازتابي و انتقادي در حوزه تئاتر وجود دارد -که البته برخي از واقعيتهاي موجود آن زمان هم صحت اين نگرش را تأييد ميکردهاند- و ميتواند با ابراز نظر خود به تداوم روندهاي مثبت تئاتر کشور ياري برساند.
اما در اين روزگار -بهويژه در پنج سال اخير- که مطبوعات کشور تحت تأثير تسلط روزافزون فضاي سياسي بر تمامي تعاملات فرهنگي و هنري جامعه، چندان از فرهنگ و هنر تخليه شدهاند که حتي از چاپ مقالات و نقدهاي بدون دستمزد منتقدان نيز به بهانههاي مختلف سر باز ميزنند، ديگر پرسش درباره بهترينهاي تئاتر از منتقدان عزلتگزيده ناگزير، بيآنکه اميدي به تأثيرگذاري نظرات آنان در فرايندهاي مديريتي و اجرائي تئاتر وجود داشته باشد، بيشتر به شوخي مضحکی ميماند.
در چنين وضعيتي، اگر برای مثال يک منتقد از علاقهاش به اثر تأليفي و اجرائي رضاييراد (فرشته تاريخ)، بهويژه به خاطر ايدهمحوري آن سخن بگويد يا اگر از احترامش به اجراي سقوط در کوه موگان منيژه محامدي يا از شگفتزدگياش از اجراي شازده احتجاب افشين زماني بگويد يا حتي از نحوه اجراي سکوت سفيد کورش سليماني ستايش کند، واقعا چه تأثيري بر فرايندهاي تئاتري کشورمان خواهد داشت و سببساز چه تغييري در سياستهاي مديريتي نهادهاي فرهنگي - هنري و تئاتري کشور خواهد شد؟ و وقتي پاسخ به اين سؤال -چنان که ميدانيم- هيچ است، چرا ميبايد همچنان به تقليد از روش گذشتگان ادامه بدهيم؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.