|

شكار هيولاي پنهان

پوريا ناظمي.روزنامه‌نگار و مروج علم

سال گذشته جهان ما رویدادهای شگفت‌انگیزی را پشت سر گذاشت. بسیاری از آنها در همین دور و اطراف ما بودند. داستان‌هایی که حیات روزانه ما را به خود گره می‌زنند. داستان‌های دنیای سیاست و اقتصاد و مابقی ساختارهای بشری. فشار و گرانش این داستان‌ها به قدری قدرتمند است که گاهی تبدیل به سیاهچاله‌ای می‌شوند و ما را از دیدن فراسوی افق این رویدادها ناتوان می‌کنند. شاید به همین دلیل است که از دیدن فاجعه گرمایش زمین، افق‌های پیش‌روی بشر و قدم‌زدن انسان بر لبه‌های دنیای شناخته‌شده غافل می‌مانیم. گاهی اما این خبرها و رویدادهای دنیای دوردست، آن‌قدر شگفت‌انگیز و خیره‌کننده است که مرزهای حباب‌های شخصی و زندگی روزمره ما را درهم می‌شکند و باعث می‌شود بتوانیم نیم‌نگاهی به فراسوی این چشم‌انداز بیندازیم. شاید مهم‌ترین خبر علمی سال گذشته فراتر از ارزش علمی‌اش به همين دلیل و به دلیل توانایی‌اش در شکستن مرز شخصی ما بود که اهمیت یافت. در سالی که گذشت، ما برای نخستین‌بار توانستیم از موجودی ناپیدا که تنها به واسطه اثراتش شناخته می‌شود، تصویری شبح‌گون تهیه کنیم. در سالی که گذشت برای نخستین‌بار چهره ناپیدای یک سیاهچاله به دام افتاد. اگر به دنیای کیهان‌شناسی علاقه داشته باشید حتما با نام سیاهچاله آشنا هستید. اجسام مرموز و پرجرمی که به دلیل میدان گرانش قدرتمندشان هیچ چیز و حتی نور هم توان فرار از دام آنها را ندارد. اگر هم به دنیای کیهان‌شناسی به‌طور مستقیم علاقه نداشته باشید، اما در عوض به دنیای سینما و تلويزیون و به‌خصوص دنیای علمی‌-تخیلی علاقه‌مند باشید، حتما با این موجود بر پرده‌های کوچک یا بزرگ آشنا شده یا آنها را در میان صفحات داستان‌های علمی ملاقات کرده‌اید. تصویری که ما از شنیدن نام سیاهچاله در ذهنمان شکل می‌گیرد عمدتا حاصل همین تصویر رسانه‌ای است. ما با این موجودات در فیلم‌هایی مانند پیشتازان فضا، افق رویداد، سیاهچاله و بسیاری دیگر مواجه شده‌ایم. اما اوج همه اینها زمانی بود که محاسبات یکی از مهم‌ترین کیهان‌شناسان معاصر به دست گروهی از بهترین طراحان جلوه‌های ویژه و به کارگردانی کریستوفر نولان تصویری خیره‌کننده و دقیق از یک سیاهچاله را در فیلم میان‌ستاره‌ای یا اینتراستلار مقابل چشمان ما قرار داد. با این وجود ما هیچ‌گاه به‌طور مستقیم این موجود عجیب را ندیده بودیم. البته دیدن این هیولای عظیم شاید امری تناقض‌برانگیز باشد. چطور می‌توان چیزی را دید و پیدا کرد که بر اساس تعریف ناپیداست؟ ما توان دیدن درون یک سیاهچاله را نداریم، اما این هیولا در اطراف خود شبحی ایجاد می‌کند که در سال گذشته دانشمندان موفق به ثبت و رصد آن شدند تا بتوانند ساختار بیرونی (بیرون از افق رویداد) سیاهچاله را آشکار کنند. شگفت‌انگیز اینکه این تصویر در نهایت شباهت غریبی با تصویر دقیق اینتراستلار داشت و این نشان می‌‌دهد که چطور محاسبات دقیق ریاضیاتی می‌تواند چهره جهان را حتی اگر به چشم نیاید با دقت ترسیم کند. فروردین سال گذشته بود که دانشمندان در شهر واشنگتن در ایالات متحده، بلژیک، دانمارک، شیلی، ژاپن، چین و تایوان کنفرانس خبری هم‌زمانی را برگزار کردند تا از این تصویر رونمایی کنند. اهمیت این تصویر تنها نخستین‌بودن آن نبود. بلکه به این دلیل اهمیت داشت که نشان می‌داد چقدر مدل‌های ریاضیاتی و تئوری ما از عالم دقیق است. اینکه چطور ما توانستیم زبان طبیعت را کشف کرده و از دل معادلات ریاضیاتی تصویری از طبیعت به دست بیاوریم که قابل اعتماد است. این تصویر نشان می‌دهد که ما چطور می‌توانیم بر ضعف‌های خود غلبه کنیم و جایی که به نظر می‌رسد مسیرها به ناممکن ختم می‌شود، با ابتکارها و راه‌حل‌های نوآورانه مسیر‌های تازه‌ای برای حل مسائل خود ارائه کنیم و چطور قطعات معدودی از یک پازل بزرگ را در کنار هم قرار دهیم و چشم‌اندازی عظیم را به دست آوریم. این تصویر یک‌ بار دیگر به یاد ما می‌آورد که معنی علم و مشارکت علم در روزگار ما چیست. اینکه استقلال در علم شوخی بی‌مزه‌ای است که به عقب‌ماندگی منتهی می‌شود و راه پیشرفت از دل مشارکت می‌گذرد و اینکه چطور می‌توان هدفی بزرگ تعیین و امکانات خود را معطوف به آن کرد و به نتیجه رسید. این تصویر تنها تصویر یک سیاهچاله نیست. تصویری از علم در دوران ما و عملکرد علم در دوران ماست. این تصویر حاصل مشارکت تعدادی از پیشرفته‌ترین رصدخانه‌های رادیویی در سراسر جهان بود که در پروژه‌ای موسوم به رصدخانه افق رویداد توان خود را به اشتراک گذاشته بودند. رادیوتلسکوپ‌های آلما، ای‌پکس، ایرام، جیمز کلارک ماکسول، تلسکوپ رادیویی آفونسو سرانو، آرایه زیرمیلی‌متری، تلسکوپ رادیویی زیرمیلی‌متری و تلسکوپ قطب جنوب داده‌های اولیه برای تهیه این عکس را جمع‌آوری کردند. چندین پتابایت داده به دو مرکز پردازش ابررایانه‌ای در مؤسسه مطالعات رادیوتلسکوپی ماکس پلانک و مؤسسه فناوری ماساچوست ارسال شد و در آنجا به کمک الگوریتمی خارق‌العاده مورد تحلیل قرار گرفت و در نهایت این تصویر به نظر ساده از دل آن به دست آمد تا تصویری از جرمی را به نمایش بگذارد که برخلاف نام آشنای آن اطلاعات اندکی درباره آن داریم. تا همین یکی، دو دهه پیش بخش بزرگی از جامعه علمی نسبت به وجود موجودیتی به نام سیاهچاله با دیده تردید می‌نگریست و بحث‌های طولانی در دنیای فلسفه علم درباره ماهیت وجودی آنها شکل گرفته بود.

تاریخچه مختصر سیاهچاله‌ها
زمانی که آلبرت اينشتین در سال ۱۹۱۵ میلادی ایده و نظریه نسبیت عام را مطرح می‌کرد، کمتر کسی فکر می‌کرد این چشم‌انداز تازه به دنیا در دل خود نطفه یکی از عجیب‌ترین موجودات عالم را داشته باشد. نظریه نسبیت عام بیان می‌کرد که ماده و جرم می‌تواند منجر به خمیده‌شدن بافتار در‌هم‌تنیده فضا-زمان شود. مانند زمانی که توپی فلزی را در میان یک صفحه لاستیکی قرار می‌دهید. همین خمیدگی در نهایت باعث می‌شود اجرام مختلف در مدارهای مختلف حرکت کنند. به عبارت دیگر ماده باعث خَمِش فضا-زمان شده و خمش فضا-زمان نحوه حرکت ماده در آن را به آن جرم دیکته می‌کند. چندماهی از انتشار این نظریه نگذشته بود که دانشمندی آلمانی به نام کارل شوارتزشیلد به مطالعه و گمانه‌زنی درباره این نظریه پرداخت. او شروع به کار روی معادلات اينشتین کرد و به نوعی ضمن بازی‌کردن با آنها و محک‌زدن آنها در شرایط ویژه به نتیجه‌ای غیرمنتظره رسید: اگر جرمی به اندازه کافی چگال باشد (نسبت جرم به حجم بالایی داشته باشد) در نهایت ممکن است میزان خمیدگی فضا-زمان را به حدی برساند که -به روایتی غیردقیق- درون آن نوعی شکاف و پارگی ایجاد شود. آن توپ سنگین را به یاد دارید که در صفحه کشیده‌شده پلاستیکی انداخته بودیم؟ حالا تصور کنید این گلوله سنگین و سنگین‌تر شود و در نهایت کار از خمیدگی می‌گذرد و در جایی که این توپ قرار دارد، نوعی شکاف به وجود می‌آید (می‌توانید بگویید میزان خمیدگی به بی‌نهایت میل می‌کند). این نقطه را اصطلاحا «تکینگی» می‌نامند. این تکینگی‌ها در دهه ۱۹۶۰ میلادی به نام سیاهچاله خوانده شدند. بر اساس این نظریه این چاله‌های گرانشی آن‌قدر می‌توانند عمیق و قدرتمند باشند که به محض اینکه وارد آنها شوید -چه شما چه هر جرمی یا حتی پرتو نور- دیگر راه برگشتی وجود ندارد. در اطراف چنین جرمی مرز مشخصی وجود دارد -که به نام شعاع شوارتزشیلد می‌شناسیم ‌و وابسته به جرم مرکزی است- و این نهایت جایی است که ممکن است شانسی برای فرار از سقوط به درون سیاهچاله وجود داشته باشد. آنچه از بیرون سیاهچاله می‌توانیم درباره ماهیت درون این مرز و شعاع ببینیم، تیرگی مطلق است. جمع کثیری از دانشمندان با چنین نتیجه‌ای از معادلات نسبیتی همدلی نداشتند. یکی از معروف‌ترین آنها خود آلبرت اینشتین بود که زمان زیادی را صرف مطالعه و به‌دست‌آوردن راه‌حلی کرد تا بدون آنکه آسیبی به معادلات نسبیتش برسد، چنین نتیجه‌گیری‌اي را رد کند. اما قرار نیست اگر شما چیزی را کشف کردید آن موضوع همیشه مطابق میل شما رفتار کند.

واقعی‌کردن سیاهچاله‌ها
با گذشت زمان اما دانشمندان بیشتری روی این موضوع کار کردند و به نظر رسید این ایده آن‌قدرها هم دور از واقعیت نیست. ستاره‌شناس برجسته‌ای به نام سابرامانیان چاندراسکار که تخصصش در زمینه تحول ستاره‌ای بود، توانست نشان دهد که در دنیای اخترفیزیک مسیرهایی وجود دارد که به تولد سیاهچاله منجر می‌شود. او با بررسی مرگ ستاره‌های پرجرم به این نتیجه رسید که برخی از ستاره‌ها ممکن است در فرایند مرگ خود با رُمبش‌های عظیم مواجه شوند. دو فیزیک‌دان به نام‌های رابرت اوپنهایمر (همان اوپنهایمر معروف که مسئولیت پروژه منهتن در تولید بمب اتمی را بر عهده داشت) و هارتلند اسنایدر با استفاده از این یافته نشان دادند که چطور ممکن است ادامه فرایند رُمبش این ستاره‌ها در نهایت همان تکینگی را به وجود بیاورد که شوارتزشیلد درباره آنها صحبت کرده بود.
ایده سیاهچاله‌های غیرستاره‌ای
در دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی دانشمندان دریافتند که تکینگی‌های حاصل از رُمبش ستاره‌های سنگین تنها نوع سیاهچاله ممکن در عالم نیستند. بررسی اختروَش‌ها (کوازارها) این ایده را مطرح کرد که ممکن است درخشش آنها در واقع ناشی از ابرِ تابانی از مواد باشد که در حال چرخش و فروریزش درون سیاهچاله‌های پرجرمی هستند که صدها هزار برابر جرم خورشید ما جرم دارند. ایده این بود که در حالی که مواد در قُرصی گردان در اطراف این سیاهچاله سرعت می‌گیرند، مقداری از آنها پیش از آنکه وارد افق رویداد سیاهچاله شود، از مسیر خود فرار کرده و فوران‌های پرسرعتی را به وجود می‌آورد که به همراه خود تابش‌های پرتو ایکس و تابش‌های رادیویی ایجاد می‌کند. طعنه‌آمیز بود که وجود یک سیاهچاله تاریک و نادیدنی در مرکز یک کهکشان می‌توانست توجیه‌کننده درخشش یکی از درخشان‌ترین اجرام کیهان باشد.

هیولا در مرکز کهکشان
مدل‌‌های تحول کهکشانی نیز در این مدت توسعه یافت و این ایده را مطرح کرد که نه‌تنها در اختروش‌ها بلکه در دل کهکشان‌های بزرگ و از جمله کهکشان خود ما احتمالا ابَرسیاهچاله‌های غول‌آسایی جای خوش کرده‌اند. سال ۱۹۷۴ زمانی بود که محققان با کمک رادیوتلسکوپ گرین‌بانک در ویرجینيای غربی توانستند تابش‌های پرقدرت رادیویی را ثبت کنند که از مرکز راه شیری نشئت می‌گرفت؛ جایی در دل صورت فلکی قوس که آن را به نام قوس *A می‌شناسیم. اینجا جایی است که دانشمندان گمان می‌کنند ابرسیاهچاله غول‌آسای راه شیری جا خوش کرده و همه کهکشان ما به دور آن در حال گردش است.

به‌دام‌انداختن موجود نامرئی
تلاش برای ثبت نشانه‌های مستقیمی از سیاهچاله در سال‌های اخیر ادامه داشته است. نه‌تنها رصدهای مختلف در طول موج‌های مختلف از محیط اطراف یک سیاهچاله در دستور کار قرار داشته‌اند بلکه روش‌‌های غیرمستقیم دیگری نیز به کار گرفته شد. حدود یک دهه پیش آندریا گز پروژه‌ای را رهبری کرد که در آن برای مدتی طولانی داده‌های رصدی از ستاره‌های نزدیک به مرکز کهکشان راه شیری گردآوری شدند. ستاره‌های نزدیک این نقطه، در صورت اینکه واقعا ابرسیاهچاله مرکزی در آن جای گرفته باشد، باید رفتار مداری ویژه و سریعی را از خود بروز دهند. حاصل چندین سال رصد این ستاره‌ها نشان داد که مدار حرکتی آنها به همان گونه‌ای است که وجود یک سیاهچاله ابرپرجرم در مرکز راه شیری پیش‌بینی می‌کند. اما این هم هنوز کافی نبود. ما می‌خواستیم تصویری، حداقل از همسایگی این موجودات را به دام بیندازیم. اما مشکل این است که برخلاف صفت‌هایی که برای توصیف این اجرام به کار می‌بریم -نظیر غول‌آسا، هیولاوار و سایر صفت‌هایی که در همین نوشته هم به کار رفته است- سیاهچاله‌ها واقعا فاقد شخصیت بیرونی هستند. یادمان باشد هر چیزی که به درون سیاهچاله سقوط کند در نهایت همه ماهیت‌ها و ویژگی‌های خود غیر از جرم را از دست می‌دهد. جان ویلر زمانی گفته بود سیاهچاله‌ها مو ندارند. به این معنی که نمی‌توان انتظار داشت سبک آرایش موی ویژه آنها را دید یا شخصیت آنها را از ظاهرشان حدس زد. چون ظاهری ندارند. برای همین هم تلاش برای رصد حاشیه و اطراف سیاهچاله است که در دستور کار قرار دارد.

راهی طولانی به قلب کهکشان M87
تصویر افق رویداد کهکشان M87 یکی از مهم‌ترین دستاوردهای ما برای این بررسی تاکنون است. تصویری که بيست‌ويكم فروردين‌ماه سال جاري از افق رویداد این سیاهچاله منتشر شد، در واقع بر شانه تلاش‌های متعدد بسیاری قرار داشت که برای تصویربرداری از حاشیه یک سیاهچاله انجام شده بود. برای ثبت نخستین تصویر از افق رویداد یک سیاهچاله بیش از 200 دانشمند از سراسر جهان دست به دست هم دادند تا در پروژه معروف به تلسکوپ افق رویداد، بتوانند نخستین تصویر از یک سیاهچاله یا بهتر بگوییم بازی نور در اطراف افق رویداد آن را ثبت کنند. برای این کار این دانشمندان دو نامزد ابتدایی را در نظر داشتند. ابرسیاهچاله مرکز راه شیری یا همان قوس *A و ابرسیاهچاله‌ای که در مرکز کهکشان معروف به مسیه ۸۷ جای خوش کرده است. کهکشان M87 یا سنبله A در صورت فلکی سنبله قرار دارد و برای رصدگران آماتور جرم آشنایی به شمار می‌رود. این جرم را که رصدگران آماتور بارها آن را -از جمله در رقابت رصدی مسیه- رصد کرده‌اند، می‌توان با یک دوربین دوچشمی بزرگ یا تلسکوپ معمولی در شبی تاریک رصد کرد. این کهکشان، یک کهکشان بیضوی غول‌پیکر است که در فاصله حدود ۵۵ میلیون سال نوری از زمین قرار دارد. حدس زده می‌شود در مرکز این کهکشان ابرسیاهچاله‌ای قرار داشته باشد که جرم آن حدود شش‌و‌نیم میلیارد برابر جرم خورشید ماست. از دل این کهکشان فورانی از پلاسما به بیرون پرتاب شده است که تا ارتفاعی معادل پنج هزار سال نوری از مرکز با سرعتی نزدیک به سرعت نور ارتفاع می‌گیرد. این فوران نشانه‌ای از فعال‌بودن سیاهچاله مرکزی این کهکشان است.

نگاه رادیویی به سنبله
گروه رصدخانه افق رویداد از سال ۲۰۱۷ به سراغ این کهکشان رفتند و سعی کردند این هیولای پنهان در مرکز آن را به دام بیندازند. این گروه برای این کار در مدت 10 روز در سال ۲۰۱۷ به طور غیرپیوسته به رصد اهداف خود (كهكشان M87) و مرکز راه شیری پرداختند و در نهایت دو سال را به تحلیل و تنظیم داده‌ها سپری کردند. دلیل اینکه تصویر نهایی از مرکز کهکشان M87 آماده شد، به ذات پرهیاهوتر کهکشان راه شیری بازمی‌گردد که تهیه تصویر نهایی را با خطای بیشتر همراه می‌کرد و نتیجه کار رضایت‌بخش نبود. ماهیت پایدارتر M87 باعث شد تا نام آن در تاریخ به عنوان نخستین سیاهچاله تصویربرداری‌شده ثبت شود. اما این عکاسی ساده‌ای نبود. تلاش برای ثبت چنین تصویری مانند این است كه بخواهید از فراز پشت‌بام خانه خود یک شیرینی دونات (یا اگر دوست دارید یک کیک یزدی بزرگ) را روی سطح ماه تفکیک کنید. کسانی که با رصدهای ساده نجومی آشنایی دارند، می‌دانند که توان تفکیک یک ابزار به دو عامل طول موج و اندازه تلسکوپ شما بستگی دارد و با نسبت طول موج تقسیم بر دهانه تلسکوپ متناسب است. به این ترتیب هر چقدر هدف شما کوچک‌تر باشد، لازم است دهانه ابزار رصدی شما که جمع‌کننده امواج است، بزرگ‌تر باشد. درست است که سیاهچاله مرکزی کهکشان M87 سیاهچاله‌ای غول‌پیکر است و افق رویداد آن نیز فوق‌العاده بزرگ و عظیم، اما باید به یاد داشت که این کهکشان در فاصله بیش از ۵۰ میلیون سال نوری ما قرار دارد و در نتیجه برای تفکیک آن به ابزاری غول‌آسا نیاز داریم. به عبارت دیگر اگر قرار بود یک رصدخانه رادیویی ساخته شود که بتواند این تصویر را تهیه کند، ابعاد آن بايد معادل ابعاد سیاره زمین می‌بود. بدیهی است که امکان ساخت چنین رصدخانه رادیویی‌اي وجود ندارد. اما چون نمی‌توانیم رصدخانه‌ای به ابعاد زمین بسازیم، آیا به این معنی است که باید از خیر عکس‌برداری از این سیاهچاله بگذریم؟ اینجاست که نقش ابتکار برای حل مسائل به ظاهر غیرممکن به میان می‌آید.

تلسکوپی مجازی برای رصد سیاهچاله
ما شاید نتوانیم تلسکوپی به ابعاد کل زمین بسازیم که تصویر کامل هدف را برای ما تهیه کند، اما می‌توانیم با استفاده از روش تداخل‌سنجی و با کمک تعداد معدودی رصدخانه که در سراسر جهان پراکنده شده‌اند، رصدخانه‌ای مجازی بسازیم که تا حد زیادی معادل رصدخانه‌ای به ابعاد سیاره ما باشد. هر یک از این دریافت‌کننده‌ها بخشی از اطلاعات مربوط به جرم هدف را دریافت می‌کنند. اگر دریافت‌کننده‌ای به ابعاد زمین می‌توانست تصویری یکپارچه از یک پازل چندهزارقطعه‌ای را ایجاد کند، این تلسکوپ‌ها در واقع چند قطعه از این پازل بزرگ را تصویربرداری کردند. البته به دلیل اینکه زمین در حال دوران به دور خود است، هر یک از این تلسکوپ‌ها در مدت رصد ۱۰روزه خود عملا چندین و چند نقطه از سطح زمین را پوشش دادند و در این مدت این ابزارها توانستند قطعات بیشتری از این پازل را آشکار کنند. قدم بعدی این بود که این خرده‌داده‌ها در کنار هم تصویری کامل را ارائه کنند. داده‌های جمع‌آوری‌شده برای این کار به مؤسسه ماکس پلانک و شهر بوستون فرستاده شدند تا تیمی به سرپرستی کتی بومن که در زمان آغاز این پروژه، دانشجوی دکترای کامپیوتر ام‌آي‌تي بود، تصویر نهایی را از دل چندین پتابایت داده استخراج کند. این کار با چالش زیادی همراه است. اگر قرار باشد برای مثال الگوریتمی بسازید که چهره انسان را تشخیص دهد، معیاری برای این الگوریتم دارید. شما چهره‌های انسان را دیده‌اید و وقتی برنامه‌ای برای این منظور می‌سازید، می‌توانید از آن بخواهید تا تعیین کند چقدر محتمل است یک عکس چهره‌ای انسانی داشته باشد. در مورد سیاهچاله‌ها اما این‌گونه نیست. ما شبیه‌سازی‌هایی در مورد تصویر نهایی در اختیار داریم اما نمی‌توان به این شبیه‌سازی‌ها اطمینان کرد چراکه اگر ما فرض را بر این بگذاریم که تصویر نهایی باید این‌گونه باشد ممکن است دست به انتخاب داده‌هایی بزنیم که فرض ما را تأیید می‌کند و این در حالی است که ممکن بود در واقعیت معلوم شود معادلات اینشتین-که شبیه‌سازی‌ها بر مبنای آنها انجام شده‌اند- در این باره درست نیستند و شکلی که انتظار داریم با آنچه هست، تفاوت دارد. این چالشی بود که این تیم با طراحی الگوریتمی پاسخ دادند که در آن تصاویری از رده‌های مختلف به الگوریتم داده می‌شد تا ببینند چقدر فرض‌های اولیه در تهیه تصویر نهایی نقش دارد. پس از اینکه آنها مطمئن شدند این اثر را خنثی کرده‌اند و تا حد قابل قبولی می‌توانند به تصویر نهایی اطمینان کنند، الگوریتم را بر داده‌های دریافتی اعمال کردند. به این ترتیب بود که نخستین تصویر پس از 10 روز تصویربرداری و دو سال تحلیل در نهایت منتشر شد. این تصویر موجی از هیجان و شگفتی را به همراه داشت، اما واقعا چه چیزی را در این تصویر دیده بودیم؟ این نخستین تصویر مستقیم از یک سیاهچاله است؛ سیاهچاله‌ای با جرم معادل شش‌و‌نیم میلیارد برابر جرم خورشید که در قلب کهکشانی در فاصله ۵۵ میلیون سال نوری ما قرار دارد. با این وجود این تصویر واقعا تصویر سیاهچاله نیست. حفره تاریکی که در مرکز این تصویر می‌بینید خود سیاهچاله نیست، بلکه تأثیر گرانش آن است که به آن سایه سیاهچاله گفته می‌شود. در واقع گرانش سیاهچاله باعث می‌شود تا پرتوهای نور موادی که در اطراف این سیاهچاله قرار دارند، خمیده شوند و به سمت ما بیایند و در نتیجه یک فضای خالی را در جایی که خود سیاهچاله قرار دارد ایجاد کنند. به عبارت دیگر و به قول فیل پلیت، نویسنده علمی، شاید بهتر باشد این حفره تاریک در این تصویر را شبح سیاهچاله بنامیم. همان‌طور که اشاره شد سیاهچاله مرکزی کهکشان M87 سیاهچاله‌ای فعال است. موادی که با سرعت فراوان در حال گردش به دور آن هستند، تا دمای چند میلیون درجه گرم می‌شوند و از خود تابش ساطع می‌کنند. در تصویر ثبت‌شده از سياه‌چاله، بخش روشنی که می‌بینیم در واقع تابش حاصل از این مواد در اطراف سیاهچاله است. اما این تابش‌ها بر اثر گرانش سیاهچاله منحرف شده‌اند. به دلیل اثر گرانشی سیاهچاله نور موادی که در پشت سیاهچاله قرار دارد، در اطراف آن خمیده مي‌شود و ما می‌توانیم آنها را ببینیم. هر چقدر به افق رویداد نزدیک‌تر می‌شویم میزان انحنای این نور بیشتر می‌شود تا در نهایت به جایی می‌رسیم که دیگر -از منظر زمین- نمی‌توانیم آن را ببینیم. پدیده جذاب دیگری نیز در این تصویر قابل مشاهده است؛ پدیده‌ای که به پرتوتابانی نسبیتی معروف است. فرض کنید در دستان خود لامپ یا منبع نوری دیگری دارید. این منبع نورانی، نور را در همه جهت‌ها به‌طور یکسان ساطع می‌کند. حال تصور کنید در حالی که این مشعل یا چراغ را به دست دارید، شروع به دویدن کنید. خیلی سریع و به سرعت به نور نزدیک شوید. در این صورت دیگر به نظر نمی‌آید که نور این مشعل به طور یکسان به همه جهات می‌تابد، بلکه بیشتر شبیه این خواهد بود که مانند پرتویی متمرکزشده -مانند یک چراغ‌قوه- در راستای جهتی که در حال حرکت است، تابیده می‌شود و در آن راستا درخشان‌تر است. به عبارت دیگر اگر فوران یا جِتی از مواد با سرعتی نزدیک به نور به سمت شما بتابد، این بخش به نظر درخشان‌تر می‌آید و اگر از شما در حال دورشدن باشد، کم‌نورتر به نظر می‌آید. در تصویر مورد نظر می‌بینید که چطور بخش پایینی درخشان‌تر از بخش فوقانی حلقه است. دلیلش همین پدیده است. موادی که در بخش پایینی این حلقه قرار دارند به سمت ما حرکت می‌کنند و موادی که در بخش فوقانی آن قرار دارند در حال دورشدن از ما هستند. در نتیجه از نقطه نظر ما قرص مواد اطراف این سیاهچاله در جهت ساعت‌گرد در حال چرخش است. همه این اطلاعات از همین تصویر به نظر ناواضح بیرون می‌آید. یک بار دیگر به این تصویر نگاه کنید و این داده‌ها را سعی کنید روی تصویر سوار کنید تا قدرت شگفت‌زده‌کردن این تصویر را بیشتر درک کنید.

پیدای ناپیدا
این تصویر چیزی بیش از تصویر شبح یک سیاهچاله است. نخست اینکه اکنون تصویری واقعی و فیزیکی از آنچه باید سیاهچاله باشد در اختیار داریم و یک بار دیگر معادلات نسبیتی از دل آزمونی تجربی سرافراز بیرون آمدند و نشان دادند توضیح دقیقی از عالم می‌دهند. معادلات اینشتین تا الان به خوبی عالم ما را توصیف می‌کند -حتی اگر نتیجه آن مطابق میل اینشتین نباشد. ما برای نخستین‌بار افق رویداد یک سیاهچاله را می‌بینيم. این تازه آغاز کار است. هر چقدر تعداد تلسکوپ‌های بیشتری را به این آرایه اضافه کنیم، شفافیت و دقت تصویر ما بالاتر می‌رود و می‌توانیم تصاویر دقیق‌تری از سیاهچاله‌های عالم تهیه کنیم و با کمک آن درک خود را از آنها و قوانین حاکم بر آن افزایش دهیم؛ به‌خصوص الان که می‌دانیم این روش کارآمد است. روش تداخل‌سنجی و الگوریتم به‌کاررفته در این مورد خودش به تنهایی دستاوردی سترگ است که نه‌تنها در زمینه سیاهچاله‌ها بلکه در باقی حوزه‌ها نیز می‌توان از آن استفاده کرد و در نهایت این تصویر یک بار دیگر نشان می‌دهد که چگونه با هزینه‌ای نسبتا اندک (در مقایسه با سایر مخارج و این واقعیت که شش سال ۲۵۰ دانشمند و ده‌ها کشور و مؤسسه درگیر این پروژه بوده‌اند)، مشارکتی جهانی و اعتماد به روش علمی می‌توان غیرممکن‌ها را ممکن کرد و پرده از اسرار عالم برداشت.

شاید هیجان‌انگیزترین بخش این پروژه، آزمودن نظریه‌ نسبیت عام اینشتین است. با وجود گوناگونی سیاهچاله‌ها در شبیه‌سازی‌ها، همه‌ آنها یک ویژگی مشترک دارند و آن نبود نور در مرکز سیاهچاله (سایه) و حضور حلقه روشن موادی است که در اطراف آن می‌گردند. چراکه اینها از پیش‌بینی‌های نظریه نسبیت عام اینشتین هستند. علاوه بر وجود سایه، نسبیت عام، شکل و اندازه بسیار خاصی برای سیاهچاله پیش‌بینی می‌کند. منجمان با روش‌های متعدد، قطر دقیق سیاهچاله را برابر ۶۰ میکروثانیه قوسی اندازه گرفتند. با استفاده از این اندازه و نظریه نسبیت عام، جرم سیاهچاله برابر ۶.۵ میلیارد جرم خورشیدی تخمین زده می‌شود. جرم سیاهچاله مرکزی M87 در گذشته نیز از روش‌های دیگر تخمین زده شده بود. سال‌هاست که منجمان مدار و سرعت حرکت ستاره‌ها را به گرد سیاهچاله M87 دنبال می‌کنند. با اندازه‌گیری سرعت و فاصله‌ ستاره‌ها از مرکز کهکشان می‌توان جرم سیاهچاله مرکزی را اندازه گرفت. بنا بر این رصدها جرم سیاهچاله ۶.۵ میلیارد برابر جرم خورشید تخمین زده شده است -کاملا برابر آنچه با نسبیت عام پیش‌بینی می‌شود! نسبیت عام پیش‌بینی دیگری نیز می‌کند و آن شکل بسیار مشخصی برای سایه است: سایه حتما باید یک دایره کامل باشد. مستقل از اینکه شکل حلقه نورانی اطراف سیاهچاله چگونه است (که به موادی که اطراف آن می‌گردند وابسته است) سایه باید شکل دایره داشته باشد. اگر نسبیت عام صحیح نباشد، سایه هر شکل دیگری می‌تواند داشته باشد. پس از اندازه‌گیری‌های متعدد، شکل سیاهچاله M87 (با دقت 10 درصد) یک دایره است! و این موفقیت دیگری است برای نظریه اینشتین! براساس مدل‌سازی و اطلاعات مربوط به زاویه تمایل سیاهچاله، احتمالا جهت چرخش آن ساعت‌گرد است و این یعنی اسپین سیاهچاله به سمت مخالف ما است. مقدار مازاد درخشندگی در بخش جنوبی حلقه تابشی این‌طور توجیه می‌شود که پرتوافکنی نسبیتی مواد از دید رصدگر در جهت ساعت‌گرد می‌چرخد و این یعنی بخش پایینی منطقه تابش، حرکتی به سمت ما دارد.
عکس، سایه ابرسیاهچاله مرکزی کهکشان M87 را در میان حلقه‌ای نامتقارن از گاز گدازان و چرخان به تصویر می‌کشد. مرز محو این سایه، معرف افق رویداد ابرسیاهچاله است که قطری بالغ بر ۳۸ میلیارد کیلومتر دارد؛ مرزی که گذشتن از آن، به معنی پایان همیشگی ارتباط با جهان خارج خواهد بود. محور چرخش گاز پیرامون سیاهچاله، با راستای دید ما زاویه‌ای ۱۷درجه‌ای ساخته است. بنابراين می‌توان این صفحه گازی را تقریبا عمود بر راستای دید ما پنداشت. اما همین اختلاف ۱۷درجه‌ای، موجب شده تا نیمه بالایی و پایینی این حلقه از دید ما دچار اختلاف درخشندگی باشند. دلیل این اختلاف، بروز پدیده‌ای است موسوم به «پرتوتابی نسبیتی» که مطابق آن، چنانچه یک جریان پرسرعت از ذرات باردار (با سرعت‌هایی نزدیک به سرعت نور)، در راستای خط دید ناظر حرکت کند، این جریان از دید او شروع به درخشیدن خواهد کرد. اختلاف زاویه اندک قرص چرخان پیرامون سیاهچاله با راستای دید ما باعث شده تا نیمی از قرص که «به سمت ما» می‌چرخد، درخشنده‌تر از آن نیم دیگر باشد که از ما دور می‌شود. همین نکته، نشان از سرعت سرسام‌آور چرخش گازها به گرد این سیاهچاله هم دارد. دانشمندان به تحلیل داده‌های دریافتی از سیاهچاله قوس *A نیز پرداختند، اما محیط متلاطم پیرامون این سیاهچاله، امکان تهیه عکسی واضح از آن را به دانشمندان نداد. از آنجا که افق رویداد این سیاهچاله کوچک‌تر از همتای آن در کهکشان M87 است، سرعت چرخش قرص اطراف این سیاهچاله هم بیشتر است و بنابراين در آوریل ۲۰۱۷، قوس *A سوژه کم‌ثبات‌تری برای تهیه یک عکس ملموس از افق رویداد به شمار می‌رفت. اما دانشمندان همچنان امیدوارند که بتوانند نمایی خیره‌‌کننده‌ از قرص چرخان را پیرامون این سیاهچاله هم تهیه کنند (البته با توجه به آنکه احتمال می‌رود صفحه‌ این قرص، برخلاف مورد سیاهچاله M87، مماس با راستای دید ما باشد، انتظار تصویری متفاوت نیز از افق رویداد این سیاهچاله می‌رود).

سال گذشته جهان ما رویدادهای شگفت‌انگیزی را پشت سر گذاشت. بسیاری از آنها در همین دور و اطراف ما بودند. داستان‌هایی که حیات روزانه ما را به خود گره می‌زنند. داستان‌های دنیای سیاست و اقتصاد و مابقی ساختارهای بشری. فشار و گرانش این داستان‌ها به قدری قدرتمند است که گاهی تبدیل به سیاهچاله‌ای می‌شوند و ما را از دیدن فراسوی افق این رویدادها ناتوان می‌کنند. شاید به همین دلیل است که از دیدن فاجعه گرمایش زمین، افق‌های پیش‌روی بشر و قدم‌زدن انسان بر لبه‌های دنیای شناخته‌شده غافل می‌مانیم. گاهی اما این خبرها و رویدادهای دنیای دوردست، آن‌قدر شگفت‌انگیز و خیره‌کننده است که مرزهای حباب‌های شخصی و زندگی روزمره ما را درهم می‌شکند و باعث می‌شود بتوانیم نیم‌نگاهی به فراسوی این چشم‌انداز بیندازیم. شاید مهم‌ترین خبر علمی سال گذشته فراتر از ارزش علمی‌اش به همين دلیل و به دلیل توانایی‌اش در شکستن مرز شخصی ما بود که اهمیت یافت. در سالی که گذشت، ما برای نخستین‌بار توانستیم از موجودی ناپیدا که تنها به واسطه اثراتش شناخته می‌شود، تصویری شبح‌گون تهیه کنیم. در سالی که گذشت برای نخستین‌بار چهره ناپیدای یک سیاهچاله به دام افتاد. اگر به دنیای کیهان‌شناسی علاقه داشته باشید حتما با نام سیاهچاله آشنا هستید. اجسام مرموز و پرجرمی که به دلیل میدان گرانش قدرتمندشان هیچ چیز و حتی نور هم توان فرار از دام آنها را ندارد. اگر هم به دنیای کیهان‌شناسی به‌طور مستقیم علاقه نداشته باشید، اما در عوض به دنیای سینما و تلويزیون و به‌خصوص دنیای علمی‌-تخیلی علاقه‌مند باشید، حتما با این موجود بر پرده‌های کوچک یا بزرگ آشنا شده یا آنها را در میان صفحات داستان‌های علمی ملاقات کرده‌اید. تصویری که ما از شنیدن نام سیاهچاله در ذهنمان شکل می‌گیرد عمدتا حاصل همین تصویر رسانه‌ای است. ما با این موجودات در فیلم‌هایی مانند پیشتازان فضا، افق رویداد، سیاهچاله و بسیاری دیگر مواجه شده‌ایم. اما اوج همه اینها زمانی بود که محاسبات یکی از مهم‌ترین کیهان‌شناسان معاصر به دست گروهی از بهترین طراحان جلوه‌های ویژه و به کارگردانی کریستوفر نولان تصویری خیره‌کننده و دقیق از یک سیاهچاله را در فیلم میان‌ستاره‌ای یا اینتراستلار مقابل چشمان ما قرار داد. با این وجود ما هیچ‌گاه به‌طور مستقیم این موجود عجیب را ندیده بودیم. البته دیدن این هیولای عظیم شاید امری تناقض‌برانگیز باشد. چطور می‌توان چیزی را دید و پیدا کرد که بر اساس تعریف ناپیداست؟ ما توان دیدن درون یک سیاهچاله را نداریم، اما این هیولا در اطراف خود شبحی ایجاد می‌کند که در سال گذشته دانشمندان موفق به ثبت و رصد آن شدند تا بتوانند ساختار بیرونی (بیرون از افق رویداد) سیاهچاله را آشکار کنند. شگفت‌انگیز اینکه این تصویر در نهایت شباهت غریبی با تصویر دقیق اینتراستلار داشت و این نشان می‌‌دهد که چطور محاسبات دقیق ریاضیاتی می‌تواند چهره جهان را حتی اگر به چشم نیاید با دقت ترسیم کند. فروردین سال گذشته بود که دانشمندان در شهر واشنگتن در ایالات متحده، بلژیک، دانمارک، شیلی، ژاپن، چین و تایوان کنفرانس خبری هم‌زمانی را برگزار کردند تا از این تصویر رونمایی کنند. اهمیت این تصویر تنها نخستین‌بودن آن نبود. بلکه به این دلیل اهمیت داشت که نشان می‌داد چقدر مدل‌های ریاضیاتی و تئوری ما از عالم دقیق است. اینکه چطور ما توانستیم زبان طبیعت را کشف کرده و از دل معادلات ریاضیاتی تصویری از طبیعت به دست بیاوریم که قابل اعتماد است. این تصویر نشان می‌دهد که ما چطور می‌توانیم بر ضعف‌های خود غلبه کنیم و جایی که به نظر می‌رسد مسیرها به ناممکن ختم می‌شود، با ابتکارها و راه‌حل‌های نوآورانه مسیر‌های تازه‌ای برای حل مسائل خود ارائه کنیم و چطور قطعات معدودی از یک پازل بزرگ را در کنار هم قرار دهیم و چشم‌اندازی عظیم را به دست آوریم. این تصویر یک‌ بار دیگر به یاد ما می‌آورد که معنی علم و مشارکت علم در روزگار ما چیست. اینکه استقلال در علم شوخی بی‌مزه‌ای است که به عقب‌ماندگی منتهی می‌شود و راه پیشرفت از دل مشارکت می‌گذرد و اینکه چطور می‌توان هدفی بزرگ تعیین و امکانات خود را معطوف به آن کرد و به نتیجه رسید. این تصویر تنها تصویر یک سیاهچاله نیست. تصویری از علم در دوران ما و عملکرد علم در دوران ماست. این تصویر حاصل مشارکت تعدادی از پیشرفته‌ترین رصدخانه‌های رادیویی در سراسر جهان بود که در پروژه‌ای موسوم به رصدخانه افق رویداد توان خود را به اشتراک گذاشته بودند. رادیوتلسکوپ‌های آلما، ای‌پکس، ایرام، جیمز کلارک ماکسول، تلسکوپ رادیویی آفونسو سرانو، آرایه زیرمیلی‌متری، تلسکوپ رادیویی زیرمیلی‌متری و تلسکوپ قطب جنوب داده‌های اولیه برای تهیه این عکس را جمع‌آوری کردند. چندین پتابایت داده به دو مرکز پردازش ابررایانه‌ای در مؤسسه مطالعات رادیوتلسکوپی ماکس پلانک و مؤسسه فناوری ماساچوست ارسال شد و در آنجا به کمک الگوریتمی خارق‌العاده مورد تحلیل قرار گرفت و در نهایت این تصویر به نظر ساده از دل آن به دست آمد تا تصویری از جرمی را به نمایش بگذارد که برخلاف نام آشنای آن اطلاعات اندکی درباره آن داریم. تا همین یکی، دو دهه پیش بخش بزرگی از جامعه علمی نسبت به وجود موجودیتی به نام سیاهچاله با دیده تردید می‌نگریست و بحث‌های طولانی در دنیای فلسفه علم درباره ماهیت وجودی آنها شکل گرفته بود.

تاریخچه مختصر سیاهچاله‌ها
زمانی که آلبرت اينشتین در سال ۱۹۱۵ میلادی ایده و نظریه نسبیت عام را مطرح می‌کرد، کمتر کسی فکر می‌کرد این چشم‌انداز تازه به دنیا در دل خود نطفه یکی از عجیب‌ترین موجودات عالم را داشته باشد. نظریه نسبیت عام بیان می‌کرد که ماده و جرم می‌تواند منجر به خمیده‌شدن بافتار در‌هم‌تنیده فضا-زمان شود. مانند زمانی که توپی فلزی را در میان یک صفحه لاستیکی قرار می‌دهید. همین خمیدگی در نهایت باعث می‌شود اجرام مختلف در مدارهای مختلف حرکت کنند. به عبارت دیگر ماده باعث خَمِش فضا-زمان شده و خمش فضا-زمان نحوه حرکت ماده در آن را به آن جرم دیکته می‌کند. چندماهی از انتشار این نظریه نگذشته بود که دانشمندی آلمانی به نام کارل شوارتزشیلد به مطالعه و گمانه‌زنی درباره این نظریه پرداخت. او شروع به کار روی معادلات اينشتین کرد و به نوعی ضمن بازی‌کردن با آنها و محک‌زدن آنها در شرایط ویژه به نتیجه‌ای غیرمنتظره رسید: اگر جرمی به اندازه کافی چگال باشد (نسبت جرم به حجم بالایی داشته باشد) در نهایت ممکن است میزان خمیدگی فضا-زمان را به حدی برساند که -به روایتی غیردقیق- درون آن نوعی شکاف و پارگی ایجاد شود. آن توپ سنگین را به یاد دارید که در صفحه کشیده‌شده پلاستیکی انداخته بودیم؟ حالا تصور کنید این گلوله سنگین و سنگین‌تر شود و در نهایت کار از خمیدگی می‌گذرد و در جایی که این توپ قرار دارد، نوعی شکاف به وجود می‌آید (می‌توانید بگویید میزان خمیدگی به بی‌نهایت میل می‌کند). این نقطه را اصطلاحا «تکینگی» می‌نامند. این تکینگی‌ها در دهه ۱۹۶۰ میلادی به نام سیاهچاله خوانده شدند. بر اساس این نظریه این چاله‌های گرانشی آن‌قدر می‌توانند عمیق و قدرتمند باشند که به محض اینکه وارد آنها شوید -چه شما چه هر جرمی یا حتی پرتو نور- دیگر راه برگشتی وجود ندارد. در اطراف چنین جرمی مرز مشخصی وجود دارد -که به نام شعاع شوارتزشیلد می‌شناسیم ‌و وابسته به جرم مرکزی است- و این نهایت جایی است که ممکن است شانسی برای فرار از سقوط به درون سیاهچاله وجود داشته باشد. آنچه از بیرون سیاهچاله می‌توانیم درباره ماهیت درون این مرز و شعاع ببینیم، تیرگی مطلق است. جمع کثیری از دانشمندان با چنین نتیجه‌ای از معادلات نسبیتی همدلی نداشتند. یکی از معروف‌ترین آنها خود آلبرت اینشتین بود که زمان زیادی را صرف مطالعه و به‌دست‌آوردن راه‌حلی کرد تا بدون آنکه آسیبی به معادلات نسبیتش برسد، چنین نتیجه‌گیری‌اي را رد کند. اما قرار نیست اگر شما چیزی را کشف کردید آن موضوع همیشه مطابق میل شما رفتار کند.

واقعی‌کردن سیاهچاله‌ها
با گذشت زمان اما دانشمندان بیشتری روی این موضوع کار کردند و به نظر رسید این ایده آن‌قدرها هم دور از واقعیت نیست. ستاره‌شناس برجسته‌ای به نام سابرامانیان چاندراسکار که تخصصش در زمینه تحول ستاره‌ای بود، توانست نشان دهد که در دنیای اخترفیزیک مسیرهایی وجود دارد که به تولد سیاهچاله منجر می‌شود. او با بررسی مرگ ستاره‌های پرجرم به این نتیجه رسید که برخی از ستاره‌ها ممکن است در فرایند مرگ خود با رُمبش‌های عظیم مواجه شوند. دو فیزیک‌دان به نام‌های رابرت اوپنهایمر (همان اوپنهایمر معروف که مسئولیت پروژه منهتن در تولید بمب اتمی را بر عهده داشت) و هارتلند اسنایدر با استفاده از این یافته نشان دادند که چطور ممکن است ادامه فرایند رُمبش این ستاره‌ها در نهایت همان تکینگی را به وجود بیاورد که شوارتزشیلد درباره آنها صحبت کرده بود.
ایده سیاهچاله‌های غیرستاره‌ای
در دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی دانشمندان دریافتند که تکینگی‌های حاصل از رُمبش ستاره‌های سنگین تنها نوع سیاهچاله ممکن در عالم نیستند. بررسی اختروَش‌ها (کوازارها) این ایده را مطرح کرد که ممکن است درخشش آنها در واقع ناشی از ابرِ تابانی از مواد باشد که در حال چرخش و فروریزش درون سیاهچاله‌های پرجرمی هستند که صدها هزار برابر جرم خورشید ما جرم دارند. ایده این بود که در حالی که مواد در قُرصی گردان در اطراف این سیاهچاله سرعت می‌گیرند، مقداری از آنها پیش از آنکه وارد افق رویداد سیاهچاله شود، از مسیر خود فرار کرده و فوران‌های پرسرعتی را به وجود می‌آورد که به همراه خود تابش‌های پرتو ایکس و تابش‌های رادیویی ایجاد می‌کند. طعنه‌آمیز بود که وجود یک سیاهچاله تاریک و نادیدنی در مرکز یک کهکشان می‌توانست توجیه‌کننده درخشش یکی از درخشان‌ترین اجرام کیهان باشد.

هیولا در مرکز کهکشان
مدل‌‌های تحول کهکشانی نیز در این مدت توسعه یافت و این ایده را مطرح کرد که نه‌تنها در اختروش‌ها بلکه در دل کهکشان‌های بزرگ و از جمله کهکشان خود ما احتمالا ابَرسیاهچاله‌های غول‌آسایی جای خوش کرده‌اند. سال ۱۹۷۴ زمانی بود که محققان با کمک رادیوتلسکوپ گرین‌بانک در ویرجینيای غربی توانستند تابش‌های پرقدرت رادیویی را ثبت کنند که از مرکز راه شیری نشئت می‌گرفت؛ جایی در دل صورت فلکی قوس که آن را به نام قوس *A می‌شناسیم. اینجا جایی است که دانشمندان گمان می‌کنند ابرسیاهچاله غول‌آسای راه شیری جا خوش کرده و همه کهکشان ما به دور آن در حال گردش است.

به‌دام‌انداختن موجود نامرئی
تلاش برای ثبت نشانه‌های مستقیمی از سیاهچاله در سال‌های اخیر ادامه داشته است. نه‌تنها رصدهای مختلف در طول موج‌های مختلف از محیط اطراف یک سیاهچاله در دستور کار قرار داشته‌اند بلکه روش‌‌های غیرمستقیم دیگری نیز به کار گرفته شد. حدود یک دهه پیش آندریا گز پروژه‌ای را رهبری کرد که در آن برای مدتی طولانی داده‌های رصدی از ستاره‌های نزدیک به مرکز کهکشان راه شیری گردآوری شدند. ستاره‌های نزدیک این نقطه، در صورت اینکه واقعا ابرسیاهچاله مرکزی در آن جای گرفته باشد، باید رفتار مداری ویژه و سریعی را از خود بروز دهند. حاصل چندین سال رصد این ستاره‌ها نشان داد که مدار حرکتی آنها به همان گونه‌ای است که وجود یک سیاهچاله ابرپرجرم در مرکز راه شیری پیش‌بینی می‌کند. اما این هم هنوز کافی نبود. ما می‌خواستیم تصویری، حداقل از همسایگی این موجودات را به دام بیندازیم. اما مشکل این است که برخلاف صفت‌هایی که برای توصیف این اجرام به کار می‌بریم -نظیر غول‌آسا، هیولاوار و سایر صفت‌هایی که در همین نوشته هم به کار رفته است- سیاهچاله‌ها واقعا فاقد شخصیت بیرونی هستند. یادمان باشد هر چیزی که به درون سیاهچاله سقوط کند در نهایت همه ماهیت‌ها و ویژگی‌های خود غیر از جرم را از دست می‌دهد. جان ویلر زمانی گفته بود سیاهچاله‌ها مو ندارند. به این معنی که نمی‌توان انتظار داشت سبک آرایش موی ویژه آنها را دید یا شخصیت آنها را از ظاهرشان حدس زد. چون ظاهری ندارند. برای همین هم تلاش برای رصد حاشیه و اطراف سیاهچاله است که در دستور کار قرار دارد.

راهی طولانی به قلب کهکشان M87
تصویر افق رویداد کهکشان M87 یکی از مهم‌ترین دستاوردهای ما برای این بررسی تاکنون است. تصویری که بيست‌ويكم فروردين‌ماه سال جاري از افق رویداد این سیاهچاله منتشر شد، در واقع بر شانه تلاش‌های متعدد بسیاری قرار داشت که برای تصویربرداری از حاشیه یک سیاهچاله انجام شده بود. برای ثبت نخستین تصویر از افق رویداد یک سیاهچاله بیش از 200 دانشمند از سراسر جهان دست به دست هم دادند تا در پروژه معروف به تلسکوپ افق رویداد، بتوانند نخستین تصویر از یک سیاهچاله یا بهتر بگوییم بازی نور در اطراف افق رویداد آن را ثبت کنند. برای این کار این دانشمندان دو نامزد ابتدایی را در نظر داشتند. ابرسیاهچاله مرکز راه شیری یا همان قوس *A و ابرسیاهچاله‌ای که در مرکز کهکشان معروف به مسیه ۸۷ جای خوش کرده است. کهکشان M87 یا سنبله A در صورت فلکی سنبله قرار دارد و برای رصدگران آماتور جرم آشنایی به شمار می‌رود. این جرم را که رصدگران آماتور بارها آن را -از جمله در رقابت رصدی مسیه- رصد کرده‌اند، می‌توان با یک دوربین دوچشمی بزرگ یا تلسکوپ معمولی در شبی تاریک رصد کرد. این کهکشان، یک کهکشان بیضوی غول‌پیکر است که در فاصله حدود ۵۵ میلیون سال نوری از زمین قرار دارد. حدس زده می‌شود در مرکز این کهکشان ابرسیاهچاله‌ای قرار داشته باشد که جرم آن حدود شش‌و‌نیم میلیارد برابر جرم خورشید ماست. از دل این کهکشان فورانی از پلاسما به بیرون پرتاب شده است که تا ارتفاعی معادل پنج هزار سال نوری از مرکز با سرعتی نزدیک به سرعت نور ارتفاع می‌گیرد. این فوران نشانه‌ای از فعال‌بودن سیاهچاله مرکزی این کهکشان است.

نگاه رادیویی به سنبله
گروه رصدخانه افق رویداد از سال ۲۰۱۷ به سراغ این کهکشان رفتند و سعی کردند این هیولای پنهان در مرکز آن را به دام بیندازند. این گروه برای این کار در مدت 10 روز در سال ۲۰۱۷ به طور غیرپیوسته به رصد اهداف خود (كهكشان M87) و مرکز راه شیری پرداختند و در نهایت دو سال را به تحلیل و تنظیم داده‌ها سپری کردند. دلیل اینکه تصویر نهایی از مرکز کهکشان M87 آماده شد، به ذات پرهیاهوتر کهکشان راه شیری بازمی‌گردد که تهیه تصویر نهایی را با خطای بیشتر همراه می‌کرد و نتیجه کار رضایت‌بخش نبود. ماهیت پایدارتر M87 باعث شد تا نام آن در تاریخ به عنوان نخستین سیاهچاله تصویربرداری‌شده ثبت شود. اما این عکاسی ساده‌ای نبود. تلاش برای ثبت چنین تصویری مانند این است كه بخواهید از فراز پشت‌بام خانه خود یک شیرینی دونات (یا اگر دوست دارید یک کیک یزدی بزرگ) را روی سطح ماه تفکیک کنید. کسانی که با رصدهای ساده نجومی آشنایی دارند، می‌دانند که توان تفکیک یک ابزار به دو عامل طول موج و اندازه تلسکوپ شما بستگی دارد و با نسبت طول موج تقسیم بر دهانه تلسکوپ متناسب است. به این ترتیب هر چقدر هدف شما کوچک‌تر باشد، لازم است دهانه ابزار رصدی شما که جمع‌کننده امواج است، بزرگ‌تر باشد. درست است که سیاهچاله مرکزی کهکشان M87 سیاهچاله‌ای غول‌پیکر است و افق رویداد آن نیز فوق‌العاده بزرگ و عظیم، اما باید به یاد داشت که این کهکشان در فاصله بیش از ۵۰ میلیون سال نوری ما قرار دارد و در نتیجه برای تفکیک آن به ابزاری غول‌آسا نیاز داریم. به عبارت دیگر اگر قرار بود یک رصدخانه رادیویی ساخته شود که بتواند این تصویر را تهیه کند، ابعاد آن بايد معادل ابعاد سیاره زمین می‌بود. بدیهی است که امکان ساخت چنین رصدخانه رادیویی‌اي وجود ندارد. اما چون نمی‌توانیم رصدخانه‌ای به ابعاد زمین بسازیم، آیا به این معنی است که باید از خیر عکس‌برداری از این سیاهچاله بگذریم؟ اینجاست که نقش ابتکار برای حل مسائل به ظاهر غیرممکن به میان می‌آید.

تلسکوپی مجازی برای رصد سیاهچاله
ما شاید نتوانیم تلسکوپی به ابعاد کل زمین بسازیم که تصویر کامل هدف را برای ما تهیه کند، اما می‌توانیم با استفاده از روش تداخل‌سنجی و با کمک تعداد معدودی رصدخانه که در سراسر جهان پراکنده شده‌اند، رصدخانه‌ای مجازی بسازیم که تا حد زیادی معادل رصدخانه‌ای به ابعاد سیاره ما باشد. هر یک از این دریافت‌کننده‌ها بخشی از اطلاعات مربوط به جرم هدف را دریافت می‌کنند. اگر دریافت‌کننده‌ای به ابعاد زمین می‌توانست تصویری یکپارچه از یک پازل چندهزارقطعه‌ای را ایجاد کند، این تلسکوپ‌ها در واقع چند قطعه از این پازل بزرگ را تصویربرداری کردند. البته به دلیل اینکه زمین در حال دوران به دور خود است، هر یک از این تلسکوپ‌ها در مدت رصد ۱۰روزه خود عملا چندین و چند نقطه از سطح زمین را پوشش دادند و در این مدت این ابزارها توانستند قطعات بیشتری از این پازل را آشکار کنند. قدم بعدی این بود که این خرده‌داده‌ها در کنار هم تصویری کامل را ارائه کنند. داده‌های جمع‌آوری‌شده برای این کار به مؤسسه ماکس پلانک و شهر بوستون فرستاده شدند تا تیمی به سرپرستی کتی بومن که در زمان آغاز این پروژه، دانشجوی دکترای کامپیوتر ام‌آي‌تي بود، تصویر نهایی را از دل چندین پتابایت داده استخراج کند. این کار با چالش زیادی همراه است. اگر قرار باشد برای مثال الگوریتمی بسازید که چهره انسان را تشخیص دهد، معیاری برای این الگوریتم دارید. شما چهره‌های انسان را دیده‌اید و وقتی برنامه‌ای برای این منظور می‌سازید، می‌توانید از آن بخواهید تا تعیین کند چقدر محتمل است یک عکس چهره‌ای انسانی داشته باشد. در مورد سیاهچاله‌ها اما این‌گونه نیست. ما شبیه‌سازی‌هایی در مورد تصویر نهایی در اختیار داریم اما نمی‌توان به این شبیه‌سازی‌ها اطمینان کرد چراکه اگر ما فرض را بر این بگذاریم که تصویر نهایی باید این‌گونه باشد ممکن است دست به انتخاب داده‌هایی بزنیم که فرض ما را تأیید می‌کند و این در حالی است که ممکن بود در واقعیت معلوم شود معادلات اینشتین-که شبیه‌سازی‌ها بر مبنای آنها انجام شده‌اند- در این باره درست نیستند و شکلی که انتظار داریم با آنچه هست، تفاوت دارد. این چالشی بود که این تیم با طراحی الگوریتمی پاسخ دادند که در آن تصاویری از رده‌های مختلف به الگوریتم داده می‌شد تا ببینند چقدر فرض‌های اولیه در تهیه تصویر نهایی نقش دارد. پس از اینکه آنها مطمئن شدند این اثر را خنثی کرده‌اند و تا حد قابل قبولی می‌توانند به تصویر نهایی اطمینان کنند، الگوریتم را بر داده‌های دریافتی اعمال کردند. به این ترتیب بود که نخستین تصویر پس از 10 روز تصویربرداری و دو سال تحلیل در نهایت منتشر شد. این تصویر موجی از هیجان و شگفتی را به همراه داشت، اما واقعا چه چیزی را در این تصویر دیده بودیم؟ این نخستین تصویر مستقیم از یک سیاهچاله است؛ سیاهچاله‌ای با جرم معادل شش‌و‌نیم میلیارد برابر جرم خورشید که در قلب کهکشانی در فاصله ۵۵ میلیون سال نوری ما قرار دارد. با این وجود این تصویر واقعا تصویر سیاهچاله نیست. حفره تاریکی که در مرکز این تصویر می‌بینید خود سیاهچاله نیست، بلکه تأثیر گرانش آن است که به آن سایه سیاهچاله گفته می‌شود. در واقع گرانش سیاهچاله باعث می‌شود تا پرتوهای نور موادی که در اطراف این سیاهچاله قرار دارند، خمیده شوند و به سمت ما بیایند و در نتیجه یک فضای خالی را در جایی که خود سیاهچاله قرار دارد ایجاد کنند. به عبارت دیگر و به قول فیل پلیت، نویسنده علمی، شاید بهتر باشد این حفره تاریک در این تصویر را شبح سیاهچاله بنامیم. همان‌طور که اشاره شد سیاهچاله مرکزی کهکشان M87 سیاهچاله‌ای فعال است. موادی که با سرعت فراوان در حال گردش به دور آن هستند، تا دمای چند میلیون درجه گرم می‌شوند و از خود تابش ساطع می‌کنند. در تصویر ثبت‌شده از سياه‌چاله، بخش روشنی که می‌بینیم در واقع تابش حاصل از این مواد در اطراف سیاهچاله است. اما این تابش‌ها بر اثر گرانش سیاهچاله منحرف شده‌اند. به دلیل اثر گرانشی سیاهچاله نور موادی که در پشت سیاهچاله قرار دارد، در اطراف آن خمیده مي‌شود و ما می‌توانیم آنها را ببینیم. هر چقدر به افق رویداد نزدیک‌تر می‌شویم میزان انحنای این نور بیشتر می‌شود تا در نهایت به جایی می‌رسیم که دیگر -از منظر زمین- نمی‌توانیم آن را ببینیم. پدیده جذاب دیگری نیز در این تصویر قابل مشاهده است؛ پدیده‌ای که به پرتوتابانی نسبیتی معروف است. فرض کنید در دستان خود لامپ یا منبع نوری دیگری دارید. این منبع نورانی، نور را در همه جهت‌ها به‌طور یکسان ساطع می‌کند. حال تصور کنید در حالی که این مشعل یا چراغ را به دست دارید، شروع به دویدن کنید. خیلی سریع و به سرعت به نور نزدیک شوید. در این صورت دیگر به نظر نمی‌آید که نور این مشعل به طور یکسان به همه جهات می‌تابد، بلکه بیشتر شبیه این خواهد بود که مانند پرتویی متمرکزشده -مانند یک چراغ‌قوه- در راستای جهتی که در حال حرکت است، تابیده می‌شود و در آن راستا درخشان‌تر است. به عبارت دیگر اگر فوران یا جِتی از مواد با سرعتی نزدیک به نور به سمت شما بتابد، این بخش به نظر درخشان‌تر می‌آید و اگر از شما در حال دورشدن باشد، کم‌نورتر به نظر می‌آید. در تصویر مورد نظر می‌بینید که چطور بخش پایینی درخشان‌تر از بخش فوقانی حلقه است. دلیلش همین پدیده است. موادی که در بخش پایینی این حلقه قرار دارند به سمت ما حرکت می‌کنند و موادی که در بخش فوقانی آن قرار دارند در حال دورشدن از ما هستند. در نتیجه از نقطه نظر ما قرص مواد اطراف این سیاهچاله در جهت ساعت‌گرد در حال چرخش است. همه این اطلاعات از همین تصویر به نظر ناواضح بیرون می‌آید. یک بار دیگر به این تصویر نگاه کنید و این داده‌ها را سعی کنید روی تصویر سوار کنید تا قدرت شگفت‌زده‌کردن این تصویر را بیشتر درک کنید.

پیدای ناپیدا
این تصویر چیزی بیش از تصویر شبح یک سیاهچاله است. نخست اینکه اکنون تصویری واقعی و فیزیکی از آنچه باید سیاهچاله باشد در اختیار داریم و یک بار دیگر معادلات نسبیتی از دل آزمونی تجربی سرافراز بیرون آمدند و نشان دادند توضیح دقیقی از عالم می‌دهند. معادلات اینشتین تا الان به خوبی عالم ما را توصیف می‌کند -حتی اگر نتیجه آن مطابق میل اینشتین نباشد. ما برای نخستین‌بار افق رویداد یک سیاهچاله را می‌بینيم. این تازه آغاز کار است. هر چقدر تعداد تلسکوپ‌های بیشتری را به این آرایه اضافه کنیم، شفافیت و دقت تصویر ما بالاتر می‌رود و می‌توانیم تصاویر دقیق‌تری از سیاهچاله‌های عالم تهیه کنیم و با کمک آن درک خود را از آنها و قوانین حاکم بر آن افزایش دهیم؛ به‌خصوص الان که می‌دانیم این روش کارآمد است. روش تداخل‌سنجی و الگوریتم به‌کاررفته در این مورد خودش به تنهایی دستاوردی سترگ است که نه‌تنها در زمینه سیاهچاله‌ها بلکه در باقی حوزه‌ها نیز می‌توان از آن استفاده کرد و در نهایت این تصویر یک بار دیگر نشان می‌دهد که چگونه با هزینه‌ای نسبتا اندک (در مقایسه با سایر مخارج و این واقعیت که شش سال ۲۵۰ دانشمند و ده‌ها کشور و مؤسسه درگیر این پروژه بوده‌اند)، مشارکتی جهانی و اعتماد به روش علمی می‌توان غیرممکن‌ها را ممکن کرد و پرده از اسرار عالم برداشت.

شاید هیجان‌انگیزترین بخش این پروژه، آزمودن نظریه‌ نسبیت عام اینشتین است. با وجود گوناگونی سیاهچاله‌ها در شبیه‌سازی‌ها، همه‌ آنها یک ویژگی مشترک دارند و آن نبود نور در مرکز سیاهچاله (سایه) و حضور حلقه روشن موادی است که در اطراف آن می‌گردند. چراکه اینها از پیش‌بینی‌های نظریه نسبیت عام اینشتین هستند. علاوه بر وجود سایه، نسبیت عام، شکل و اندازه بسیار خاصی برای سیاهچاله پیش‌بینی می‌کند. منجمان با روش‌های متعدد، قطر دقیق سیاهچاله را برابر ۶۰ میکروثانیه قوسی اندازه گرفتند. با استفاده از این اندازه و نظریه نسبیت عام، جرم سیاهچاله برابر ۶.۵ میلیارد جرم خورشیدی تخمین زده می‌شود. جرم سیاهچاله مرکزی M87 در گذشته نیز از روش‌های دیگر تخمین زده شده بود. سال‌هاست که منجمان مدار و سرعت حرکت ستاره‌ها را به گرد سیاهچاله M87 دنبال می‌کنند. با اندازه‌گیری سرعت و فاصله‌ ستاره‌ها از مرکز کهکشان می‌توان جرم سیاهچاله مرکزی را اندازه گرفت. بنا بر این رصدها جرم سیاهچاله ۶.۵ میلیارد برابر جرم خورشید تخمین زده شده است -کاملا برابر آنچه با نسبیت عام پیش‌بینی می‌شود! نسبیت عام پیش‌بینی دیگری نیز می‌کند و آن شکل بسیار مشخصی برای سایه است: سایه حتما باید یک دایره کامل باشد. مستقل از اینکه شکل حلقه نورانی اطراف سیاهچاله چگونه است (که به موادی که اطراف آن می‌گردند وابسته است) سایه باید شکل دایره داشته باشد. اگر نسبیت عام صحیح نباشد، سایه هر شکل دیگری می‌تواند داشته باشد. پس از اندازه‌گیری‌های متعدد، شکل سیاهچاله M87 (با دقت 10 درصد) یک دایره است! و این موفقیت دیگری است برای نظریه اینشتین! براساس مدل‌سازی و اطلاعات مربوط به زاویه تمایل سیاهچاله، احتمالا جهت چرخش آن ساعت‌گرد است و این یعنی اسپین سیاهچاله به سمت مخالف ما است. مقدار مازاد درخشندگی در بخش جنوبی حلقه تابشی این‌طور توجیه می‌شود که پرتوافکنی نسبیتی مواد از دید رصدگر در جهت ساعت‌گرد می‌چرخد و این یعنی بخش پایینی منطقه تابش، حرکتی به سمت ما دارد.
عکس، سایه ابرسیاهچاله مرکزی کهکشان M87 را در میان حلقه‌ای نامتقارن از گاز گدازان و چرخان به تصویر می‌کشد. مرز محو این سایه، معرف افق رویداد ابرسیاهچاله است که قطری بالغ بر ۳۸ میلیارد کیلومتر دارد؛ مرزی که گذشتن از آن، به معنی پایان همیشگی ارتباط با جهان خارج خواهد بود. محور چرخش گاز پیرامون سیاهچاله، با راستای دید ما زاویه‌ای ۱۷درجه‌ای ساخته است. بنابراين می‌توان این صفحه گازی را تقریبا عمود بر راستای دید ما پنداشت. اما همین اختلاف ۱۷درجه‌ای، موجب شده تا نیمه بالایی و پایینی این حلقه از دید ما دچار اختلاف درخشندگی باشند. دلیل این اختلاف، بروز پدیده‌ای است موسوم به «پرتوتابی نسبیتی» که مطابق آن، چنانچه یک جریان پرسرعت از ذرات باردار (با سرعت‌هایی نزدیک به سرعت نور)، در راستای خط دید ناظر حرکت کند، این جریان از دید او شروع به درخشیدن خواهد کرد. اختلاف زاویه اندک قرص چرخان پیرامون سیاهچاله با راستای دید ما باعث شده تا نیمی از قرص که «به سمت ما» می‌چرخد، درخشنده‌تر از آن نیم دیگر باشد که از ما دور می‌شود. همین نکته، نشان از سرعت سرسام‌آور چرخش گازها به گرد این سیاهچاله هم دارد. دانشمندان به تحلیل داده‌های دریافتی از سیاهچاله قوس *A نیز پرداختند، اما محیط متلاطم پیرامون این سیاهچاله، امکان تهیه عکسی واضح از آن را به دانشمندان نداد. از آنجا که افق رویداد این سیاهچاله کوچک‌تر از همتای آن در کهکشان M87 است، سرعت چرخش قرص اطراف این سیاهچاله هم بیشتر است و بنابراين در آوریل ۲۰۱۷، قوس *A سوژه کم‌ثبات‌تری برای تهیه یک عکس ملموس از افق رویداد به شمار می‌رفت. اما دانشمندان همچنان امیدوارند که بتوانند نمایی خیره‌‌کننده‌ از قرص چرخان را پیرامون این سیاهچاله هم تهیه کنند (البته با توجه به آنکه احتمال می‌رود صفحه‌ این قرص، برخلاف مورد سیاهچاله M87، مماس با راستای دید ما باشد، انتظار تصویری متفاوت نیز از افق رویداد این سیاهچاله می‌رود).

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.