|

روايت ماریو بارگاس یوسا از یک جنون معقول

یک هم ‌گروهی

برگردان: منوچهر یزدانی

هنگامی که «خوزه میگل اُوییِدو» در اواخر دهه پنجاه قرن گذشته، آغاز به بازنگری کتاب‌ها در پیوست‌نامه یکشنبه‌های هفته‌نامه «اِل کومِرسیو» کرد، تغییر فرهنگی قابل‌ملاحظه‌ای در پرو در حال شکل‌گیری بود. تا آن زمان منتقدی که توان عرضه نقد ادبی ارزنده را داشته باشد، در کشور وجود نداشت. آنها فقط مقاله‌نویسان یا تاریخ‌نگاران ادبی متبحری بودند، در‌این‌میان «خوزه میگل» موردی استثنائی بود. مقاله‌های او متونی واقعی و قابل‌ مقایسه بودند با آنچه در همان سال‌ها «سیریل کانولی» در لندن، یا «اِدموند ویلسون» و «جرج اشتینر» در نیویورک می‌نوشتند؛ اغراق نمی‌کنم، با همان ژرفا و داده‌های وسیع، با همان سختگیری و التزام می‌نوشت. نیازی به یادآوری نیست که بیشتر نویسندگان پرو، قربانیان این نقدهای داورانه، از او بیزار بودند.

گاهی، در دیدارهای پراکنده‌ای که در جاهای مختلف جهان داشتیم، از خوزه میگل سؤال می‌کردم که آیا شدت انتقادات او درباره شاعران، نمایش‌نامه‌نویسان و رمان‌نویسان پرو، ناعادلانه نیست؟ او با همان خشونت غیرمنتظره اشخاص خجالتی پاسخ می‌داد: «هیچ بهانه‌ای پذیرفتنی نیست. آنها هم‌زمان با ویرجینیا وولف، فالکنر یا بورخس و توماس اس الیوت و پابلو نِرودا می‌نویسند یا باید به‌ اندازه آنها خوب باشند یا با ادبیات وداع کنند».
در همان سال‌ها، بدون آنکه «خوزه میگل» یا من دریابیم، ادبیات اسپانیایی-آمریکایی در حال دگرگونی چشمگیری بود و آثاری از «اونِتی»، «روا باستور»، «رولفو»، «کورتازار»، «ساباتو»، «گارسیا مارکز» و بسیاری دیگر منتشر می‌شد یا به عرصه ادبیات بازمی‌گشت و ادبیات آمریکای لاتینی را در اختیار نیمی از مردم جهان قرار می‌داد. این فرایند نام «بوم» به خود گرفت؛ بدون اینکه کسی بداند چرا یا چه کسی این نام را بر آن نهاد. «خوزه میگل» در زندگی‌نامه ناگزیر خود «یک جنون معقول: خاطرات یک منتقد ادبی»، به‌درستی به کار هفته‌نامه «مارچای» مونته‌ویدئو، و دو منتقد اروگوئه‌ای «آنخل راما» و «اِمیر رودریگز مونِگال» می‌پردازد که به ‌نوبه خود با تلاش فراوان در تفحص و شناسایی آثار ادبی آمریکای لاتینی و به‌دست‌آوردن خواننده برای نویسندگان ما نقش داشتند. «خوزه میگل» کار آنها را ارج می‌نهد و گرامی می‌دارد: «آنها به جهانیان نشان دادند که در سرزمین ما فقط گاوچرانان مست و دیکتاتورها به سر نمی‌برند؛ بلکه ادبیات دلنشین و نغز نیز حضور دارد»؛ اما شاید فراموش کرد که بگوید بهترین و دقیق‌ترین منتقد در آن سال‌های رونق، خود او بوده است. در آنجا مقالاتی را که او برای این تجربه می‌نوشت، هنوز مشهود است، به‌ویژه تردیدی نیست که وقتی نقدها و مقالات بی‌شماری که «اُوییِدو» در مجلات و روزنامه‌های سراسر قاره درباره ادبیات جدید اسپانیایی-‌آمریکایی و نویسندگان آنها نوشت، در غالب کتاب‌های مختلف انتقادی به چشم می‌خوردند.
به مدت سه سال در مدرسه «لا سایه» لیما با یکدیگر همکلاس و یک‌ سال هم در یک گروه درسی بودیم. سی یا چهل سال بعد، در بازبینی یادداشت‌های گذشته، به نقاشی‌ای از او برخوردم که روی مقوای سفیدی از آناماریا الاوارِز کالدرون، ملکه زیبایی دهه پنجاه لیما را کشیده بود تا به من بدهد. در حاشیه آن نوشته و امضا کرده بود: «به هم‌گروهی خودم، ماریو بارگاس یوسا». هیچ‌کدام نمی‌دانستیم که هر دو ما حقوق خواهیم خواند (او در دانشگاه کاتولیک و من در سان‌مارکوس)؛ ولی مادران خود را با نویسنده‌شدن سرخورده خواهیم کرد (رؤيای مادر او وکیل موفق‌ شدن او و رؤیای مادر من سیاست‌مدار‌شدن من بود). سرگرمی‌ای که آن زمان ما را به خود جذب کرد، فوتبال بود که هر دو در آن بد بودیم. او چیزی را در خاطرات از خود ابداع کرده (یا من فراموش کرده‌ام) که گویا در آن دوران من را کوکاکولا لقب داده بودند؛ چون من هیچ‌وقت این نوشابه گازدار را که گلو را می‌خراشید، دوست نداشتم.
هر جنبش فرهنگی بدون نقدی عالی، نگاره ثابت و مشخص نخواهد داشت و در سردرگمی خود را خلع ‌سلاح خواهد کرد. فقط منتقدان بزرگ قادر به ایجاد سلسله‌مراتبی هستند که نظریه و ارزش‌ها و به آنچه را که در ابتدا شبیه جنگل است، نظم می‌بخشند. این همان کاری است که «اُوییِدو» در آن سال‌ها انجام می‌داد. هنگامی‌که به آرژانتین، شیلی، کلمبیا، کوبا و مکزیک سفر می‌کرد، هر هفته (گاهی اوقات هر روز) درباره آنچه کشف کرده یا خوانده بود، می‌نوشت. مقالات و رساله‌های او به ادبیات پراکنده قاره به ‌طور قاطع یگانگی در گونه‌گونی بخشیدند.
سال‌ها بعد، این نظریه بذر اندیشه بلندپروازانه او در نوشتن تاریخ ادبیات آمریکای لاتین شد. سپس در چهار جلد توسط «انتشارات اتحاد» به چاپ رسید و از بهترین آثاری است که او نوشته. شاید تنها کتابی باشد که می‌توان از ابتدا تا انتهای آن را یکباره خواند.
من نمی‌دانم اینکه «خوزه میگل» برای تدریس به ایالات‌ متحده برود، عقیده خوبی بود یا نه. دوستان زیادی او را تشویق می‌کردند؛ آلبانی (نیویورک)، ایندیانا، لس‌آنجلس، فیلادلفیا. او نیویورک را دوست داشت و در آنجا آخرین دوره زندگی‌اش را سپری کرد؛ جایی که تابستان‌ها در کتاب‌فروشی‌ها، نمایشگاه‌ها و کنسرت‌ها تدریس می‌کرد. در آنجا او از ثبات اقتصادی که هرگز در پرو به آن دست نیافته بود، برخوردار شد و آثار بلندپروازانه‌ای منتشر کرد، بدون آنکه در دام زبان نامفهوم، پرمدعا و غیرقابل خواندنی افتاده باشد که در دهه هفتاد و هشتاد در «نقد علمی» ادبیات رایج شده بود. رساله‌های او همیشه اثری از متون روزنامه‌نگاری را به دنبال خود داشتند، به‌گونه‌ای که علاوه بر غم غربت و نوستالژيا، بربریت آمریکای لاتین نیز همیشه در آن زنده بود. اما در آن دانشگاه نمونه، انتقاد، کاری بدون خطر و رمز و راز بود، کاری بسیار متفاوت با کار پیشگام اجتماعی و سیاسی و درعین‌حال ادبی، که «اُوییِدو» هرگز افسوسش را نمی‌خورد.
فکر می‌کنم پنج‌سالی که وی در تبعید ایندیانا، بلومینگتون گذراند کم‌وبیش خوشحال بود. دست‌کم زمانی که به دیدار او به آن دهکده رفتم این‌طور به نظرم رسید. شاید هم بیشتر در «یو سی اِل ای» کالیفرنیا بود؛ جایی که «مارتا» همسرش در بیمارستان از بیماران مراقبت می‌کرد، بدون آنکه بتواند از خود مراقبت کند. سپس سال‌های سخت فیلادلفیا رسید، حادثه‌ای که یک سال او را در درمانگاه بستری کرد، سرطانی که گرچه «مارتا» از آن جان سالم به در برد، او را در سال‌های بعد دچار افت جسمی کرد. آخرین باری که ملاقاتی با «میگل» دست داد، در نمایشگاه کتاب گوادالاخارای مکزیک بود، که دیگر سر و ریشی سپید داشت و بس شکننده به نظر می‌رسید. دخترش «پائولا» او را بر صندلی چرخدار حرکت می‌داد. با این‌همه سخنرانی‌اش فوق‌العاده بود.
وقتی از «آلونسو کواِتو» شنیدم که بیماری‌اش پیش رفته، به «پائولا» تلفن کردم. خودش پاسخ داد، غرق اشک شد. تمام خانواده در بیمارستانی که تازه او را بستری کرده بودند، حضور داشتند. پزشک به آنها گفته بود که بدن «خوزه میگل» دیگر قادر به تحمل بیماری ورم ریه نخواهد بود. از آنجاکه نمی‌توانست صحبت کند، گوشی را به او نزدیک کردند تا بتوانم عرض ارادتی به او کرده باشم. گفتم که او را خیلی دوست دارم، و از کرامت و نظر او درباره کتاب‌هایم سپاسگزاری کردم و به او اطمینان دادم که دوباره یکدیگر را خواهیم دید؛ بعد از سکوتی طولانی صدای او را از دورها شنیدم: «ممنون ماریو!» چند ساعت بعد زندگی را بدرود گفت که این سال، این سالِ نحسِ نفرین‌شده که بسیاری از دوستان را با خود برد و مرا بازمانده بر جای گذاشت، تمام شود.

هنگامی که «خوزه میگل اُوییِدو» در اواخر دهه پنجاه قرن گذشته، آغاز به بازنگری کتاب‌ها در پیوست‌نامه یکشنبه‌های هفته‌نامه «اِل کومِرسیو» کرد، تغییر فرهنگی قابل‌ملاحظه‌ای در پرو در حال شکل‌گیری بود. تا آن زمان منتقدی که توان عرضه نقد ادبی ارزنده را داشته باشد، در کشور وجود نداشت. آنها فقط مقاله‌نویسان یا تاریخ‌نگاران ادبی متبحری بودند، در‌این‌میان «خوزه میگل» موردی استثنائی بود. مقاله‌های او متونی واقعی و قابل‌ مقایسه بودند با آنچه در همان سال‌ها «سیریل کانولی» در لندن، یا «اِدموند ویلسون» و «جرج اشتینر» در نیویورک می‌نوشتند؛ اغراق نمی‌کنم، با همان ژرفا و داده‌های وسیع، با همان سختگیری و التزام می‌نوشت. نیازی به یادآوری نیست که بیشتر نویسندگان پرو، قربانیان این نقدهای داورانه، از او بیزار بودند.

گاهی، در دیدارهای پراکنده‌ای که در جاهای مختلف جهان داشتیم، از خوزه میگل سؤال می‌کردم که آیا شدت انتقادات او درباره شاعران، نمایش‌نامه‌نویسان و رمان‌نویسان پرو، ناعادلانه نیست؟ او با همان خشونت غیرمنتظره اشخاص خجالتی پاسخ می‌داد: «هیچ بهانه‌ای پذیرفتنی نیست. آنها هم‌زمان با ویرجینیا وولف، فالکنر یا بورخس و توماس اس الیوت و پابلو نِرودا می‌نویسند یا باید به‌ اندازه آنها خوب باشند یا با ادبیات وداع کنند».
در همان سال‌ها، بدون آنکه «خوزه میگل» یا من دریابیم، ادبیات اسپانیایی-آمریکایی در حال دگرگونی چشمگیری بود و آثاری از «اونِتی»، «روا باستور»، «رولفو»، «کورتازار»، «ساباتو»، «گارسیا مارکز» و بسیاری دیگر منتشر می‌شد یا به عرصه ادبیات بازمی‌گشت و ادبیات آمریکای لاتینی را در اختیار نیمی از مردم جهان قرار می‌داد. این فرایند نام «بوم» به خود گرفت؛ بدون اینکه کسی بداند چرا یا چه کسی این نام را بر آن نهاد. «خوزه میگل» در زندگی‌نامه ناگزیر خود «یک جنون معقول: خاطرات یک منتقد ادبی»، به‌درستی به کار هفته‌نامه «مارچای» مونته‌ویدئو، و دو منتقد اروگوئه‌ای «آنخل راما» و «اِمیر رودریگز مونِگال» می‌پردازد که به ‌نوبه خود با تلاش فراوان در تفحص و شناسایی آثار ادبی آمریکای لاتینی و به‌دست‌آوردن خواننده برای نویسندگان ما نقش داشتند. «خوزه میگل» کار آنها را ارج می‌نهد و گرامی می‌دارد: «آنها به جهانیان نشان دادند که در سرزمین ما فقط گاوچرانان مست و دیکتاتورها به سر نمی‌برند؛ بلکه ادبیات دلنشین و نغز نیز حضور دارد»؛ اما شاید فراموش کرد که بگوید بهترین و دقیق‌ترین منتقد در آن سال‌های رونق، خود او بوده است. در آنجا مقالاتی را که او برای این تجربه می‌نوشت، هنوز مشهود است، به‌ویژه تردیدی نیست که وقتی نقدها و مقالات بی‌شماری که «اُوییِدو» در مجلات و روزنامه‌های سراسر قاره درباره ادبیات جدید اسپانیایی-‌آمریکایی و نویسندگان آنها نوشت، در غالب کتاب‌های مختلف انتقادی به چشم می‌خوردند.
به مدت سه سال در مدرسه «لا سایه» لیما با یکدیگر همکلاس و یک‌ سال هم در یک گروه درسی بودیم. سی یا چهل سال بعد، در بازبینی یادداشت‌های گذشته، به نقاشی‌ای از او برخوردم که روی مقوای سفیدی از آناماریا الاوارِز کالدرون، ملکه زیبایی دهه پنجاه لیما را کشیده بود تا به من بدهد. در حاشیه آن نوشته و امضا کرده بود: «به هم‌گروهی خودم، ماریو بارگاس یوسا». هیچ‌کدام نمی‌دانستیم که هر دو ما حقوق خواهیم خواند (او در دانشگاه کاتولیک و من در سان‌مارکوس)؛ ولی مادران خود را با نویسنده‌شدن سرخورده خواهیم کرد (رؤيای مادر او وکیل موفق‌ شدن او و رؤیای مادر من سیاست‌مدار‌شدن من بود). سرگرمی‌ای که آن زمان ما را به خود جذب کرد، فوتبال بود که هر دو در آن بد بودیم. او چیزی را در خاطرات از خود ابداع کرده (یا من فراموش کرده‌ام) که گویا در آن دوران من را کوکاکولا لقب داده بودند؛ چون من هیچ‌وقت این نوشابه گازدار را که گلو را می‌خراشید، دوست نداشتم.
هر جنبش فرهنگی بدون نقدی عالی، نگاره ثابت و مشخص نخواهد داشت و در سردرگمی خود را خلع ‌سلاح خواهد کرد. فقط منتقدان بزرگ قادر به ایجاد سلسله‌مراتبی هستند که نظریه و ارزش‌ها و به آنچه را که در ابتدا شبیه جنگل است، نظم می‌بخشند. این همان کاری است که «اُوییِدو» در آن سال‌ها انجام می‌داد. هنگامی‌که به آرژانتین، شیلی، کلمبیا، کوبا و مکزیک سفر می‌کرد، هر هفته (گاهی اوقات هر روز) درباره آنچه کشف کرده یا خوانده بود، می‌نوشت. مقالات و رساله‌های او به ادبیات پراکنده قاره به ‌طور قاطع یگانگی در گونه‌گونی بخشیدند.
سال‌ها بعد، این نظریه بذر اندیشه بلندپروازانه او در نوشتن تاریخ ادبیات آمریکای لاتین شد. سپس در چهار جلد توسط «انتشارات اتحاد» به چاپ رسید و از بهترین آثاری است که او نوشته. شاید تنها کتابی باشد که می‌توان از ابتدا تا انتهای آن را یکباره خواند.
من نمی‌دانم اینکه «خوزه میگل» برای تدریس به ایالات‌ متحده برود، عقیده خوبی بود یا نه. دوستان زیادی او را تشویق می‌کردند؛ آلبانی (نیویورک)، ایندیانا، لس‌آنجلس، فیلادلفیا. او نیویورک را دوست داشت و در آنجا آخرین دوره زندگی‌اش را سپری کرد؛ جایی که تابستان‌ها در کتاب‌فروشی‌ها، نمایشگاه‌ها و کنسرت‌ها تدریس می‌کرد. در آنجا او از ثبات اقتصادی که هرگز در پرو به آن دست نیافته بود، برخوردار شد و آثار بلندپروازانه‌ای منتشر کرد، بدون آنکه در دام زبان نامفهوم، پرمدعا و غیرقابل خواندنی افتاده باشد که در دهه هفتاد و هشتاد در «نقد علمی» ادبیات رایج شده بود. رساله‌های او همیشه اثری از متون روزنامه‌نگاری را به دنبال خود داشتند، به‌گونه‌ای که علاوه بر غم غربت و نوستالژيا، بربریت آمریکای لاتین نیز همیشه در آن زنده بود. اما در آن دانشگاه نمونه، انتقاد، کاری بدون خطر و رمز و راز بود، کاری بسیار متفاوت با کار پیشگام اجتماعی و سیاسی و درعین‌حال ادبی، که «اُوییِدو» هرگز افسوسش را نمی‌خورد.
فکر می‌کنم پنج‌سالی که وی در تبعید ایندیانا، بلومینگتون گذراند کم‌وبیش خوشحال بود. دست‌کم زمانی که به دیدار او به آن دهکده رفتم این‌طور به نظرم رسید. شاید هم بیشتر در «یو سی اِل ای» کالیفرنیا بود؛ جایی که «مارتا» همسرش در بیمارستان از بیماران مراقبت می‌کرد، بدون آنکه بتواند از خود مراقبت کند. سپس سال‌های سخت فیلادلفیا رسید، حادثه‌ای که یک سال او را در درمانگاه بستری کرد، سرطانی که گرچه «مارتا» از آن جان سالم به در برد، او را در سال‌های بعد دچار افت جسمی کرد. آخرین باری که ملاقاتی با «میگل» دست داد، در نمایشگاه کتاب گوادالاخارای مکزیک بود، که دیگر سر و ریشی سپید داشت و بس شکننده به نظر می‌رسید. دخترش «پائولا» او را بر صندلی چرخدار حرکت می‌داد. با این‌همه سخنرانی‌اش فوق‌العاده بود.
وقتی از «آلونسو کواِتو» شنیدم که بیماری‌اش پیش رفته، به «پائولا» تلفن کردم. خودش پاسخ داد، غرق اشک شد. تمام خانواده در بیمارستانی که تازه او را بستری کرده بودند، حضور داشتند. پزشک به آنها گفته بود که بدن «خوزه میگل» دیگر قادر به تحمل بیماری ورم ریه نخواهد بود. از آنجاکه نمی‌توانست صحبت کند، گوشی را به او نزدیک کردند تا بتوانم عرض ارادتی به او کرده باشم. گفتم که او را خیلی دوست دارم، و از کرامت و نظر او درباره کتاب‌هایم سپاسگزاری کردم و به او اطمینان دادم که دوباره یکدیگر را خواهیم دید؛ بعد از سکوتی طولانی صدای او را از دورها شنیدم: «ممنون ماریو!» چند ساعت بعد زندگی را بدرود گفت که این سال، این سالِ نحسِ نفرین‌شده که بسیاری از دوستان را با خود برد و مرا بازمانده بر جای گذاشت، تمام شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.